რატომ შეჩერდა რუსეთის საეკლესიო ანექსია აფხაზეთში
რუსეთი XX საუკუნეშიც განაგრძობდა კავკასიაში თავისი იმპერიული და სტრატეგიული გეგმების განხორციელებას. მიუხედავად იმისა, რომ 1920 წლის 7 მაისს საბჭოთა რუსეთსა და საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის დადებული ხელშეკრულებით, რუსეთმა უპირობოდ ცნო საქართველოს დამოუკიდებლობა და ამასთან, აფხაზეთის ყოფნა საქართველოს შემადგენლობაში. ეს ფორმალობა ისეთივე ფარსი აღმოჩნდა, როგორც არაერთი ადრინდელი რუსეთსა და საქართველოს შორის ხელმოწერილი შეთანხმება. როცა 1921 წლის 21 თებერვალს საბჭოთა რუსეთის წითელმა არმიამ მოახდინა საქართველოს ოკუპაცია და გასაბჭოება, აფხაზეთი, საქართველოსთან ერთად (და მის შემადგენლობაში) გახდა საბჭოთა იმპერიის ნაწილი.
საბჭოთა მმართველობის პერიოდში აფხაზები რუსების მიერ იყვნენ წაქეზებულნი. აფხაზეთის მმართველობის ყველა სფეროში მაღალი თანამდებობების უმეტესობა მათ ეკავათ, მიუხედავად იმისა, რომ იმ დროისთვის ისინი აფხაზეთის მოსახლეობის მეხუთედსაც არ შეადგენდნენ. ამრიგად, მთელი საბჭოთა კავშირის არსებობის განმავლობაში აფხაზეთში წარმოებდა სხვა ეროვნებათა ეთნიკური დისკრიმინაცია აფხაზთა ეთნოკრატიის ხარჯზე.
აფხაზეთის ნომენკლატურა, რომელმაც 1980-იანი წლების დამლევიდან საქართველოსგან გამოყოფასა და რუსეთთან შეერთებაზე აიღო კურსი, პროვოკაციულად აღვივებდა აფხაზეთში ქართველთა წინააღმდეგ სიძულვილს და საბჭოთა კავშირის ხელისუფლებასაც აფხაზეთის საქართველოსგან გამოყოფისკენ მოუწოდებდა. 1989 წლიდან სეპარატისტულ პროვოკაციებს მრავალი უდანაშაულო ადამიანი შეეწირა.
1991 წელს, აფხაზეთის ასსრ უმაღლესმა საბჭომ, რომლის უმრავლესობას აფხაზი სეპარატისტები შეადგენდნენ, აქტიურად დაიწყო აფხაზეთის საქართველოსგან გამოყოფისკენ მიმართული საქმიანობა. 1992 წლის ზაფხულში აფხაზეთის უმაღლესმა საბჭომ, რომელიც სეპარატისტული კურსისადმი პროტესტის ნიშნად დატოვეს ქართველმა და სხვა ეროვნების დეპუტატებმა, უკანონოდ მიიღო რამდენიმე საკანონმდებლო აქტი, რომლითაც აფხაზეთის საქართველოსგან გამოყოფა ცხადდებოდა.
მდგომარეობის გამოსასწორებლად, 1992 წლის 10 აგვისტოს, საქართველოს ხელისუფლებამ საკუთარ ტერიტორიაზე - აფხაზეთში საპოლიციო და შემდგომში, სამხედრო ნაწილების შეყვანის და რკინიგზისა და საავტომობილო მაგისტრალის დაცვის გადაწყვეტილება მიიღო, რაზეც მოხდა წინასწარი შეთანხმება აფხაზეთის ხელმძღვანელობასთან. თუმცა აფხაზეთის სეპარატისტულმა ლიდერებმა ცეცხლი გაუხსნეს ქართულ ნაწილებს ოჩამჩირისა და გულრიფშის რაიონებში, რასაც მსხვერპლი მოჰყვა. სეპარატისტებმა მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით საქვეყნოდ განაცხადეს, რომ საქართველო თავს დაესხა აფხაზეთს და მოსახლეობის საყოველთაო მობილიზაცია გამოაცხადეს. ასე დაიწყო ომი აფხაზეთში.
