ლა­ზეთ­ში უბ­რა­ლო ხალხს "ან­სა­ნე­რე­ბის" იმე­დი ჰქონ­და... - თავზე ხელაღებული მებრძოლების ისტორია
17-09-2017
ლა­ზეთ­ში უბ­რა­ლო ხალხს "ან­სა­ნე­რე­ბის" იმე­დი ჰქონ­და... - თავზე ხელაღებული მებრძოლების ისტორია
სა­ქარ­თვე­ლო­ში 1905-1907 წლე­ბის რე­ვო­ლუ­ცი­უ­რი გა­მოს­ვლე­ბის ჩახ­შო­ბი­სა და წმინ­და ილია მარ­თლის (ჭავ­ჭა­ვა­ძის) მკვლე­ლო­ბის შემ­დეგ, და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის მომ­ხრე­ე­ბის (რო­გორც მა­შინ უწო­დებ­დნენ - "სა­მოს­ტო­ი­ნი­კე­ბის") დი­დი ნა­წი­ლი ჟან­დარ­მე­რი­ამ და "ოხ­რან­კამ" ერ­თი­მე­ო­რის მი­ყო­ლე­ბით გა­ა­ნად­გუ­რა; გა­დარ­ჩე­ნი­ლებ­მა თავს საზღ­ვარ­გა­რეთ გაქ­ცე­ვით უშ­ვე­ლეს.
ყო­ფილ მე­ამ­ბო­ხე­თათ­ვის სა­უ­კე­თე­სო თავ­შე­საფ­რად იმ­ხა­ნად ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ის ტრა­პი­ზო­ნის ვი­ლა­ი­ე­თის შე­მად­გენ­ლო­ბა­ში შე­მა­ვა­ლი ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყი ანუ ის­ტო­რი­უ­ლი ლა­ზე­თი იქ­ცა; ბევ­რი ქარ­თვე­ლი დამ­კვიდ­რდა ასე­ვე ქა­ლაქ ტრა­პი­ზონ­შიც.

პირველი მსოფ­ლიო ომის და­საწყ­ის­ში, გერ­მა­ნი­ი­სა და ავ­სტრი­ა­-უნ­გრე­თის სპეც­სამ­სა­ხუ­რე­ბის მეს­ვე­უ­რებ­მა რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის "შიგ­ნი­დან დან­გრე­ვის" მრა­ვალ­პრო­ფი­ლი­ა­ნი
გეგ­მა შე­ი­მუ­შა­ვეს, რომ­ლის აღ­სრუ­ლე­ბა­შიც გა­დამ­წყვე­ტი რო­ლი იმ­პე­რი­ის უღელ­ქვეშ მყოფ არა­რუს ხალ­ხებს უნ­და ეთა­მა­შათ. 1914 წელს გერ­მა­ნი­ა­ში ქარ­თველ­მა ემიგ­რან­ტებ­მა "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტი" და­ა­არ­სეს.

იმავ­დრო­უ­ლად, 1914 წლის 2 აგ­ვის­ტოს გერ­მა­ნი­ამ და ოს­მა­ლეთ­მა სა­მო­კავ­ში­რეო ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბა და­დეს, რომ­ლის ძა­ლი­თაც ოს­მა­ლუ­რი არ­მია და ფლო­ტი, ფაქ­ტობ­რი­ვად, ბერ­ლი­ნის ხელ­ში მო­ექ­ცა. გერ­მა­ნი­ას­თან ამ
ხელ­შეკ­რუ­ლე­ბის და­დე­ბა ოს­მა­ლე­თის სულ­თანს, მეჰ­მედ V რე­შადს პრო­გერ­მა­ნუ­ლად გან­წყო­ბილ­მა სამ­ხედ­რო მი­ნის­ტრმა, ის­მა­ილ ენ­ვერ­-ფა­შამ აი­ძუ­ლა, რო­მე­ლიც იმ­ხა­ნად ორ სხვა ფა­შას­თან ერ­თად (აჰ­მედ ჯე­მა­ლი და მეჰ­მედ თა­ლა­ა­თი) მთე­ლი ოს­მა­ლე­თის ფაქ­ტობ­რი­ვი მმარ­თვე­ლი იყო. "სა­მი ფა­შას რე­ჟი­მის" წყა­ლო­ბით, 1914 წლის 10 აგ­ვის­ტოს სტრა­ტე­გი­უ­ლად მნიშ­ვნე­ლო­ვან ბოს­ფო­რი­სა და დარ­და­ნე­ლის სრუ­ტე­ებ­ში ორი გერ­მა­ნუ­ლი კრე­ი­სე­რი - "გე­ბე­ნი" და "ბრეს­ლა­უ" შე­ვი­და; 29 ოქ­ტომ­ბერს კი ოს­მა­ლეთ­მა ან­ტან­ტის ქვეყ­ნებს უკ­ვე ოფი­ცი­ა­ლუ­რად გა­მო­უცხ­ა­და ჯი­ჰა­დი.

ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნი ოსმალეთში
სწო­რედ ამ დროს სტამ­ბოლ­ში "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტის" სა­გან­გე­ბო და სრუ­ლუფ­ლე­ბი­ა­ნი წარ­მო­მად­გე­ნე­ლი, სო­ცი­ა­ლის­ტ-ფე­დე­რა­ლის­ტი ლეო კე­რე­სე­ლი­ძე ჩა­ვი­და, რო­მელ­მაც ოს­მა­ლე­თის შე­ი­ა­რა­ღე­ბუ­ლი ძა­ლე­ბის შე­მად­გენ­ლო­ბა­ში ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნის ჩა­მო­ყა­ლი­ბე­ბის თა­ო­ბა­ზე სამ ფა­შას­თან სა­ი­დუმ­ლო მო­ლა­პა­რა­კე­ბა გა­მარ­თა. "და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტის" მეს­ვე­ურ­თა აზ­რით, ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნი პირ­ველ ეტაპ­ზე ემიგ­რან­ტი და ოს­მა­ლე­თის ქვე­შევ­რდო­მი ქარ­თვე­ლე­ბის­გან უნ­და შემ­დგა­რი­ყო, მე­რე კი მათ სამ­ხედ­რო ტყვე­ე­ბიც მი­ე­მა­ტე­ბოდ­ნენ.

სამ­ხედ­რო მი­ნის­ტრმა და ოს­მა­ლე­თის არ­მი­ის მთა­ვარ­სარ­დლის მო­ვა­ლე­ო­ბის შემ­სრუ­ლე­ბელ­მა ენ­ვერ­-ფა­შამ მა­ლე ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნის ჩა­მო­ყა­ლი­ბე­ბის თა­ო­ბა­ზე სპე­ცი­ა­ლუ­რი ბრძა­ნე­ბა გა­მოს­ცა, რომელსაც 11-პუნ­ქტი­ა­ნი ინ­სტრუქ­ცი­აც ერ­თვო­და. იგი გან­საზღ­ვრავ­და ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნის მთა­ვარ გან­მას­ხვა­ვე­ბელ ნიშ­ნებს - ფორ­მას, დრო­შა­სა და წეს­დე­ბას. სა­ინ­ტე­რე­სო­ა, რომ ლე­გი­ო­ნის ოფი­ცი­ა­ლურ შტან­დარ­ტად დამ­ტკიც­და ორ­ფე­რო­ვა­ნი (წი­თელ­-შა­ვი) ალა­მი, რო­მე­ლიც ოს­მა­ლე­თის სა­ხელ­მწი­ფო დრო­შას­თან ერ­თად უნ­და ეტა­რე­ბი­ნათ. ფორ­მა კი ოს­მა­ლუ­რი ყა­ი­დი­სა იყო, თუმ­ცა მის­გან ოდ­ნავ გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი. ლე­გი­ონ­ში ოფი­ცი­ა­ლურ ენად, რა­საკ­ვირ­ვე­ლი­ა, ქარ­თუ­ლი გა­მოცხ­ად­და.

ამას­თან, რო­ცა დღის წეს­რიგ­ში ლე­გი­ო­ნის პი­რა­დი შე­მად­გენ­ლო­ბის სა­კითხი დად­გა, ლეო კე­რე­სე­ლი­ძემ და მის­მა ძმამ - ნეს­ტორ­მა იმე­დი­ა­ნი მზე­რა ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯაყს (ტრა­პი­ზო­ნის ვი­ლა­ი­ე­თის ნა­წი­ლი, შედ­გე­ბო­და ათი­ნი­სა და ხო­ფის მაზ­რე­ბის­გან) მი­აპყ­რეს. სან­ჯა­ყის მო­სახ­ლე­ო­ბას მჭიდ­რო კავ­ში­რი ჰქონ­და რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის ქუ­თა­ი­სის გუ­ბერ­ნი­ას­თან, სა­დაც ლა­ზე­ბი სა­მუ­შა­ოდ და სა­ვაჭ­როდ ხში­რად დადიოდნენ.

