"მაი ამ­ბა­ვი გურ­ჯის­ტან­ში რომ არა­ვინ იცო­დეს, სირ­ცხვი­ლია..." - ქობულეთელთა აჯანაყება ნაილ-ბეგ ხა­ჯიშ­ვი­ლის მეთაურობით
"მაი ამ­ბა­ვი გურ­ჯის­ტან­ში რომ არა­ვინ იცო­დეს, სირ­ცხვი­ლია..." - ქობულეთელთა აჯანაყება ნაილ-ბეგ ხა­ჯიშ­ვი­ლის მეთაურობით
ფოტო:ნაილ-ბეგ ჰა­ჯი­ოღ­ლი (ხა­ჯიშ­ვი­ლი)
ქო­ბუ­ლე­თე­ლი ნაილ-ბეგ ჰა­ჯი­ოღ­ლის (ხა­ჯიშ­ვი­ლის) შე­სა­ხებ პირ­ვე­ლად მა­შინ შე­ვი­ტყვე, როცა სტამ­ბოლ­ში ახალ­გაც­ნო­ბილ მე­გო­ბარს, ქო­ბუ­ლე­თე­ლი მუ­ჰა­ჯი­რე­ბის შთა­მო­მა­ვალ ნუ­რულ­ლაჰ ოზ­გი­უჩს სახ­ლში ვეს­ტუმ­რე. იქ მისი მხცო­ვა­ნი ბა­ბუ­ის­გან, რო­მე­ლიც ძველ სა­ფოს­ტო ბა­რა­თებ­ზე და­ხა­ტულ ქარ­თველ თოვ­ლის ბა­ბუ­ას ჰგავ­და, ქო­ბუ­ლე­თე­ლე­ბის 1876 წლის აჯან­ყე­ბა­ზე საკ­მა­ოდ გრძე­ლი სიმ­ღე­რა მო­ვის­მი­ნე. ახ­მე­და ბა­ბუ­ამ (თურ­ქულ ყა­ი­და­ზე "აჰ­მეთ დედე" არ და­მი­ძა­ხოო, გა­მაფრ­თხი­ლა) ინ­ტე­რე­სი რომ შე­მა­ტყო, მი­თხრა: მაი ამ­ბა­ვი გურ­ჯის­ტან­ში რომ არა­ვინ იცო­დეს, სირ­ცხვი­ლია და რა­საც ახლა მო­გიყ­ვე­ბი, გუ­ლის ფი­ცარ­ზე ან­ბა­ნუ­რად ჩე­ი­წე­რეო. მერე შე­ვა­პა­რე,
ინ­ტერ­ვიუ ჩა­ვი­წე­როთ-მეთ­ქი და ეწყი­ნა: ყურს რა­ტომ არ მიგ­დე­ბო. რა­ღას ვი­ზამ­დი, და­ვუგ­დე ყური, მე­ო­რე დღეს კი ისიც გა­ვარ­კვიე, რომ "გუ­ლის ფი­ცარ­ზე ან­ბა­ნუ­რად ჩა­წე­რა" რა­ი­მე ამ­ბის სა­მუ­და­მოდ და­მახ­სოვ­რე­ბას ნიშ­ნავ­და.


1876 წელს, როცა ყვე­ლა­ფე­რი და­ი­წყო, ქო­ბუ­ლე­თი ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ის ცალ­კე ნა­ჰი­ეს, ანუ მაზ­რას შე­ად­გენ­და და გვა­რი­ა­ნად სა­ხი­ფა­თო რე­გი­ო­ნა­დაც ით­ვლე­ბო­და,
რად­გან რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის ოზურ­გე­თის მაზ­რას ესა­ზღვრე­ბო­და. ოს­მა­ლებ­მაც და რუ­სებ­მაც კარ­გად იცოდ­ნენ, რომ ქო­ბუ­ლე­თიც და ოზურ­გე­თიც მათ მიერ ოდეს­ღაც უღვთოდ გა­ყო­ფი­ლი სა­ქარ­თვე­ლოს ნა­წი­ლე­ბი იყო და ამი­ტო­მაც ცდი­ლობ­დნენ, რომ იქა­უ­რე­ბი ერ­თმა­ნე­თის სა­წი­ნა­აღ­მდე­გოდ გა­ნე­წყოთ: მე­სა­ზღვრე­თა რაზ­მე­ბი ოს­მა­ლე­თის მხრი­დან ქო­ბუ­ლე­თე­ლე­ბით იყო და­კომ­პლექ­ტე­ბუ­ლი, რუ­სე­თის მხრი­დან - გუ­რუ­ლე­ბით. სა­სა­ზღვრო შე­ტა­კე­ბებ­ში, რომ­ლე­ბიც სტამ­ბო­ლი­სა და სან­ქტ-პე­ტერ­ბურ­გის ბო­ბო­ლა პო­ლი­ტი­კა­ნე­ბის მიერ იყო და­გეგ­მილ-ინ­სპი­რი­რე­ბუ­ლი, მხო­ლოდ ქარ­თუ­ლი სის­ხლი იღ­ვრე­ბო­და.

