ქართული ეკლესიები სომხეთში
12-10-2017
ქართული  ეკლესიები სომხეთში
XI სა­უ­კუ­ნე­ში სომ­ხეთ­მა სა­ხელ­მწი­ფო­ებ­რი­ვი და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბა და­კარ­გა და მხა­რე­ებად და­ი­შა­ლა.

აღ­მო­სავ­ლე­თ სომ­ხე­თი ქარ­თველ­თა სა­მე­ფოს იუ­რის­დიქ­ცი­ის ქვეშ მო­ექ­ცა და მას ქარ­თველ მე­ფე­თა მო­ხე­ლე­ე­ბი მარ­თავდ­ნენ. თა­მა­რის ეპო­ქა­ში აღ­მო­სავ­ლეთ სომ­ხე­თის გამ­გებ­ლო­ბა სა­ქარ­თვე­ლოს სა­მე­ფო კარს ჩა­ბა­რე­ბუ­ლი ჰქონ­და რწმენით გა­სომ­ხე­ბუ­ლი ქურ­თე­ბის­თვის - მხარ­გრძე­ლე­ბის­თვის. საერთოდ, მხარ­გრძელების ძველი გვარეულობა უცნობია და ისტორიაში ისინი ქართული - მხარგრძელების სახელებითაა ცნობილი. როგორც მი­ღე­ბუ­ლი­ა, გვა­რი არ ითარ­გმნე­ბა, მაგ­რამ მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა, სომ­ხურ­მა ის­ტო­რი­ოგ­რა­ფი­ამ ხელოვნურად თარ­გმნა მხარ­გრძელ­თა გვა­რი და უწო­და - ერ­კა­ი­ა­ბა­ზუკ. მათ ჩა­ა­ბა­რა
თა­მარ მე­ფემ სომ­ხე­თი.

ამ ის­ტო­რი­ულ ფაქტს გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი შე­ფა­სე­ბა მის­ცა აკა­დე­მი­კოს­მა სუ­რენ ერე­მი­ან­მა და შე­ე­ცა­და და­ე­სა­ბუ­თე­ბი­ნა, თით­ქოს XII-XIII სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში აღ­მო­სავ­ლეთ სომ­ხეთს ჰქონ­და სრუ­ლი სუ­ვე­რე­ნი­ტე­ტი და მი­სი გამ­გე­ბე­ლი მხარ­გრძე­ლე­ბი სა­ქარ­თვე­ლოს სა­მე­ფოს­გან და­მო­უ­კი­დე­ბელ სა­ში­ნაო და სა­გა­რეო პო­ლი­ტი­კას წარ­მარ­თავ­დნენ, რაც ის­ტო­რი­უ­ლი წყა­რო­ე­ბით არ დას­ტურ­დე­ბა.

ზა­ქა­რია და ივა­ნე მხარ­გრძე­ლე­ბი იყ­ვნენ
ქარ­თვე­ლი მე­ფის მი­ერ ამ რე­გი­ონ­ში და­ნიშ­ნუ­ლი მო­ხე­ლე­ე­ბი, რო­მელ­თა უფ­ლე­ბა-­მო­ვა­ლე­ო­ბა­ნი ქარ­თუ­ლი კა­ნონ­მდებ­ლო­ბით გა­ნი­საზღ­ვრე­ბო­და. აქე­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, ქარ­თველ მე­ფეს შე­ეძ­ლო ნე­ბის­მი­ერ დროს თა­ვი­სი შე­ხე­დუ­ლე­ბი­სა­მებრ გა­და­ეწყ­ვი­ტა მხარ­გრძელ­თა ამ პოს­ტზე ყოფ­ნა­-არ­ყოფ­ნის სა­კითხ­ი. მოკ­ლედ, ასე­თია ის­ტო­რი­უ­ლი სი­ნამ­დვი­ლე იმ დრო­ის აღ­მო­სავ­ლეთ სომ­ხეთ­ში. ამ მხა­რეს ქარ­თუ­ლად გო­გა­რე­ნე, სომ­ხუ­რად - გუ­გარქ ეწო­დე­ბო­და და მო­ი­ცავ­და უძ­ვე­ლეს ქარ­თულ ტე­რი­ტო­რი­ას - ქვე­მო ქართლს. ამ მი­წის პირ­ვე­ლი ბი­ნა­და­რი იყო ქარ­თვე­ლი ტო­მი - გუ­გა­რე­ბი.