გარ­და ამი­სა, ლა­ზის­ტან­ში ქუ­თა­ი­სი­სა და თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ებ­ში გა­მო­მა­ვა­ლი ქარ­თუ­ლი ჟურ­ნალ­-გა­ზე­თე­ბიც აღ­წევ­და და სა­გან­გე­ბოდ მუს­ლი­მან­თათ­ვის გა­მო­ცე­მუ­ლი "დე­და ენაც" ვრცელ­დე­ბო­და; იქ ქარ­თულ რე­ვო­ლუ­ცი­ურ პარ­ტი­ებ­საც უამ­რა­ვი გულ­შე­მატ­კი­ვა­რი და მო­კავ­ში­რე ჰყავ­და და ძმებ კე­რე­სე­ლი­ძე­ებ­საც სწო­რედ მა­თი იმე­დი ჰქონ­დათ.

1915 წლის და­საწყ­ის­ში, "ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნი", რომ­ლის შე­მად­გენ­ლო­ბა­შიც სულ 600-მდე ჯა­რის­კა­ცი (ძი­რი­თა­დად - ემიგ­რან­ტე­ბი) ირიცხ­ე­ბო­და, ტრა­პი­ზო­ნის ვი­ლა­ი­ე­თის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე გა­და­იყ­ვა­ნეს. ლე­გი­ონს ამ დრო­ი­სათ­ვის უკ­ვე გა­აჩ­ნდა საბ­რძო­ლო გა­მოც­დი­ლე­ბა - 1914 წლის 9-12 დე­კემ­ბერს ოს­მა­ლუ­რი არ­მი­ის მე-7 და მე-8 პოლ­კე­ბის მხარ­დამ­ხარ არ­ტა­ა­ნის აღე­ბის ოპე­რა­ცი­ა­ში მო­ნა­წი­ლე­ობ­და. ქარ­თველ­მა ლე­გი­ო­ნე­რებ­მა, გერ­მა­ნელ პოლ­კოვ­ნიკ შტან­კეს მე­თა­უ­რო­ბით, თა­ვიც ისა­ხე­ლეს, თუმ­ცა რუ­სე­ბის კონ­ტრშე­ტე­ვის შემ­დეგ უკან და­ი­ხი­ეს. სწო­რედ მა­შინ მი­ი­ღეს სტამ­ბოლ­ში ქარ­თველ­თა ტრა­პი­ზონ­ში გა­დაყ­ვა­ნის გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბა.

ტრა­პი­ზო­ნის ვი­ლა­ი­ე­თის ქვე­და­ნა­ყო­ფე­ბის მე­თა­უ­რი იმ­ხა­ნად აჭა­რე­ლი მუ­ჰა­ჯი­რე­ბის შთა­მო­მა­ვა­ლი, აჰ­მედ ავ­ნი-­ფა­შა (ლორ­თქი­ფა­ნი­ძე) იყო. ლე­გი­ო­ნის სარ­დალ­მა, გე­ნე­რალ­მა ლეო კე­რე­სე­ლი­ძემ მი­სი დახ­მა­რე­ბით ფრონ­ტის­პი­რა ზო­ნად ქცე­ულ ლა­ზეთ­ში შე­აღ­წია და ძველ ნაც­ნობს - 1905-1907 წლე­ბის რე­ვო­ლუ­ცი­უ­რი გა­მოს­ვლე­ბის ერ­თ-ერთ აქ­ტი­ურ მო­ნა­წი­ლეს, სო­ფელ ლი­მა­ნის მკვიდრ რა­სიმ კოსტ-ოღ­ლის შეხ­ვდა. მას 1905 წლის დე­კემ­ბერ­ში, სო­ჭის ამ­ბო­ხე­ბა­ში მო­ნა­წი­ლე­ო­ბის­თვის რუ­სუ­ლი ჟან­დარ­მე­რია და "ოხ­რან­კა" წი­თე­ლი ცირ­კუ­ლა­რით ეძებ­და, ხო­ლო ოს­მალ­მა ჟან­დარ­მებ­მა მი­სი თა­ვი 20 ათას ოს­მა­ლურ ლი­რად შე­ა­ფა­სეს.