ამ ყვე­ლაფ­რის­გან ერთი მხრივ ქო­ბუ­ლე­თე­ლებს, მე­ო­რე მხრივ კი ოზურ­გე­თე­ლებს ერთი ხე­ი­რი მა­ინც ჰქონ­დათ - არც სულ­თანს და არც იმ­პე­რა­ტორს ისი­ნი ჯარ­ში არ მიჰ­ყავ­და: სა­ზღვარ­ზე დგო­მა სამ­ხედ­რო-სა­ვალ­დე­ბუ­ლო სამ­სა­ხუ­რად ეთ­ვლე­ბო­დათ და 25 წლით სად­მე არა­ბე­თის უდაბ­ნო­ში (იმ­ხა­ნად არა­ბე­თის ნა­ხე­ვარ­კუნ­ძუ­ლის ნა­წი­ლი ოს­მა­ლე­თის შე­მად­გენ­ლო­ბა­ში შე­დი­ო­და) ან ციმ­ბირ­ში გა­და­კარ­გვას კი­დევ ეს სჯობ­და. თან, ქო­ბუ­ლე­თე­ლე­ბი და გუ­რუ­ლე­ბი სა­სა­ზღვრო აურ­ზა­უ­რებ­ში ოს­მა­ლებ­საც კარ­გად აცუ­რებ­დნენ და რუ­სებ­საც: "ყვე­ლა ჩვე­ნი დუშ­მა­ნია,/ რა რუსი და რა თა­თა­რი,/ იგე­ნი რუმ იჩხუ­ბე­ბენ,/ ჩვე­ნი სამ­წუხ­რი რათ არი?.." - მღე­როდ­ნენ სა­ზღვრის ორი­ვე მხა­რეს, სამ და ოთხ ხმა­ში.

ოს­მა­ლე­თის მხა­რეს - ქო­ბუ­ლე­თის ნა­ჰი­ეს მცხოვ­რებ­ნი ოფი­ცი­ა­ლუ­რად ის­ლამს კი აღი­ა­რებ­დნენ, მაგ­რამ არა­ო­ფი­ცი­ა­ლუ­რად, იქ ყო­ვე­ლი მე­ო­რე კაცი ფა­რუ­ლად მა­ინც მარ­თლმა­დი­დე­ბელ ქრის­ტი­ა­ნად რჩე­ბო­და: ნათ­ლო­ბის, ჯვრის­წე­რი­სა თუ სხვა რა­ი­მე სა­ჭი­რო­ე­ბი­სათ­ვის, რო­გორც წესი, მღვდლე­ბი უჩუმ­რად გად­მოჰ­ყავ­დათ გუ­რი­ი­დან და თა­ვა­დაც უჩუმ­რად სტუმ­რობ­დნენ გუ­რი­ის ეკ­ლე­სია-მო­ნას­ტრებს. ოს­მა­ლებ­მა კარ­გად იცოდ­ნენ ეს, მაგ­რამ იმის გამო, რომ იგი­ვე ქო­ბუ­ლე­თე­ლე­ბი სა­ზღვარს იცავ­დნენ, თუ რამე მე­ტის­მე­ტი არ მოხ­დე­ბო­და, თვალს ხუ­ჭავ­დნენ. ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ის არ­ქივ­ში და­ცუ­ლია ცნო­ბა - ჩუ­რუქ­სუს (ასე ერ­ქვა თურ­ქუ­ლად ქო­ბუ­ლეთს იმ­ხა­ნად) ოს­მა­ლო სე­რა­ს­ქე­რის (გარ­ნი­ზო­ნის უფ­რო­სის) წე­რი­ლი ბა­თუ­მის გამ­გებ­ლი­სად­მი, სა­დაც წე­რია, რომ ჩო­ლო­ქ­ზე მდგარ მე­სა­ზღვრე­თა ათ­კა­ცი­ა­ნი რაზ­მი მთლი­ა­ნად და­უ­პა­ტიმ­რე­ბი­ათ, ვი­ნა­ი­დან გუ­რი­ი­დან გად­მო­პა­რულ მღვდელს, ხე­ლის შეშ­ლის მა­გივ­რად, კურ­თხე­ვა სთხო­ვეს და მერე კი, მათ­გან ორმა ცხე­ნით მი­ა­ცი­ლა ნაც­ნო­ბის სახ­ლამ­დე. ამ­გვა­რი ფაქ­ტი ხში­რად ხდე­ბო­და ხოლ­მე, თუმ­ცა ოს­მა­ლე­ბი მათ აღ­კვე­თას ვერ ახერ­ხებ­დნენ - ფი­ცხი ქო­ბუ­ლე­თე­ლე­ბი­სა და ჩუ­ბი­ნი გუ­რუ­ლი ფი­რა­ლე­ბი­სა ეში­ნო­დათ.