ქარ­თვე­ლი ბოლ­შე­ვი­კე­ბის უგერ­გი­ლო­ბის, უფ­რო სწო­რად მა­თი ან­ტი­ე­როვ­ნუ­ლო­ბის გა­მო, ამ­ჟა­მად ეს ძირ­ძვე­ლი ქარ­თუ­ლი ტე­რი­ტო­რია სომ­ხე­თის რეს­პუბ­ლი­კის საზღ­ვრებ­შია მოქ­ცე­უ­ლი.

სომ­ხეთ­ში ქალ­კე­დო­ნიზმს ხან­გრძლი­ვი ის­ტო­რია აქვს. მაგ­რამ ყვე­ლა­ზე აქ­ტი­უ­რი ფორ­მით აღ­ნიშ­ნუ­ლი ის­ტო­რი­უ­ლი პი­რო­ბე­ბის გა­მო გა­მო­ი­ხა­ტა XII-XIII სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში (მხედ­ვე­ლო­ბა­ში მაქვს აღ­მო­სავ­ლე­თი სომ­ხე­თი). ამ პე­რი­ოდ­ში აშენ­და ქარ­თუ­ლი ქალ­კე­დო­ნუ­რი ეკ­ლე­სი­ე­ბი, რა­საც მოწ­მობს სა­ის­ტო­რიო წყა­რო­ე­ბი, ასე­ვე ქარ­თუ­ლი ეპი­ტა­ფი­ე­ბი.

ახ­ტა­ლის ტა­ძა­რი
ახ­ტა­ლის ტა­ძა­რი მდი­ნა­რე დე­ბე­დის შუ­ა­წელ­თან მდე­ბა­რე­ობს. ახ­ტა­ლა სომ­ხუ­რად პღნძა­ჰან­ქი­ა, რაც სპი­ლენ­ძის მა­დანს ნიშ­ნავს. ეს სა­ხელ­წო­დე­ბა მოწ­მობს, რომ ამ მხა­რე­ში სპი­ლენ­ძი მუ­შავ­დე­ბო­და.
ძვე­ლი სომ­ხუ­რი ის­ტო­რი­ოგ­რა­ფი­ის მი­ხედ­ვით, ზა­ქა­რია მხარ­გრძე­ლის ძმამ, ივა­ნე ათა­ბაგ­მა მი­ი­ღო ქარ­თუ­ლი, დი­ო­ფი­ზი­ტუ­რი სარ­წმუ­ნო­ე­ბა და პღნძა­ჰან­ქში აა­შე­ნა ქარ­თუ­ლი ქალ­კე­დო­ნუ­რი მო­ნას­ტე­რი (XIII ს.). ამა­ვე მო­ნას­ტერ­შია დაკ­რძა­ლუ­ლი თა­ვად ივა­ნე ათა­ბა­გი.

ტა­ძა­რი ქარ­თუ­ლი ხუ­როთ­მოძღ­ვრე­ბის ერ­თ-ერ­თი მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ძეგ­ლი­ა, რო­მელ­მაც დღემ­დე მო­აღ­წი­ა. იგი ჯვარ­გუმ­ბა­თო­ვა­ნი ნა­გე­ბო­ბაა მი­ნა­შე­ნე­ბი­თა და კა­რიბ­ჭე­ე­ბით. ტაძ­რის ფა­სა­დი უხ­ვა­დაა შემ­კუ­ლი. მორ­თუ­ლო­ბის სის­ტე­მა და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლია XIII სა­უ­კუ­ნის და­საწყ­ი­სი­სა და შუა წლე­ბის­თვის. მხატ­ვრო­ბა რამ­დე­ნი­მე ქრო­ნო­ლო­გი­ურ ფე­ნას შე­ი­ცავს. უძ­ვე­ლე­სი ფე­ნა XIII სა­უ­კუ­ნის პირ­ვე­ლი ნა­ხევ­რი­სა­ა.