რამ­დე­ნი­მე დღე­ში, ტრა­პი­ზონ­ში დაბ­რუ­ნე­ბულ ლეო კე­რე­სე­ლი­ძეს ლაზ ფი­რალ­თა მთე­ლი "დე­ლე­გა­ცი­ა" ეწ­ვი­ა, რო­მელ­საც რა­სიმ კოს­ტ-ოღ­ლი და მუს­ტა­ვა ფი­რა­ღა­-ოღ­ლი ხელ­მძღვა­ნე­ლობ­დნენ. ფი­რა­ლებ­მა ლე­გი­ონ­ში შე­მოს­ვლის სურ­ვი­ლი გა­მოთ­ქვეს, მაგ­რამ მხო­ლოდ იმ შემ­თხვე­ვა­ში, თუ ლა­ზე­თის და­ტო­ვე­ბა არ მო­უ­წევ­დათ: "ოს­მა­ლურ ჯარ­ში სამ­სა­ხუ­რი რომ არ გვინ­დო­და, ფი­რა­ლე­ბი იმი­ტომ გავ­ხდით... ფორ­მას არ ჩა­ვიც­ვამთ, სხვაგ­ვა­რად კი ჩვე­ნი თა­ვი გე­ნაც­ვა­ლოთ!.." - უთხ­რა მუს­ტა­ვა ფი­რა­ღა­-ოღ­ლიმ ლეო კე­რე­სე­ლი­ძეს, რო­მელ­საც ამ სიტყ­ვე­ბზე თავ­ში ბრწყინ­ვა­ლე იდეა მო­უ­ვი­და - "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტის" ფი­ლი­ა­ლი უშუ­ა­ლოდ ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე და­ე­არ­სე­ბი­ნა და ლა­ზი ფი­რა­ლე­ბი მის­თვის და­ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბი­ნა, რო­გორც ე.წ. "აქ­ცი­ო­ნე­რე­ბი" ანუ ტე­რო­რის­ტულ აქ­ტთა მომ­წყო­ბე­ბი.
გა­დაწყ­და, რომ რამ­დე­ნი­მე დღე­ში ლე­გი­ო­ნის მთა­ვა­რი შტა­ბის მეს­ვე­უ­რე­ბი ლა­ზეთ­ში თა­ვად­ვე ჩა­ვი­დოდ­ნენ.

"სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტი"
აჰ­მედ ავ­ნი-­ფა­შამ ფი­ლი­ა­ლის და­არ­სე­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ბი­უ­როკ­რა­ტი­უ­ლი ფორ­მა­ლო­ბე­ბი მარ­თლაც მა­ლე მო­აგ­ვა­რა, რად­გან პა­რა­ლე­ლუ­რად, ლეო კე­რე­სე­ლი­ძემ საქ­მის კურ­სში ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ა­ში გერ­მა­ნუ­ლი სარ­დლო­ბის წარ­მო­მად­გენ­ლო­ბაც ჩა­ა­ყე­ნა. ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის ყვე­ლა ის მკვიდ­რი, რო­მე­ლიც ან­ტი­სა­ხელ­მწი­ფო­ებ­რი­ვი ან კრი­მი­ნა­ლუ­რი საქ­მი­ა­ნო­ბის გა­მო იძებ­ნე­ბო­და და "და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტის" წევ­რო­ბა სურ­და, ში­ნა­გან საქ­მე­თა მი­ნის­ტრმა თა­ლა­ათ­-ფა­შამ შე­იწყ­ა­ლა, მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ ტრა­პი­ზო­ნის იმ­ჟა­მინ­დე­ლი ვა­ლი (გუ­ბერ­ნა­ტო­რი), ჯე­მალ აზ­მი-­ბეი ამის კა­ტე­გო­რი­უ­ლი წი­ნა­აღ­მდე­გი იყო. ფი­რალ­თა შეწყ­ა­ლე­ბა არც თა­ვად თა­ლა­ათ­-ფა­შას სი­ა­მოვ­ნებ­და, მაგ­რამ გერ­მა­ნელ­თა წი­ნა­აღ­მდეგ წას­ვლა არ შე­ეძ­ლო.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვი­ა, რომ თით­ქმის ყვე­ლა ის ფი­რა­ლი, რო­მე­ლიც ლეო კე­რე­სე­ლი­ძე­სა და მის ლე­გი­ონს და­უ­კავ­შირ­და, 1907-1908 წლებ­ში "ა­ხალ­გაზ­რდა თურ­ქთა" რე­ვო­ლუ­ცი­ა­ში მე­ტად აქ­ტი­უ­რად მო­ნა­წი­ლე­ობ­და; იმ­ხა­ნად ტრა­პი­ზონ­ში ავ­სტრი­ე­ლი ფო­ტოგ­რა­ფი, ვინ­მე ჰა­ინ­რიხ კრეჩ­მა­რი მუ­შა­ობ­და. მას ფი­რალ­თა ტი­პა­ჟე­ბი ძა­ლი­ან მო­ე­წო­ნა და მა­თი სუ­რა­თე­ბით ღია ბა­რა­თე­ბის მთე­ლი სე­რია შექ­მნა, სა­თა­უ­რით შო­უ­ვე­ნირ დე თრე­ბი­ზონ­დე ("სახ­სო­ვა­რი ტრა­პი­ზო­ნი­დან"), რო­მე­ლიც იმ­დრო­ინ­დელ ევ­რო­პა­ში პო­პუ­ლა­რო­ბით სარ­გებ­ლობ­და. სა­ინ­ტე­რე­სო­ა, რომ ამ სე­რი­ის ბა­რა­თე­ბი პირველი მსოფ­ლიო ომის პე­რი­ოდ­შიც რამ­დენ­ჯერ­მე გა­მო­ი­ცა.