აფხაზეთში 1992-1993 წლების კონფლიქტის პირველივე დღიდან მესამე მხარედ რუსეთის ფედერაცია გამოვიდა, რომელსაც შუამავლის როლი მიეკუთვნა.
1993 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში და 1994 წლის თებერვალში აფხაზეთში ქართული მოსახლეობის მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა და ეთნოწმენდა მიმდინარეობდა, 240 ათასი ქართველი ადგილობრივი მკვიდრი განდევნეს აფხაზეთიდან, სოხუმი დატოვა ლეგიტიმური ხელისუფლების - აფხაზეთის უმაღლესი საბჭოსა და მინისტრთა საბჭოს წევრთა უმეტესობამ.
რუსეთის სპეცსამსახურების ხელშეწყობით გამოწვეული ერების დაპირისპირება, ომი და შედეგად ქართველთაგან საკუთარი მიწის იძულებით დატოვება უმძიმესი ტრაგედიაა ჩვენი ქვეყნის თანამედროვე ისტორიაში. ამისთვის რუსეთი ორი საუკუნე თანამიმდევრულად მოქმედებდა. ახლა კი იგი აქტიურად ახორციელებს აფხაზეთის ტერიტორიის რუსეთთან შეერთების პოლიტიკას.
აფხაზეთის ასიმილაციისთვის, ისევე როგორც წინა საუკუნეებში, ახლაც აქტიურად გამოიყენებოდა ეკლესიის თანადგომა.
XX საუკუნის დასაწყისში, როცა რეალური გახდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის საკითხი, რუსეთის სინოდისა და ხელისუფლების წარმომადგენლებმა აფხაზეთის ეპარქიის საქართველოდან ჩამოშორება განიზრახეს, მაგრამ აფხაზმა პატრიოტებმა და სამღვდელოებამ ყველაფერი იღონეს, რათა ეს არ მომხდარიყო.
1917 წლის სექტემბერში, ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ საქართველოს პირველ საეკლესიო კრებაზე აღადგინეს აფხაზეთის ეპარქია, რომლის მწყემსმთავარს ცხუმელ-ბედიელი ეწოდა.
საბჭოთა კავშირის არსებობის წლებში ქართველთა და აფხაზთა დაპირისპირების პროპაგანდა გამუდმებით გრძელდებოდა, თუმცა გამოკვეთილი საეკლესიო რეფორმები და მოძრაობა არ შეიმჩნეოდა, საბჭოეთის ათეისტური იდეოლოგიის გამო და ამასთანავე იმ მიზეზით, რომ აფხაზეთიც და მთლიანად საქართველო იმპერიის შემადგენელი ნაწილები იყვნენ და ხელისუფლება მათ გაშვებას არსად აპირებდა.
აფხაზეთის ომის პერიოდში სეპარატისტები და მომხდურები განსაკუთრებულ სისასტიკეს იჩენდნენ ღვთისმსახურებისადმი. ანგრევდნენ ეკლესიებს, საარტილერიო დაბომბვების დროს პირდაპირი დამიზნებით არაერთხელ მოარტყეს ჭურვები სოხუმის ხარების სახელობის საკათედრო ტაძარსა და სახლს, სადაც სასულიერო პირები ცხოვრობდნენ.