ახ­ტა­ლის მო­ნას­ტრის საფ­ლა­ვე­ბის ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბი შე­და­რე­ბით სრუ­ლად აღ­ნუს­ხა და გა­ა­ა­ნა­ლი­ზა პ. მუ­რა­დი­ან­მა. ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბეგ­მა კი ლო­რე-­ტა­ში­რის ქარ­თუ­ლი ეპიგ­რა­ფი­კუ­ლი მა­სა­ლა ორ კა­ტე­გო­რი­ად და­ყო: სამ­შე­ნებ­ლო-­მე­მო­რი­ა­ლურ და ფრეს­კულ მხატ­ვრო­ბად. მეც­ნი­ე­რუ­ლად გა­მარ­თლე­ბუ­ლია მი­სი­ვე მო­საზ­რე­ბა: "რამ­დე­ნა­დაც ამ სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში (XII-XIII) ქარ­თვე­ლე­ბად მიჩ­ნე­ულ­ნი იყ­ვნენ არა მხო­ლოდ თვით ქარ­თვე­ლე­ბი, არა­მედ ქალ­კე­დო­ნი, ე.ი. დი­ო­ფი­ზი­ტუ­რი (ორ­ბუ­ნე­ბი­ა­ნი) სო­მეხ­ნი, ამი­ტომ იგი­ვე ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბი სომ­ხუ­რი სა­თა­ნა­დო ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი წყა­რო­ე­ბის უქონ­ლო­ბის (ან­და სიმ­ცი­რის) გა­მო ერ­თა­დერ­თი და­მა­დას­ტუ­რე­ბე­ლი ფაქ­ტია სომ­ხუ­რი ქალ­კე­დო­ნიზ­მის არ­სე­ბო­ბი­სა სა­ერ­თოდ და და­სა­ხე­ლე­ბულ სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში სომ­ხეთ­ში".

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვი­ა, რომ ანი­სის ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ის შემ­დეგ ახ­ტა­ლის მო­ნას­ტე­რი ყვე­ლა­ზე მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი ქალ­კე­დო­ნუ­რი ცენ­ტრი იყო.

თე­ჟა­რი­უ­ი­ქი
ძვე­ლი სა­ხე­ლია თა­ი­ო-­ჩა­რუ­ხი. სო­ფელ მეღ­რა­ძო­რის ახ­ლოს არის ეკ­ლე­სი­ა, რო­მელ­საც ეწო­დე­ბა გი­ურ­ჯი­ქი­ლი­სა - ქარ­თველ­თა ეკ­ლე­სი­ა. სომ­ხურ წყა­რო­ებ­ში ეწო­დე­ბა აგ­რეთ­ვე - პღნძა­ანქს.
ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბე­გი წერს, რომ ამ ეკ­ლე­სი­ის "ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბი იმის სა­ფუძ­ველს გვაძ­ლევს, ვი­ფიქ­როთ, რომ ზა­ქა­რი­ასა და ავა­გის დროს კი­დევ არა­ერ­თი ქალ­კე­დო­ნუ­რი ეკ­ლე­სია აშენ­და სომ­ხეთ­ში". მას­ვე მი­აჩ­ნია ეს ქარ­თუ­ლი მო­ნას­ტე­რი XII-XIII სა­­უკუ­ნე­ე­ბის ძეგ­ლად.

ჰუ­ჯა­ბი

ამ ტაძ­რის ქარ­თუ­ლო­ბის შე­სა­ხებ არა­ერ­თი მეც­ნი­ე­რუ­ლი ნაშ­რო­მი თუ წე­რი­ლია გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი. და­ვინ­ტე­რეს­დი, იყო თუ არა ეს ტო­პო­ნი­მი და შე­სა­ბა­მი­სად, ტა­ძა­რი შე­ტა­ნი­ლი "სომ­ხე­თი­სა და მი­სი მიმ­დე­ბა­რე ტე­რი­ტო­რი­ე­ბის ტო­პო­ნიმ­თა ლექ­სი­კონ­ში", რო­მე­ლიც ამ ათი წლის წინ გა­მო­ვი­და ხუთ ტო­მად ერე­ვან­ში, სომ­ხურ ენა­ზე. ჰუ­ჯა­ბის შე­სა­ხებ წე­რი­ა: "ხუ­ჭაპ­-სომ­ხე­თის გუ­გა­რე­ქის ქვე­ყა­ნა­ში, ტა­ში­რის გავა­რი ამა­ვე სა­ხე­ლის მქო­ნე სოფ­ლის ახ­ლო­სა­ა. ეს ტა­ძა­რი აშე­ნე­ბუ­ლია XII სა­უ­კუ­ნე­ში. მდე­ბა­რე­ობს სომ­ხეთ­ში, კა­ლი­ნი­ნის რა­ი­ო­ნის სო­ფელ პრი­ვოლ­ნო­ში. ტა­ძა­რი აშე­ნე­ბუ­ლია ბერ­ძნუ­ლი არ­ქი­ტექ­ტუ­რის სტი­ლით. ბუ­ნებ­რი­ვი­ა, დარ­ჩა ბერ­ძნუ­ლი ხუ­როთ­მოძღ­ვრე­ბის ნი­მუ­შად".