ამ­გვა­რად, 1915 წლის იან­ვარ­ში, რო­ცა რუ­სე­ბი დღე-დღე­ზე ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯაყ­ში შე­მოჭ­რას გეგ­მავ­დნენ, ლა­ზე­თის ვი­წეს თე­მის სო­ფელ აბუ­ნო­ღა­ში "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტი" და­არ­სდა. მის ხელ­მძღვა­ნე­ლად ფი­რა­ლებ­მა ყო­ფი­ლი ტე­რო­რის­ტი, 1905-1907 წლე­ბის რე­ვო­ლუ­ცი­ის აქ­ტი­უ­რი მო­ნა­წი­ლე, ოზურ­გე­თე­ლი ბე­სო ჭყო­ნია აირ­ჩი­ეს, რო­მე­ლიც 1908 წლი­დან თავს ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯაყს აფა­რებ­და და ვი­წე­ში ცხოვ­რობ­და.

იგი ხე­ლო­ბით მჭე­დე­ლი იყო და ლა­ზე­ბი "უს­ტა ბე­სოს" ("ოს­ტატ ბე­სოს") ეძახ­დნენ. მე­თა­უ­რის მო­ად­გი­ლე­ე­ბი იყ­ვნენ ვი­წე­ლი მე­სუდ ფე­ი­ლე­ვან­-ოღ­ლი, ხო­ფე­ლი შე­ფიკ­-ა­ღა კლარ­ჯი­-ოღ­ლი, არ­ქა­ბე­ლი მე­მეტ თი­ბუკ­-ოღ­ლი და ათი­ნე­ლი მუს­ტა­ვა ჯუ­ვეწ­-ოღ­ლი; ასე­ვე, უკ­ვე ნახ­სე­ნე­ბი რა­სიმ კოს­ტ-ოღ­ლიც - მას "რუ­სე­თის ლა­ზის­ტა­ნი" (სარ­ფი, მაკ­რი­ა­ლი, ლი­მა­ნი და ჩხა­ლის ხე­ო­ბა) ება­რა.

სწო­რედ კო­მი­ტე­ტის და­არ­სე­ბის დღი­დან და­იწყო ლა­ზეთ­ში ე.წ. "ან­სა­ნე­რო­ბის" ეპო­ქა - ლა­ზებ­მა სიტყ­ვა "აქ­ცი­ო­ნე­რი" (რაც მა­შინ "დი­ვერ­სან­ტის" სი­ნო­ნი­მი იყო) თა­ვი­სე­ბუ­რად გა­და­ა­კე­თეს და წარ­მოთ­ქვეს, რო­გორც "ან­სა­ნე­რი". ლა­ზუ­რად თავ­ზე ხე­ლა­ღე­ბულ, მაგ­რამ სა­მარ­თლი­ან კაცს დღე­საც ასე ეძა­ხი­ან. იმ­ხა­ნად ყვე­ლა, ვი­საც ია­რა­ღის ხელ­ში ჭე­რა შე­ეძ­ლო, "ან­სა­ნე­რი" იყო და ამით ძა­ლი­ან ამა­ყობ­და. ბე­სო ჭყო­ნი­ამ, რო­მელ­მაც "გუ­რი­ის რეს­პუბ­ლი­კის" პე­რი­ოდ­ში უდი­დე­სი გა­მოც­დი­ლე­ბა მი­ი­ღო, მოკ­ლე ხან­ში კო­მი­ტე­ტი გავ­ლე­ნი­ან ძა­ლად აქ­ცი­ა. ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯაყ­ში, სა­დაც ოს­მა­ლუ­რი არ­მი­ის პო­ზი­ცი­ე­ბი მა­ინ­ცდა­მა­ინც ძლი­ე­რი არ იყო, უბ­რა­ლო ხალხს სწო­რედ "ან­სა­ნე­რე­ბის" იმე­დი ჰქონ­და.