საქვეყნოდ ცნობილია წმინდა ადგილი სოხუმის მახლობლად - სოფელი კამანი. იქ ადრეული პერიოდიდან არსებობდა ქრისტიანული ეკლესია, რომელიც XX საუკუნის 80-იან წლებში აღადგინა აფხაზ ანუათა ოჯახმა. კამანის ეკლესიაში ასვენია წმინდა იოანე ოქროპირის სარკოფაგი, აქ არის დაკრძალული წმინდა ვასილისკო და სწორედ აქ ესვენა წმინდა იოანე ნათლისმცემლის მოკვეთილი თავი. სწორედ ამ მიდამოებში მიმდინარეობდა საბრძოლო მოქმედებები. კამანის წმინდა იოანე ოქროპირის სახელობის ეკლესიის წინამძღვარი მამა ანდრია (ყურაშვილი) ამ ომის დროს მოწამებრივი სიკვდილით აღესრულა ტაძრის ტერიტორიაზე. ომს შეეწირნენ მამა სერგი, დედა მარია და სხვა არაერთი ღვთისმსახური. აფხაზეთის ომის განმავლობაში ქართველი მღვდლები და მონაზვნები ხშირად მიდიოდნენ ბრძოლის წინა ხაზზე, ნათლავდნენ მოუნათლავებს და აზიარებდნენ ქრისტიანებს.
1990-იან წლებში ძნელი იყო იმის მიღწევა, რომ რუსეთსა და მის ეკლესიას დაეძლია უფროსი ძმის სინდრომი და საქართველოსთან თანასწორუფლებიანი ურთიერთობა ჰქონოდა. ეს ფაქტორი დღემდე არ არის ბოლომდე გადალახული. თუმცა მოხერხდა იმის მიღწევა, რომ ოფიციალურად რუსეთის ეკლესია აფხაზეთსა და სამაჩაბლოს საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციის ქვეშ აღიარებს, მიუხედავად იმისა, რომ კრემლი ამ რეგიონების სახელმწიფოებრივ დამოუკიდებლობას ცნობს.
სწორედ ამასთან დაკავშირებით 2008 წლის 6 ოქტომბერს გაიმართა რუსეთის საპატრიარქოს სინოდის სხდომა, სადაც გამოიკვეთა, რომ კრემლი დროებით დარჩა ეკლესიის თანადგომის გარეშე აფხაზეთისა და ე.წ. "სამხრეთ ოსეთის" საკითხში. საპატრიარქოს ოფიციალურ განცხადებებში მკვეთრად ისმის, რომ "ოსეთისა და აფხაზეთის რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის შემადგენლობაში შეყვანაზე ლაპარაკიც ზედმეტია". როგორც წესი, ისტორიულად ასე იყო, სადაც მყარდებოდა რუსული გავლენა, მით უმეტეს კი შედიოდა რუსული სამხედრო ნაწილები, იქ შედიოდა რუსეთის საპატრიარქოც. მაგრამ ცხინვალის რეგიონისა და აფხაზეთის შემთხვევაში ასე არ მოხდა. წესით, რუსეთის მართლმადიდებლურ ეკლესიასაც უნდა ეღიარებინა ის ე.წ. სახელმწიფოები, რომელთა დამოუკიდებლობაც რუსეთმა ცნო, მაგრამ მოსკოვის საპატრიარქო ჯერჯერობით აზრს არ იცვლის. მიუხედავად იმისა, რომ მას შეუძლია ჩვეული ხერხით "შეიფაროს" ეს ეპარქიები და ამის გასამართლებელი საბაბიც ადვილად იპოვოს. მაგრამ ამ შემთხვევაში არ გამოუვიდათ ეკლესიისა და სახელმწიფოს შეთანხმებული მოქმედება – რუსი მღვდლები არ გაჰყვნენ რუსულ ტანკებს.
თუმცა ისიც აღსანიშნავია, რომ ეს მხოლოდ ოფიციალური მხარეა, რეალურად კი რუსულ პოლიტიკურ ძალებთან ერთად აფხაზეთში რუსი მღვდელმსახურები, არქიტექტორ-რესტავრატორები და შესაბამისად, მრევლიც ჩნდება.