1876 წლის 28 ივ­ნისს, ბალ­კა­ნე­თის ნა­ხე­ვარ­კუნ­ძუ­ლის სა­ხელ­მწი­ფო­ებ­მა - სერ­ბი­ამ და ჩერ­ნო­გო­რი­ამ ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ას ომი გა­მო­უ­ცხა­და. ამის სა­ბა­ბად კი ბოს­ნი­ა­სა და ჰერ­ცე­გო­ვი­ნა­ში მიმ­დი­ნა­რე აჯან­ყე­ბა იქცა - იქა­უ­რი ქრის­ტი­ა­ნე­ბი ერთი წლით ადრე, მიჩო ლი­უ­ბობ­რა­ტი­ჩის მე­თა­უ­რო­ბით აღ­დგნენ ოს­მალ­თა წი­ნა­აღ­მდეგ და კარ­გა ხან­საც იბ­რძო­ლეს. ბალ­კა­ნელ სლავ­თა უკან, რო­გორც წესი, სან­ქტ-პე­ტერ­ბურ­გი იდგა და სწო­რედ ამი­ტომ, 28 ივ­ნი­სის სა­ღა­მოს­ვე, ოს­მა­ლეთ­მა რუ­სეთ­თან სა­ზღვა­რი მთელ პე­რი­მეტრზე ჩა­კე­ტა - ბე­სა­რა­ბი­ა­სა და კავ­კა­სი­ა­შიც; ხოლო შემ­დეგ ორი­ვე­გან და­მა­ტე­ბი­თი ძა­ლე­ბი გაგ­ზავ­ნა, რად­გან ად­გი­ლობ­რი­ვებს აღარ ენ­დო­ბო­და. სწო­რედ ამ­გვა­რად აღ­მოჩ­ნდა ჩო­ლო­ქის პი­რას ალ­ბა­ნელ­თა ასე­უ­ლი ალი ოს­მან არ­ნა­უთ-ფა­შას მე­თა­უ­რო­ბით.

პა­რა­ლე­ლუ­რად, ქო­ბუ­ლეთ­ში ოს­მა­ლებ­მა სა­ყო­ველ­თაო გაწ­ვე­ვა გა­მო­ა­ცხა­დეს და წვე­ვამ­დე­ლე­ბი მე­სა­ზღვრე­თა რაზ­მებ­ში ჩა­რი­ცხვის ნაც­ვლად, შო­რე­ულ ბალ­კა­ნეთ­ში, სერ­ბია-ჩერ­ნო­გო­რი­ის წი­ნა­აღ­მდეგ ომში გა­იწ­ვი­ეს. სა­ზღვარ­ზე ალ­ბა­ნე­ლებ­მა მკაც­რი წეს­რი­გი და­ამ­ყა­რეს - ისე­თი, რომ ზედ ჩი­ტიც ვერ გა­დაფ­რინდ-გად­მოფ­რინ­დე­ბო­და. სი­ფი­ცხით ცნო­ბილ ქო­ბუ­ლე­თე­ლებს და გუ­რუ­ლებს ეს არ მო­ე­წო­ნათ და სა­სა­ზღვრო შეხ­ლა-შე­მოხ­ლებ­მა იმა­ტა. ალი ოს­მან არ­ნა­უთ-ფაშა ჩი­ო­და: ღამ­ღა­მო­ბით ყა­ბა­ლა­ხი­ა­ნი ქა­ფი­რე­ბი (ასე ეძა­ხი­ან მუს­ლი­მა­ნე­ბი არა­მუს­ლი­მან მტრებს) ჩო­ლო­ქს აქე­და­ნაც თავს ეს­ხმი­ან და იქი­და­ნა­ცო.

ომის და­წყე­ბი­დან სულ ორი­ო­დე თვის მერე, ქო­ბუ­ლეთ­ში ერ­თდრო­უ­ლად მოხ­და ორი მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ამ­ბა­ვი - ბალ­კა­ნე­თის ფრონტზე გაწ­ვე­ულ­თა­გან ოთხი­ო­დე კაცი გა­მო­ი­პა­რა და სამ­შობ­ლო­ში ამ­ბა­ვი ჩა­მო­ი­ტა­ნა: ოს­მა­ლე­ბი ჯარ­ში არა­ა­და­მი­ა­ნუ­რად ეპყრო­ბი­ან ჩვე­ნებ­სო. იმ დღე­ებ­ში­ვე, ალ­ბა­ნე­ლებ­მა ჩო­ლო­ქ­ზე უჩუმ­რად გად­მოს­ვლის დროს ერთი გუ­რუ­ლი მღვდე­ლიც მოკ­ლეს, რო­მე­ლიც ნა­თე­სა­ვის დაკ­რძალ­ვა­ზე უნდა ჩა­სუ­ლი­ყო ერთ-ერთ სო­ფელ­ში
. მოკ­ლუ­ლის ქო­ბუ­ლე­თე­ლი ნა­თე­სა­ვე­ბი კი სა­პა­სუ­ხოდ ალ­ბა­ნელ რაზ­მე­ლებს და­ესხნენ თავს და შვი­დი კაცი იმ­სხვერ­პლეს. ერთი სი­ტყვით, სი­ტუ­ა­ცია გარ­თულ­და და ოს­მა­ლო სე­რა­ს­ქერ­მა სტამ­ბოლს უპა­ტა­კა: ჩერ­ქეზ­თა ერთი ბა­ტა­ლი­ო­ნი მო­მაშ­ვე­ლეთ, ქო­ბუ­ლე­თე­ლებს ეგ­ზე­კუ­ცი­ას ჩა­ვუ­ყე­ნებ და და­ვა­წყნა­რე­ბო. სე­რა­ს­ქე­რის გა­რე­მოც­ვი­დან ეს ამ­ბა­ვი რო­გორ­ღაც, უბ­რა­ლო ხალ­ხშიც გავ­რცელ­და.