1915 წლის თე­ბერ­ვლის და­საწყ­ის­ში, რუ­სულ­მა არ­მი­ამ ბა­თუ­მის ოლ­ქში შე­მოჭ­რილ ოს­მა­ლებს უკან და­ა­ხე­ვი­ნა და სა­ო­მა­რი მოქ­მე­დე­ბა უშუ­ა­ლოდ ლა­ზე­თის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე გა­და­ი­ტა­ნა, სა­დაც მათ სწო­რედ "ან­სა­ნე­რე­ბი" და­უ­პი­რის­პირ­დნენ, რად­გან ოს­მა­ლურ­მა არ­მი­ამ პირ­ვე­ლი­ვე შე­მო­ტე­ვის შე­დე­გად უწეს­რი­გოდ და­იწყო უკან და­ხე­ვა. ტრა­პი­ზო­ნი­დან ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის და­სა­ცა­ვად მეტყ­ვი­ამ­ფრქვე­ვე­თა სამ­თო ასე­უ­ლი გა­იგ­ზავ­ნა, რო­მელ­საც სერ­გო ლა­ბა­ძე მე­თა­უ­რობ­და.

ად­გი­ლობ­რივ მო­სახ­ლე­ო­ბას­თან ერ­თად, ასე­ულ­მა რუ­სულ არ­მი­ას მედ­გა­რი წი­ნა­აღ­მდე­გო­ბა გა­უ­წი­ა; ამი­ტო­მაც, ლა­ზის­ტა­ნის ფრონ­ტზე რუ­სებ­მა სი­სას­ტი­კი­თა და შო­ვი­ნიზ­მით სა­ყო­ველ­თა­ოდ ცნო­ბი­ლი გე­ნე­რა­ლი ვლა­დი­მირ ლი­ა­ხო­ვი მი­ავ­ლი­ნეს. მან რუ­სუ­ლი სამ­ხედ­რო ფლო­ტის მხარ­და­ჭე­რით, ხო­ფა-­პი­რო­ნი­თის რა­ი­ონ­ში ლე­გი­ო­ნერ­თა კორ­დონ­თა გარ­ღვე­ვა სცა­და, მაგ­რამ ვე­ღარ მო­ა­ხერ­ხა და უკუ­იქ­ცა.

1915 წლის გა­ზაფ­ხულ­ზე ლა­ზე­თის კო­მი­ტეტ­მა მტრის ზურ­გში - ბა­თუ­მის ოლ­ქში "ან­სა­ნე­რე­ბის" ათ­კა­ცი­ა­ნი ჯგუ­ფი შე­აგ­ზავ­ნა, რო­მელ­საც რა­სიმ კოს­ტ-ოღ­ლი და მუს­ტა­ვა ფი­რა­ღა­-ოღ­ლი მე­თა­უ­რობ­დნენ. "ან­სა­ნე­რებს" ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის მო­საზღ­ვრე მურ­ღუ­ლის ხე­ო­ბა­ში ად­გი­ლობ­რი­ვი მო­სახ­ლე­ო­ბის აჯან­ყე­ბა ევა­ლე­ბო­დათ, რაც ბრწყინ­ვა­ლედ შე­ას­რუ­ლეს - აპ­რილ­-მა­ის­ში, რო­ცა გე­ნე­რა­ლი ლი­ა­ხო­ვი ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის მი­მარ­თუ­ლე­ბით შე­ტე­ვის წა­მოწყ­ე­ბას გეგ­მავ­და, ბა­თუ­მის ოლ­ქის მურ­ღუ­ლი­სა და ჩხა­ლის სა­ბო­ქა­უ­ლო­ებ­ში მო­უ­ლოდ­ნე­ლად ან­ტი­რუ­სუ­ლი გა­მოს­ვლე­ბი და­იწყ­ო: "ან­სა­ნერ­თა" თა­ოს­ნო­ბით იქი­დან რუ­სუ­ლი ად­მი­ნის­ტრა­ცი­ის მო­ხე­ლე­ე­ბი გა­ა­ძე­ვეს ან და­სა­ჯეს და, ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნის წი­თელ­-შა­ვი დრო­შაც აღ­მარ­თეს.