ჩნდება კითხვა: ნუთუ კანონიკისადმი ასეთი სიყვარულისა და მორჩილების გამო წავიდა რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია სახელმწიფო პოლიტიკის კურსის საპირისპიროდ? რუსეთისთვის ეს მეტად უჩვეულო იქნებოდა. მოსკოვის საპატრიარქო იყენებს ტერმინს "კანონიკური ტერიტორია" - სწორედ თავისი პოლიტიკის გასამართლებლად უკრაინისა და ესტონეთის მართლმადიდებელი ეკლესიებისადმი. საქართველოს ამ ეპარქიების აღიარებით, იგი მაშინვე დაკარგავს ამ ქვეყნების სამრევლოებზე პრეტენზიის უფლებას. მეორე მხრივ, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია იმ რამდენიმე ერთეულს მიეკუთვნება, რომელიც რიგ საკითხებში რუსეთის საპატრიარქოს მოკავშირეა საერთაშორისო მართლმადიდებლურ ურთიერთობებში.
მოსკოვისა და კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოებს შორის არაერთ საკითხზეა დაპირისპირება. უპირველესია მსოფლიო მართლმადიდებლობაში გლობალური მმართველობის მოპოვების პრეტენზია. ასევე, ესტონეთისა და უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიების საკითხი. ამ ორივე ქვეყანაში არსებობს მართლმადიდებელი ეკლესიები, რომელთაგან ერთნი კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს იურისდიქციის ქვეშ არიან, მეორენი – მოსკოვის. ორივე ქვეყანაში კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო მოიწვიეს იმისთვის, რომ ადგილობრივი მორწმუნეები არაკანონიერად ცნობდნენ რუსეთის მიერ მათი ეკლესიის საკუთარ იურისდიქციაში ძალდატანებით შეყვანას. იმდენად, რამდენადაც ორივე ქვეყანაში რუსეთის მოქალაქეთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ცხოვრობს, ვერ ხდება კონსენსუსის მიღწევა. უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესია არც ერთი ავტოკეფალური ეკლესიის მიერ არ არის აღიარებული, ხოლო ესტონეთში პარალელურად არსებობს ორი მართლმადიდებელი ეკლესია, ერთი კონსტანტინოპოლის, მეორე კი მოსკოვის დაქვემდებარებაში და ურთიერთობაც გამწვავებულია. საქართველოს საპატრიარქომ რომ აღიაროს უკრაინისა და ესტონეთის ეკლესიების ავტოკეფალია, იგი დაკარგავს აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონს. მოსკოვის საპატრიარქოს ტერიტორიულად მცირე და ეკონომიკურად შეჭირვებული ეპარქიის აღიარება კი მას დააკარგვინებს გაცილებით დიდ და ძლიერ ეკლესიებს უკრაინისა და ესტონეთის სახით. ასე რომ, რუსეთის ეკლესიის კანონიკისადმი მორჩილება მხოლოდ ფორმალობაა, რომლის უკანაც დიდი ეკონომიკური და პოლიტიკური გათვლებია.
აღსანიშნავია ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრული ძეგლების მდგომარეობა ოკუპირებულ აფხაზეთის ტერიტორიაზე. საერთო სურათი ძალზე სავალალოა. XI საუკუნის ილორის წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარმა, რომელიც ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს, დღემდე თითქმის პირვანდელი სახით მოაღწია, ხოლო 2010 წელს ჩატარებული ე.წ. თვითნებური სარესტავრაციო სამუშაოების შემდეგ, როგორც სპეციალისტები განმარტავენ, ტაძრის ავთენტურობა დაირღვა. ე.წ. რესტავრირებული ტაძარი თეთრადაა გადაღებილი, ასევე შეთეთრებულია შიდა ინტერიერიც, რომელსაც შიგნით და გარეთ წითელი არშიები დაჰყვება. ტაძარს ზემოდან რუსული, ე.წ. ხახვის ფორმის გუმბათი დაადგეს, რომელიც უცხოა ქართული არქიტექტურული სტილისთვის. გავრცელებული ინფორმაციით, ასევე იგეგმება X საუკუნის ბედიის მონასტრის აღდგენა. ცხადია, სარესტავრაციო სამუშაოებს ქართველი სპეციალისტების მაგივრად რუსი რესტავრატორები შეასრულებენ და მსგავსად ილორის ტაძრისა, მასაც რუსულ იერსახეს მისცემენ. ფაქტია, შეგნებულად ხდება აფხაზეთში ქართული კვალის წაშლა. ქართულმა მხარემ შესაბამის საერთაშორისო ორგანიზაციებს დეტალური ინფორმაცია მიაწოდა ქართული ისტორიული ძეგლების ხელყოფის ფაქტებთან დაკავშირებით. ვიმედოვნებთ, რომ მსოფლიო სიძველეთა დაცვის ორგანიზაცია უფრო აქტიურად ჩაერთვება და მიზანმიმართულ ვანდალურ ქმედებებს აღკვეთს.