სა­ნამ სტამ­ბო­ლი­დან პა­სუ­ხი მო­ვი­დო­და, ქო­ბუ­ლე­თის სოფ­ლებ­ში მღელ­ვა­რე­ბამ პიკს მი­აღ­წია და პირ­ვე­ლი ტყვი­აც გა­ვარ­და - სო­ფელ მუ­ხა­ეს­ტა­ტე­ში, შე­მოვ­ლი­სას, ალ­ბა­ნელ რაზ­მე­ლებს ვინ­მე ხა­სან­მა ცე­ცხლი გა­უხ­სნა და ოთხი მათ­გა­ნი იმ ქვეყ­ნად გა­ის­ტუმ­რა. ამის სა­ბა­ბი კი ის იყო, რომ ალ­ბა­ნე­ლებ­მა მას ძაღ­ლი მო­უკ­ლეს - რად გინ­და სახ­ლში ეს უწ­მინ­დუ­რი ცხო­ვე­ლი, მუს­ლი­მა­ნი ხომ ხარო (ყუ­რა­ნი მუს­ლი­მან მორ­წმუ­ნე­ებს სახ­ლში ძაღ­ლის ყო­ლას უკ­რძა­ლავს)?! ხა­სა­ნი ნა­დი­რო­ბის ტრფი­ა­ლი ყო­ფი­ლი­ყო და თა­ნაც, მუს­ლი­მა­ნო­ბას არად და­გი­დევ­დათ. ამი­ტო­მაც იყო, რომ მისი ძაღ­ლის მკვლე­ლებს და­უ­ზა­რებ­ლად ტყვი­ე­ბით გა­უ­მას­პინ­ძლდა, თუმ­ცა­ღა, თა­ვა­დაც და­ე­ცა ტყვი­ით გან­გმი­რუ­ლი. მისი სის­ხლი იმა­ვე წუთს აიღო თა­ნა­სოფ­ლელ­მა, ვინ­მე თხი­ლა­იშ­ვილ­მა (ასე იხ­სე­ნი­ე­ბა სიმ­ღე­რა­ში) - მან ალ­ბა­ნე­ლე­ბის მე­თა­უ­რიც მოკ­ლა და რაზ­მის სხვა წევ­რე­ბიც მი­ა­ყო­ლა.

ამის შემ­დეგ, შე­ი­ა­რა­ღე­ბუ­ლი მუ­ხა­ეს­ტა­ტე­ლე­ბი ქო­ბუ­ლე­თის ცი­ხე­სი­მაგ­რის­კენ და­იძ­რნენ. გზა­დაგ­ზა მათ სხვა სოფ­ლე­ბი­დან მო­სულ­ნიც უერ­თდე­ბოდ­ნენ და ბო­ლოს კარ­გა ბევ­რნი შეგ­როვ­დნენ. ქო­ბუ­ლე­თის ცი­ხე­სი­მაგ­რეს ალყა შე­მო­არ­ტყეს, შიგ მყოფ სე­რა­ს­ქერს კი შე­უთ­ვა­ლეს, სტამ­ბო­ლი­დან ჩერ­ქეზ­თა ბა­ტა­ლი­ო­ნის ჩა­მოყ­ვა­ნა­ზე ხელი აეღო, წი­ნა­აღ­მდეგ შემ­თხვე­ვა­ში მთელ გარ­ნი­ზონს ამოვ­წყვეტთ და შენ სტამ­ბოლ­ში ნი­ფხვის ამა­რა გა­გიშ­ვებთ ამ­ბის მიმ­ტა­ნა­დო. სე­რა­ს­ქერ­მა მუ­ქა­რა აი­ნუნ­ში არ ჩა­აგ­დო და ჯარს შე­ტე­ვა­ზე გა­დას­ვლა უბ­რძა­ნა. ოს­მა­ლებ­მა ჯერ ცი­ხი­დან ატე­ხეს სრო­ლა, შემ­დეგ კი გა­რეთ გა­მო­ი­შალ­ნენ. ცი­ხი­დან მათ ზარ­ბაზ­ნე­ბით უჭერ­დნენ მხარს და ქო­ბუ­ლე­თე­ლე­ბი მალე გა­ფან­ტეს, თუმ­ცა ყვე­ლა­ფე­რი ამით სუ­ლაც არ დას­რუ­ლე­ბუ­ლა.