გე­ნე­რალ­მა ლი­ა­ხოვ­მა ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის ნაც­ვლად, მურ­ღუ­ლი­სა და ჩხა­ლის ხე­ო­ბებ­ში დამ­სჯე­ლი ექ­სპე­დი­ცია მო­აწყ­ო. ამან ოს­მა­ლებს სუ­ლის მოთ­ქმი­სა და ლა­ზის­ტა­ნის ფრონ­ტზე და­მა­ტე­ბი­თი ძა­ლე­ბის გად­მოს­რო­ლის შე­საძ­ლებ­ლო­ბა მის­ცა; აჰ­მედ ავ­ნი-­ფა­შა ამის შემ­დეგ მურ­ღუ­ლის ხე­ო­ბის მი­მარ­თუ­ლე­ბით შე­ტე­ვა­საც გეგ­მავ­და, მაგ­რამ რა­ტომ­ღაც სტამ­ბო­ლი­დან ამის ნე­ბა არ დარ­თეს - ენ­ვერ­-ფა­შას ტრა­პი­ზო­ნის გა­მაგ­რე­ბა უფ­რო აინ­ტე­რე­სებ­და, ვიდ­რე ბა­თუ­მის ოლ­ქში აჯან­ყე­ბუ­ლი ლა­ზე­ბის მხარ­და­ჭე­რა. არა­და, აჰ­მედ ავ­ნი-­ფა­შას მა­შინ რომ შე­ტე­ვა წა­მო­ეწყ­ო, რუ­სე­ბი ნამ­დვი­ლად კრი­ზი­სულ სი­ტუ­ა­ცი­ა­ში ჩა­ცვივ­დე­ბოდ­ნენ და ოს­მა­ლურ არ­მი­ას თბი­ლი­სის ასა­ღე­ბად გზა ხსნი­ლი ექ­ნე­ბო­და.


გე­ნე­რალ ლი­ა­ხო­ვი­დან და­ვით კლდი­აშ­ვი­ლამ­დე
ბა­თუ­მის ოლ­ქში აჯან­ყე­ბუ­ლე­ბი, ფაქ­ტობ­რი­ვად, მი­ტო­ვე­ბუ­ლი აღ­მოჩ­ნდნენ და წი­ნა­აღ­მდე­გო­ბის გა­წე­ვა მხო­ლოდ თვე-­ნა­ხევ­რის გან­მავ­ლო­ბა­ში შეძ­ლეს. გე­ნე­რალ ლი­ა­ხო­ვის კა­ზა­კებ­მა მურ­ღულ­სა და ჩხა­ლა­ში ჯო­ჯო­ხე­თი და­ატ­რი­ა­ლეს - 1915 წლის აგ­ვის­ტო-სექ­ტემ­ბერ­ში მათ იქ 15 ათა­სამ­დე მშვი­დო­ბი­ა­ნი მცხოვ­რე­ბი გაჟ­ლი­ტეს, და­ნარ­ჩე­ნე­ბი კი აიძუ­ლეს, მა­მა­პა­პე­უ­ლი საცხ­ოვ­რი­სი­დან აყ­რი­ლიყ­ვნენ და ოს­მა­ლეთ­ში მუ­ჰა­ჯი­რად წა­სუ­ლიყ­ვნენ. "ან­სა­ნერ­თა" ათე­უ­ლი­დან ცოცხ­ლად მხო­ლოდ სა­მი კა­ცი გა­დარ­ჩა - რა­სიმ კოს­ტ-ოღ­ლი და ტყუ­პი ძმა ფო­რი­აზ­-ოღ­ლი, რო­მელ­თაც შუ­რის სა­ძი­ებ­ლად გე­ნე­რალ ლი­ა­ხო­ვის მოკ­ვლა გა­დაწყ­ვი­ტეს.