2009 წელს ე.წ. ბიჭვინთისა და სოხუმის ეპარქიის მმართველის მოვალეობის შემსრულებელმა ბესარიონ აპლიამ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს ილია II-ს წერილი გაუგზავნა და "დამოუკიდებელი აფხაზეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის" შექმნისა და მისი საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დაქვემდებარებიდან გამოსვლის კურთხევა ითხოვა. მის მიერ გავრცელებულ მიმართვის ტექსტში იგი ასევე სთხოვდა რუსეთის პატრიარქსა და წმინდა სინოდს, დახმარებოდა აფხაზეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის "კანონიკური სტატუსის აღდგენაში". ბესარიონ აპლიას ბიჭვინთა-სოხუმის ეპარქიის დამოუკიდებლობის სურვილი რომ არ ამოძრავებდა, ეს თავიდანვე ყველასთვის ნათელი იყო. მოგვიანებით, მან რამდენჯერმე მიმართა რუსეთის პატრიარქს კირილ II-ს აფხაზეთის ეპარქიის რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიასთან შეერთების შესახებ. მართალია, მღვდელმთავარმა აპლიას თხოვნა ვერ დააკმაყოფილა, სამაგიეროდ, უმაღლესი საეკლესიო ორდენებით დააჯილდოვა.
აღნიშნული საყოველთაო დარღვევების საპასუხოდ, საქართველოს წმინდა სინოდის გადაწყვეტილებით ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქია, რომლის მღვდელმთავარიც მიტროპოლიტი დანიელი (დათუაშვილი) გახლდათ, 2010 წლის დეკემბრიდან უწმინდესმა და უნეტარესმა ილია II-მ ჩაიბარა. ამიერიდან მას ეწოდა: სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი, მიტროპოლიტი ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთისა. ამ აქტით კიდევ ერთხელ გაესვა ხაზი იმას, რომ აფხაზეთის ეკლესია, ისევე როგორც აფხაზეთი, საქართველოს ორგანული ნაწილია, ხოლო აქ არსებული საეკლესიო ხუროთმოძღვრული ტაძრების იურიდიული მესაკუთრე საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიაა.
2011 წლის დასაწყისიდან შეინიშნება ახალი მოძრაობის დაწყება აფხაზეთში, კერძოდ, სეპარატისტული აფხაზეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის ნაციონალისტურად განწყობილი სასულიერო პირების ერთი ჯგუფი დაუპირისპირდა აფხაზეთში მოქმედ პრორუსულად განწყობილ რუს და აფხაზ სასულიერო პირებს, რაც განხეთქილებად შეირაცხა. მანამდე, მოსკოვისა და სრულიად რუსეთის პატრიარქის კირილისა და ბესარიონ აპლიას ერთობლივი გადაწყვეტილებით ახალი ათონის სვიმონ კანანელის სახელობის მონასტერში იერომონაზონ ანდრეის (ამპარი) ნაცვლად, ახალი წინამძღვარი, რუსი მღვდელმსახური, იღუმენი ეფრემი (ვინოგრადოვი) დაინიშნა, რომელმაც რუსი ბერების ჯგუფი ჩამოიყვანა და მონასტერში რუსული წეს-განგების დამკვიდრებას შეუდგა. ამის გამო აფხაზური მოსახლეობისა და სასულიერო პირების ერთმა ნაწილმა ბესარიონ აპლიას უნდობლობა გამოუცხადა.