აჯან­ყე­ბულ­მა ქო­ბუ­ლე­თე­ლებ­მა მე­თა­უ­რად ად­გი­ლობ­რი­ვი ბეგი (აზ­ნა­უ­რი) ნაილ ჰა­ჯი­ოღ­ლი ამო­ირ­ჩი­ეს. მას თურ­ქებ­თან სა­კუ­თა­რი ან­გა­რი­შე­ბი ჰქონ­და, რამ­დე­ნა­დაც ეს უკა­ნას­კნელ­ნი გუ­რი­ა­ში მდე­ბა­რე მა­მა­პა­პი­სე­უ­ლი მა­მუ­ლე­ბით სარ­გებ­ლო­ბის ნე­ბას არ რთავ­დნენ და სა­ნაც­ვლოს არც აჭა­რა­ში აძ­ლევ­დნენ. ნაილ-ბეგ ჰა­ჯი­ოღ­ლიმ კარ­გად იცო­და ქარ­თუ­ლი წერა-კი­თხვა და თა­ნა­სოფ­ლელ­თა ბავ­შვებ­საც ას­წავ­ლი­და. ამის გა­მოც, მას თურ­ქე­ბი ალ­მა­ცე­რად უყუ­რებ­დნენ.

ქო­ბუ­ლე­თის ცი­ხე­სი­მაგ­რე­ზე პირ­ვე­ლი იე­რი­შის შემ­დეგ, ნაილ-ბეგ­მა მე­ამ­ბო­ხე­თა ლაშ­ქა­რი ორ ჯგუ­ფად გაყო - ერთ ჯგუფს ცი­ხე­სი­მაგ­რე­ზე სამ­ხრე­თი­დან, მე­ო­რეს კი ჩრდი­ლო­ე­თი­დან უნდა შე­ე­ტია. პა­რა­ლე­ლუ­რად კი, ხალ­ხი მა­ჭა­ხე­ლის ხე­ო­ბა­შიც გაგ­ზავ­ნა, ნაც­ნობ მე­ი­ა­რა­ღე­თა­გან ზარ­ბაზ­ნე­ბის შე­სა­ძე­ნად. გარ­და ამი­სა, ოს­მალ­თა შო­რის ჯა­შუ­შე­ბიც გა­მო­ნა­ხა - ეროვ­ნე­ბით ქარ­თვე­ლი ას­კე­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც ძა­ლით იყ­ვნენ გა­მოწ­ვე­ულ­ნი ჯარ­ში და ქო­ბუ­ლე­თის ცი­ხე­სი­მაგ­რე­ში ჩა­კე­ტილ­ნი. მოკ­ლედ, ყვე­ლა­ფე­რი მო­ამ­ზა­და და მე­სა­მე დღეს, გა­აზ­რე­ბუ­ლად შე­უ­ტია ცი­ხე­სი­მაგ­რეს.

შე­ტე­ვა ალი­ონ­ზე - დი­ლის 6 სა­ათ­ზე და­ი­წყო. აჯან­ყე­ბუ­ლებ­მა არ იცოდ­ნენ, იმ დღეს თუ ჩერ­ქეზ­თა ბა­ტა­ლი­ო­ნი უნდა ჩა­მო­სუ­ლი­ყო. სე­რა­ს­ქე­რი მათ ელო­დე­ბო­და და ცდი­ლობ­და, მა­ნამ­დე რო­გორ­მე გამ­კლა­ვე­ბო­და ქო­ბუ­ლე­თე­ლებს. მას­თან იყ­ვნენ ასე­ვე ის ალ­ბა­ნე­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც მუ­ხა­ეს­ტა­ტე­ში მო­წყო­ბილ სა­საკ­ლა­ოს გა­და­ურჩნენ და ჩო­ლო­ქის­კენ გა­ხედ­ვაც აღარ უნ­დო­დათ. სა­ერ­თოდ, ოს­მა­ლებს იმე­დი ჰქონ­დათ, რომ ქარ­თველ აჯან­ყე­ბუ­ლებს, რომ­ლე­ბიც შე­და­რე­ბით მსუ­ბუ­ქად იყ­ვნენ შე­ი­ა­რა­ღე­ბულ­ნი, მა­ლე­ვე ჩა­ა­წყნა­რებ­დნენ, მაგ­რამ სწო­რედ ამ დროს გა­ვარ­და ზარ­ბა­ზა­ნი და ყვე­ლა მიხ­ვდა, რომ "ჩა­წყნა­რე­ბა" არ­ცთუ ისე იოლი იქ­ნე­ბო­და. მოკ­ლე ხან­ში, ქარ­თველ­თა რაზ­მებ­მა ცი­ხე­სი­მაგ­რე აი­ღეს და გარ­ნი­ზო­ნი ამო­წყვი­ტეს. სე­რა­ს­ქერ­მა, სა­მარ­ცხვი­ნო ყო­ფას რომ გა­დარ­ჩე­ნი­ლი­ყო, თა­ვად­ვე მო­იკ­ლა თავი.