ჯერ ერ­თი, ეს "ბერ­ძნუ­ლი სტი­ლის" ტა­ძა­რი ვინ აა­შე­ნა, აღ­ნიშ­ნუ­ლი არ არის, მე­ო­რე - სომ­ხებ­მა აა­შე­ნე­სო, ვერ თქვეს, მაგ­რამ ქარ­თველ­თა ნა­ა­მა­გა­რი რომ არის, შეგ­ნე­ბუ­ლად და­მა­ლეს. კი­დევ უფ­რო სამ­წუ­ხა­რო არის ის, რომ ჰუ­ჯა­ბის და­პატ­რო­ნე­ბის მიზ­ნით, სომ­ხე­თის სა­ხელ­მწი­ფო საზღ­ვა­რი 400 მეტ­რით არის გად­მო­წე­უ­ლი, რა­თა ეს სა­მო­ნას­ტრო კომ­პლექ­სი სომ­ხე­თის საზღ­ვრებ­ში მოხ­ვედ­რი­ლი­ყო. სი­ნამ­დვი­ლე­ში ჰუ­ჯა­ბი ქარ­თუ­ლი ხუ­როთ­მოძღ­ვრე­ბის ერ­თ-ერ­თი სა­უ­კე­თე­სო ძეგ­ლია - სა­მო­ნას­ტრო კომ­პლექ­სი მდე­ბა­რე­ობს ძირ­ძველ ქარ­თულ მი­წა­ზე (ქვე­მო ქარ­თლი), მარ­ნე­უ­ლის რა­ი­ონ­ში, სო­ფელ ახ­ქერ­ფის მახ­ლობ­ლად.

სა­ეკ­ლე­სიო ნა­გე­ბო­ბა­თა­გან აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია XIII სა­უ­კუ­ნის პირ­ვე­ლი ნა­ხევ­რის ტა­ძა­რი. პრო­პორ­ცი­ე­ბით, დე­კო­რუ­ლი მორ­თუ­ლო­ბი­თა და სტი­ლის­ტუ­რი ნიშ­ნე­ბით მი­ე­კუთ­ვნე­ბა XII-XIII სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის მიჯ­ნი­სა და XIII სა­უ­კუ­ნის პირ­ვე­ლი ნა­ხევ­რის ხუ­როთ­მოძღ­ვრულ ძეგ­ლთა ჯგუფს (ბე­თა­ნი­ა, ქვა­თა­ხე­ვი, ფი­ტა­რე­თი, წუღ­რუ­ღა­შე­ნი, ახ­ტა­ლა). გუმ­ბა­თის ყე­ლი უხ­ვა­დაა მო­ჩუ­ქურ­თმე­ბუ­ლი. გა­რე­დან შე­მო­სი­ლია ოქ­როს­ფე­რი და ღვი­ნის­ფე­რი ქვით. შიგ­ნით მო­ხა­ტუ­ლი­ა. შე­მორ­ჩე­ნი­ლია ქარ­თუ­ლი ასომ­თავ­რუ­ლი წარ­წე­რე­ბის ფრაგ­მენ­ტე­ბი.

ჰნე­ვანქ
ამ ეკ­ლე­სი­ას ქარ­თუ­ლად ძე­ლი ჭეშ­მა­რი­ტი­სა ეწო­დე­ბა. ამ სა­ხელ­წო­დე­ბას ორ­ნა­ი­რი მნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვს. 1. ჰუ­ნე ვანქ - ბერ­ძენ­თა მო­ნას­ტე­რი. 2. ჰუ­ნე ვანქ - ძვე­ლი მო­ნას­ტე­რი, ქალ­კე­დო­ნი­ან­თა სა­ვა­ნის მნიშ­ვნე­ლო­ბით. ვა­ხუშ­ტი ამ მო­ნას­ტრის შე­სა­ხებ წერს: "კვა­ლად და­სავ­ლით ამის არს მო­ნას­ტე­რი ძე­ლი ჭეშ­მა­რი­ტი­სა - მშვე­ნი­ე­რი, ამ ბერ­დუ­ჯის მდი­ნა­რე­სა ზე­და, უპყ­რავთ სო­მეხ­თვე".