2011 წლის 15 მაისს აფხაზეთში სახალხო-საეკლესიო კრება გაიმართა, რომლის შედეგადაც ახალგაზრდა სასულიერო პირების მიერ ახალი, "აფხაზეთის წმინდა მიტროპოლიის" ჩამოყალიბება გაფორმდა, ოფიციალური რეზიდენციით ანაკოფია-ახალ ათონში. მის დროებით მმართველად კი არქიმანდრიტი დოროთე დბარი დაინიშნა, რომლის გუნდიც "პატრიოტული" საწყისებით საზრდოობს. ბესარიონ აპლიას ე.წ. "დამოუკიდებელი აფხაზეთის ეკლესიის" რეზიდენციად კი დღემდე სოხუმის საკათედრო ტაძარი ითვლება.
აღსანიშნავია, რომ "პატრიოტებმა" იმავე ყრილობაზე მიიღეს გადაწყვეტილება, აფხაზეთის დამოუკიდებლობის გასაღები არა რუსეთში ან საქართველოში ეძებონ, არამედ ამ საქმეში ჩართონ კონსტანტინოპოლი, სადაც გაიგზავნა კიდეც შესაბამისი დოკუმენტი, დე ფაქტო აფხაზეთის ეკლესიის სტატუსის განსაზღვრის მოთხოვნით.
სწორედ ამ და სხვა არაერთ პრობლემურ საკითხზე სასაუბროდ შეხვდნენ საქართველოსა და რუსეთის მწყემსმთავრები 2011 წლის 26-27 ივლისს კიევ-პეჩორის ლავრაში. ამ შეხვედრაზე განიხილეს და დაგმეს განხეთქილება აფხაზეთის ეპარქიაში. რუსეთის პატრიარქმა კიდევ ერთხელ აღიარა აფხაზეთი და ცხინვალის რეგიონი საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციის ქვეშ. აღიარებას კი რუსეთისთვის ჩვეული საპირისპირო გამოსვლა მოჰყვა - რუსეთის პატრიარქი კირილი ამჯერად ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც ოფიციალურად მიულოცა ალექსანდრ ანქვაბს აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტის პოსტზე არჩევა.
დასკვნის სახით შეგვიძლია განვაცხადოთ, რომ რუსეთის ინტერესი აფხაზეთისადმი ისტორიულად არ შეცვლილა. რომ არა რუსეთის მიზანმიმართული საეკლესიო ანექსია ამ ორ რეგიონში, პოლიტიკური პერიპეტიების მიუხედავად, საქართველოს ეკლესია შეძლებდა ამ ეპარქიებში საკუთარი გავლენის შენარჩუნებას. მიუხედავად იმისა, რომ XVIII საუკუნიდან მოყოლებული, რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლება ერთობლივად მოქმედებდნენ შიდა თუ გარე პოლიტიკის გატარებისას, ამ შემთხვევაში რუსეთის ეკლესიამ ხელისუფლებისგან განსხვავებული პოზიცია აირჩია ამჯერად უკრაინისა და ესტონეთის ეკლესიების ხელში ჩასაგდებად. თუმცა მოსახერხებელ ჟამს, არც საერთაშორისო, საერთო მართლმადიდებლური კანონიკის დარღვევაზე იტყვიან უარს საქართველოს საეპარქიო საზღვრების დასარღვევად და საამისოდ აუცილებლად მოძებნიან გამამართლებელ საბუთებს.
ლელა გიორგაძე
ოქროპირ ჯიქური
ისტორიულ-შემეცნებითი ჟურნალი ”ისტორიანი”