იმ სა­ყო­ველ­თაო პა­ნი­კა­სა და აურ­ზა­ურ­ში, რაც ცი­ხე­სი­მაგ­რის აღე­ბას ახ­ლდა თან, ერ­თმა ას­კერ­მა მო­ა­ხერ­ხა გაქ­ცე­ვა და ნა­ვით ბა­თუ­მის­კენ გა­ცუ­რა. აჯან­ყე­ბულ­თა­გან ის არა­ვის შე­უმ­ჩნე­ვია - და­ტყვე­ვე­ბულ ოს­მა­ლო­თა­გან ნაილ-ბეგ ხა­ჯიშ­ვილ­მა შე­ი­ტყო, რომ მაშ­ვე­ლი ჯარი უნდა ჩა­მო­სუ­ლი­ყო და მის მო­სა­გე­რი­ებ­ლად და­ი­წყო მზა­დე­ბა: თა­ვი­ან­თი და ნა­ა­ლა­ფა­რი ზარ­ბაზ­ნე­ბი ზღვის მხა­რეს გა­ნა­ლა­გე­ბი­ნა და მე­ამ­ბო­ხე­ე­ბი და­ა­რი­გა, რო­გორ უნდა მოქ­ცე­უ­ლიყ­ვნენ, როცა მტე­რი გა­მოჩ­ნდე­ბო­და. ნაილ-ბეგ­მა რამ­დე­ნი­მე კაცი ჩო­ლო­ქ­გაღ­მა გაგ­ზავ­ნა და გუ­რუ­ლებს შე­უთ­ვა­ლა: ახლა გვჭირ­დე­ბა თქვე­ნი შვე­ლა და, კა­ზა­კებს ნუ­რა­ფერს ეტყვით, ქუდ­ზე კაცი გა­მო­დი­თო.

სა­ნამ ზღვა­ში ოს­მა­ლუ­რი გე­მე­ბი გა­მოჩ­ნდე­ბო­და, მა­ნამ­დე აჯან­ყე­ბუ­ლებს ჩაქ­ვის მხრი­დან წა­მო­სულ­მა ქვე­ი­თებ­მა შე­უ­ტი­ეს, ვინ­მე აჰ­მეთ-ეიუფ-ფა­შას მე­თა­უ­რო­ბით. ეს ფაშა მოგ­ვი­ა­ნე­ბით - რუ­სეთ-ოს­მა­ლე­თის ომში - აღ­მო­სავ­ლე­თის (კავ­კა­სი­ის) ფრონტს მე­თა­უ­რობ­და და სა­უ­კე­თე­სო სტრა­ტე­გი გახ­ლდათ. მან ცი­ხე­სი­მაგ­რეს იმ დრო­ის­თვის მცი­რედ ცნო­ბი­ლი, მაგ­რამ ეფექ­ტუ­რი ხერ­ხით შე­უ­ტია - უკან მე­ზარ­ბაზ­ნე­ნი და­ა­ყე­ნა, წინ კი ქვე­ი­თი მსრო­ლე­ლე­ბი გა­უშ­ვა. ქარ­თვე­ლე­ბი კი, რომ­ლე­ბიც მტერს ზღვი­დან ელოდ­ნენ, და­იბ­ნენ, მაგ­რამ მა­ინც ფი­ცხლად შე­ებ­რძოლ­ნენ მომ­ხდუ­რებს. ოს­მა­ლო­თა რაზ­მი აჯან­ყე­ბუ­ლებს ერ­თი­ო­რად აღე­მა­ტე­ბო­და, მაგ­რამ ბრძო­ლა­ზე ეს არ ასა­ხუ­ლა.