1915 წლის სექ­ტემ­ბრის ბო­ლოს, მურ­ღუ­ლის ხე­ო­ბის სო­ფელ ის­ქე­ბი­დან, სა­დაც მა­შინ რუ­სუ­ლი არ­მი­ის მთა­ვა­რი ბა­ზა მო­ეწყ­ოთ, ლი­ა­ხო­ვი კა­ზაკ­თა ოცე­ულ­თან ერ­თად ბა­თუ­მის­კენ მი­ემ­გზავ­რე­ბო­და. სო­ფელ ქუ­რას­თან, გზის­პი­რა კლდო­ვან­ში ჩა­საფ­რე­ბულ­მა რა­სიმ კოსტ-ოღ­ლიმ გე­ნერ­ლის ეს­კორტს ზე­მო­დან ბომ­ბე­ბი და­უ­ში­ნა. კა­ზა­კე­ბი აი­რივ­ნენ და სა­ნამ რა­ი­მეს მო­ა­ხერ­ხებ­დნენ, მო­პირ­და­პი­რე მხრი­დან სუ­ლე­ი­მან ფო­რი­აზ­-ოღ­ლიმ გე­ნე­რალს დამ­ბა­ჩით ორ­ჯერ ეს­რო­ლა. ლი­ა­ხო­ვი მხო­ლოდ მსუ­ბუ­ქად და­იჭ­რა. ამ დროს კა­ზა­კებ­მა საბ­რძო­ლო პო­ზი­ცი­ე­ბი და­ი­კა­ვეს და ფი­რა­ლებს ცეცხ­ლი გა­უხ­სნეს, თუმ­ცა მათ მი­მალ­ვა მო­ას­წრეს. იმა­ვე ღა­მით სა­მი­ვემ ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის საზღ­ვა­რი გა­დაკ­ვე­თა და ვი­წე­ში მყოფ თა­ნა­მებ­რძო­ლებს შე­უ­ერ­თდა.

მე­ო­რე მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ტე­რაქ­ტი "ან­სა­ნე­რებ­მა" 1917 წლის 10 ივ­ლისს, რუს­თა მი­ერ ოკუ­პი­რე­ბულ რი­ზე­ში მო­აწყ­ვეს. იმ­ხა­ნად ლა­ზე­თის მო­სახ­ლე­ო­ბის დი­დი ნა­წი­ლი ში­და ოს­მა­ლეთ­ში გა­დახ­ვე­წი­ლი­ყო, რაც რუ­სუ­ლი აგენ­ტუ­რის მა­ნი­პუ­ლა­ცი­ე­ბის ლო­გი­კუ­რი შე­დე­გი გახ­ლდათ - ჯერ კი­დევ 1916 წელს, რო­დე­საც გე­ნე­რალ ლი­ა­ხო­ვის ნა­წი­ლე­ბი ტრა­პი­ზო­ნის მი­მარ­თუ­ლე­ბით შე­ტე­ვას ახორ­ცი­ე­ლებ­დნენ, რუს­თა მოს­ყი­დუ­ლი მო­ლე­ბი ლა­ზებს უკი­ჟი­ნებ­დნენ, რომ "გი­ა­უ­რე­ბი" ყვე­ლა მუს­ლი­მანს, ვინც არ გა­იქ­ცე­ო­და, ძა­ლით მო­ნათ­ლავ­დნენ.

ამას თან ლი­ა­ხო­ვის ზღვარ­გა­და­სუ­ლი სი­სას­ტი­კეც ერ­თვო­და, რომ­ლის შემ­ხედ­ვა­რე ლა­ზე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა, ბუ­ნებ­რი­ვი­ა, და­შინ­და და ლა­ზე­თის და­ტო­ვე­ბა და­იწყ­ო. რუს­თა მი­ზა­ნიც სწო­რედ ეს იყო - სანქტ-პე­ტერ­ბურ­გში იმ­ხა­ნად სე­რი­ო­ზუ­ლად გა­ნი­ხი­ლავ­დნენ ტრა­პი­ზო­ნის ყო­ფი­ლი ვი­ლა­ი­ე­თის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე პონ­ტო­ურ­-ბერ­ძნუ­ლი, ქრის­ტი­ა­ნუ­ლი სა­ხელ­მწი­ფოს შექ­მნის იდე­ას, ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის მაჰ­მა­დი­ა­ნე­ბი კი "ბა­ლას­ტად" მი­აჩ­ნდათ.

(გაგ­რძე­ლე­ბა იქ­ნე­ბა)

მი­ხე­ილ ლა­ბა­ძე
ჟურნალი "ისტორიანი",#4