ნაილ-ბეგ ხა­ჯიშ­ვი­ლი მედგრად იბ­რძო­და და სა­დაც აჯან­ყე­ბუ­ლებს უჭირ­დათ, წამ­ში იქ ჩნდე­ბო­და ხოლ­მე. მე­ამ­ბო­ხე­ებ­მა ქვე­ი­თე­ბის შე­მო­ტე­ვა მო­ი­გე­რი­ეს თუ არა, ჩო­ლო­ქ­გაღ­მი­დან გად­მო­სუ­ლი გუ­რუ­ლე­ბის ყი­ჟი­ნაც მო­ის­მა - 50 კა­ცამ­დე იყ­ვნენ და სულ თო­ფე­ბის ქუ­ხი­ლით მო­ი­წევ­დნენ ოს­მა­ლე­ბის­კენ. გუ­რუ­ლებს სა­ხალ­ხო მი­ლი­ცი­ის (ასე ერ­ქვა მა­შინ სა­ხალ­ხო მო­ლაშ­ქრე­ებს რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ა­ში) ფორ­მე­ბი ეც­ვათ და აჰ­მეთ-ეიუფ-ფა­შამ იფიქ­რა, რომ უკან რუ­სუ­ლი არ­მი­აც მოჰ­ყვე­ბო­დათ. ამი­ტომ, ნელ-ნელა უკან და­ხე­ვა და თავ­დაც­ვი­თი პო­ზი­ცი­ე­ბის და­კა­ვე­ბა და­ი­წყო. სწო­რედ ამ დროს, ზღვა­ში სტამ­ბო­ლი­დან მო­მა­ვა­ლი ხო­მალ­დე­ბიც გა­მოჩ­ნდა. აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ ნაილ-ბეგ­მა ცი­ხე­სი­მაგ­რი­დან ოს­მა­ლუ­რი დრო­შე­ბი არ ჩა­მო­ახ­სნე­ვი­ნა - გე­მებს ოს­მა­ლე­ბი ვე­გო­ნე­ბით, ახ­ლოს მოვ­ლენ და მერე ზარ­ბაზ­ნებს და­ვუ­შენ­თო. ამ გეგ­მამ გა­ა­მარ­თლა და გე­მებს ქო­ბუ­ლე­თის სა­ნა­პი­როს და­ბომბვა არც და­უ­წყი­ათ, ისე ჩა­უშ­ვეს ღუ­ზე­ბი. სწო­რედ მა­შინ, რო­დე­საც არა­ფერს ელოდ­ნენ, ცი­ხე­სი­მაგ­რი­დან პირ­ვე­ლი ზარ­ბა­ზა­ნი გა­ვარ­და და ერთ გემს (სულ ორი იყო) ფერ­დი შე­უნ­გრია.

მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა, ქარ­თვე­ლე­ბი მა­ინც წამ­გე­ბი­ან მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში აღ­მოჩ­ნდნენ - მო­წი­ნა­აღ­მდე­გე რი­ცხობ­რი­ვად ერ­თი­სა­მად მეტი იყო და კარ­გად შე­ი­ა­რა­ღე­ბუ­ლი. აქ ისიც უნდა ით­ქვას, რომ აჯან­ყე­ბის ამ­ბა­ვი უკვე გახ­მა­უ­რე­ბუ­ლი­ყო და, ქო­ბუ­ლე­თელ მე­ამ­ბო­ხე­თა წი­ნა­აღ­მდეგ, ტრა­პი­ზო­ნი­დან და არზრუ­მი­და­ნაც დაძ­რუ­ლიყ­ვნენ ოს­მა­ლო ას­კე­რე­ბი. ამას­თა­ნა­ვე, გე­მი­დან ჩერ­ქეზ­თა ბა­ტა­ლი­ო­ნი კი არა, რე­გუ­ლა­რუ­ლი ჯა­რის ნა­წი­ლე­ბი გად­მოს­ხდნენ და ბრძო­ლაც გა­ხურ­და. ქო­ბუ­ლე­თე­ლებ­მა და გუ­რუ­ლებ­მაც მტრებს ტოლი არ და­უ­დეს - ისე მედგრად იბ­რძოდ­ნენ, რომ აჰ­მეთ-ეიუფ-ფა­შას ხომ რაზ­მელ­თა ნა­წი­ლი სულ გა­უ­ნად­გუ­რეს და რე­გუ­ლა­რულ­მა ჯარ­მაც, ზღვის ნა­პირ­ზე ფე­ხის მო­კი­დე­ბა სამი სა­ა­თის ბრძო­ლის შემ­დეგ­ღა შეძ­ლო.

ოს­მა­ლუ­რი რე­გუ­ლა­რუ­ლი არ­მი­ის დამ­სჯელ ნა­წი­ლებს ინ­გლი­სე­ლი მხატ­ვა­რი და ფო­ტოგ­რა­ფი დე­ნი­ელ პი­კო­კიც ახ­ლდა, რომ­ლის მო­ვა­ლე­ო­ბაც ევ­რო­პუ­ლი პრე­სის­თვის ჩა­ნა­ხა­ტე­ბის კე­თე­ბა და სუ­რა­თე­ბის გა­და­ღე­ბა იყო. ის დღი­უ­რებ­საც წერ­და: "გემ­მა, რო­მელ­ზეც მე ვიმ­ყო­ფე­ბო­დი, ღუზა სა­ნა­პი­რო­დან მო­შო­რე­ბით ჩა­უშ­ვა და ას­კე­რებ­მა ნა­პირ­ზე გა­დას­ვლა ნა­ვე­ბით და­ა­პი­რეს... ამ დროს გვეს­რო­ლეს ზარ­ბა­ზა­ნი და ისე­თი ბრძო­ლა ატყდა, გა­ვი­ფიქ­რე - ბერ­ძნებს რა ვუ­თხა­რი, შავ ზღვას "სტუ­მარ­თმოყ­ვა­რე" რომ და­არ­ქვეს-მეთ­ქი და იმე­დიც კი დავ­კარ­გე, რომ გა­დავ­რჩე­ბო­დი..." - ასე აღ­წერს დე­ნი­ელ პი­კო­კი ნა­პირ­ზე გა­დას­ხდო­მას.

ბრძო­ლა კი სა­ღა­მოს შე­წყდა - ცი­ხე­სი­მაგ­რე­ში და მის ახ­ლო­მახ­ლო გა­მაგ­რე­ბუ­ლი ქარ­თვე­ლი მე­ამ­ბო­ხე­ე­ბი თით­ქმის მთლი­ა­ნად შე­ა­წყდნენ მტერს. ნაილ-ბეგ ხა­ჯიშ­ვი­ლი მა­ნამ­დე იბ­რძო­და, სა­ნამ მტრის ტყვი­ებ­მა ერ­თი­ა­ნად არ და­ცხრი­ლა. ის ისე მძი­მედ და­იჭ­რა, რომ ცი­ხე­სი­მაგ­რე­ში შე­მოჭ­რილ მტერს მკვდა­რი ეგო­ნა და, სხვა გვა­მებ­თან ერ­თად, პირ­და­პირ ზღვა­ში მო­ის­რო­ლეს. აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ერთი რა­მეც: ნაილ-ბეგი ჩვე­უ­ლე­ბი­სა­მებრ, თა­ვა­დურ ჩო­ხას ატა­რებ­და და არა გლე­ხურ ჩა­ქუ­რას, თუმ­ცა ბრძო­ლის დროს მან ჩოხა გა­ი­ხა­და და მოკ­ლულ თა­ნა­მებ­რძოლს გა­და­ა­ფა­რა. ოს­მა­ლებ­მა იცოდ­ნენ, ვინც იყო მე­თა­უ­რი: "ჩო­ხი­ა­ნი კაცი ცო­ცხლად შე­ვი­პყროთ!" - გას­ძა­ხოდ­ნენ ერ­თმა­ნეთს. ცი­ხე­სი­მაგ­რე რომ აი­ღეს, ნა­ხეს, რომ ჩო­ხი­ა­ნი კაცი მო­ეკ­ლათ. სი­ნამ­დვი­ლე­ში ეს სულ სხვა მე­ამ­ბო­ხე იყო, მაგ­რამ ამას უკვე ვე­ღა­რა­ვინ და­ამ­ტკი­ცებ­და - ქარ­თველ­თა­გან სულ სამი კაცი გა­დარ­ჩა ცო­ცხა­ლი: დაჭ­რი­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც მკვდრე­ბი ეგო­ნათ, ზღვა­ში გა­და­ყა­რეს. მე­თა­უ­რიც მათ შო­რის იყო და გონ­ზე წყალ­ში მო­ვი­და. გა­დარ­ჩე­ნი­ლებ­მა რის ვაი-ვაგ­ლა­ხით გა­ცუ­რეს და რუ­სე­თის ტე­რი­ტო­რი­ულ წყლებ­ში გა­აღ­წი­ეს, სა­დაც გუ­რულ­მა მე­თევ­ზე­ებ­მა ნა­ხეს.

შემ­დგომ­ში, ნაილ-ბეგ ხა­ჯიშ­ვი­ლი გუ­რი­ის სა­ხალ­ხო ლაშ­ქრის კა­პი­ტა­ნი გახ­და და რუ­სეთ-ოს­მა­ლე­თის 1877-1878 წწ. ომ­შიც იბ­რძო­და, თუმ­ცა ეს სულ სხვა ის­ტო­რი­აა. იმ აჯან­ყე­ბა­ზე კი, რომ­ლის შე­სა­ხე­ბაც გი­ამ­ბეთ, იმ­ხა­ნად ქო­ბუ­ლეთ­ში სიმ­ღე­რაც შე­იქ­მნა, რო­მე­ლიც სა­ქარ­თვე­ლო­ში უკვე აღარ ახ­სოვთ, "თურ­ქე­თე­ლი" ქარ­თვე­ლე­ბი კი დღემ­დე მღე­რი­ან...

მი­ხე­ილ ლა­ბა­ძე
ჟურ­ნა­ლი "გზა"
(გა­მო­დის ხუთ­შა­ბა­თო­ბით)
h
01 აპრილი 2019 11:17
ნმ
ucnobi
01 აპრილი 2019 11:16
ტკვენ კიდევ მოგიცევტ ტურკებტან ბრდზოლა მაგრამ რუსები რომმლებმაც (უგვტოდ გაკვეს) აგარ დაგეხმარებიან
...
30 მარტი 2019 11:01
меамакеба чеми халхис!

რუბრიკის სხვა სიახლეები
თქვენი აზრით, დაახლოებით რა თანხაა საკმარისი ორი კვირის განმავლობაში  საქართველოს კურორტებზე  ერთი ადამიანის სრულფასოვანი დასვენებისთვის?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, დაახლოებით რა თანხაა საკმარისი ორი კვირის განმავლობაში საქართველოს კურორტებზე ერთი ადამიანის სრულფასოვანი დასვენებისთვის?
თვის კითხვადი სტატიები