პრო­ფე­სორ­მა კ. ღა­ფა­და­რი­ან­მა სიტყ­ვა ძე­ლი ძველ­თან მსგავ­სე­ბის გა­მო ძვე­ლად აღი­ა­რა, რაც სო­მეხ­მა მეც­ნი­ე­რებ­მაც არ გა­ი­ზი­ა­რეს. ეს ცნო­ბა პ. მუ­რა­დი­ან­მა სა­თუ­ოდ მი­იჩ­ნია და აღ­ნიშ­ნა - ვა­ხუშ­ტი თა­ვის "სა­ქარ­თვე­ლოს გე­ოგ­რა­ფი­ულ აღ­წე­რა­ში", რო­ცა რო­მე­ლი­მე ეკ­ლე­სი­ას, მო­ნას­ტერს თუ ცი­ხე­სი­მაგ­რეს აღ­წერს, გარ­და სა­ის­ტო­რიო წყა­რო­ე­ბი­სა, ეყ­რდნო­ბა ხალ­ხის ის­ტო­რი­ულ მეხ­სი­ე­რე­ბას.

გი­ორ­გი ჩუ­ბი­ნაშ­ვილს ეს ძეგ­ლი VIII-IX სა­უ­კუ­ნე­ე­ბით აქვს და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი. ამ ძეგ­ლის დე­ტა­ლუ­რად განხილ­ვი­სას ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბე­გი მარ­თე­ბუ­ლად და­ას­კვნის: "ყო­ველ ეჭ­ვის გა­რე­შე­ა, რომ ეს ძეგ­ლი თავ­და­პირ­ვე­ლად სო­მეხ ან­ტი­ქალ­კე­დო­ნი­ან­თა კე­რა ყო­ფი­ლა, შემ­დეგ კი XII სა­უ­კუ­ნი­დან ქალ­კე­დო­ნი­ან­თა ხელ­ში გა­და­სუ­ლა, რის აღ­მნიშ­ვნელ­ნი არი­ან XII-XIII სს-ის ქარ­თუ­ლი ასომ­თავ­რუ­ლი წარ­წე­რე­ბი მის გა­რე კედ­ლებ­ზე".

ქო­ბე­რი
სა­ხელ­წო­დე­ბა მი­ღე­ბუ­ლია სომ­ხუ­რი ქო­ბა-­რი­დან. ფუ­ძე არის ქარ­თუ­ლი - ქვაბ, რო­მელ­საც ერ­თვის სომ­ხუ­რი აირ­-ქვა­ბი. ე.ი. ქვაბ­თაქ­ვა­ბი. რო­გორც ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბე­გი შე­ნიშ­ნავს, ქვაბ­თაქ­ვა­ბი გა­მარ­თლე­ბუ­ლია ამ მო­ნას­ტრის მდე­ბა­რე­ო­ბით. იგი ქვაბ­ში, მღვი­მის სიღ­რმე­ში მო­თავ­სე­ბუ­ლი მო­ნას­ტრის შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბას ახ­დენს. ქო­ბის ქარ­თუ­ლო­ბა რა­ტომ­ღაც სა­ეჭ­ვოდ მი­იჩ­ნია პ. მუ­რა­დი­ან­მა და სომ­ხურ სიტყ­ვი­ე­რე­ბას და­უ­კავ­ში­რა. ეს სიტყ­ვა გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლია აღარ­წი­ნის წარ­წე­რა­შიც. ნი­კო მა­რი ქვაბ­ქობ-ს ქარ­თუ­ლი­დან სომ­ხურ­ში შე­სულ სიტყ­ვად მი­იჩ­ნევს. მი­სი აზ­რით, ეს სეს­ხე­ბა მომ­ხდა­რა სომ­ხუ­რი ქალ­კე­დო­ნუ­რი წრე­ე­ბის მეშ­ვე­ო­ბით.

სო­მეხ მეც­ნი­ერ­თა­გან ე. ლა­ლი­ა­ნი ერ­თ-ერ­თი პირ­ვე­ლი იყო, ვინც აღ­ნიშ­ნა, ქო­ბა­ირ­ში სომ­ხუ­რის გარ­და არის ქარ­თუ­ლი ასომ­თავ­რუ­ლი წარ­წე­რე­ბი "ქარ­თულ­-მეს­რო­პი­ა­ნუ­ლი ასო­ე­ბი­თო". აქ კი სამ­წუ­ხა­როა ის, რომ ე. ლა­ლი­ან­მა გა­ი­მე­ო­რა სომ­ხურ სა­მეც­ნი­ე­რო ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი ყალ­ბი მო­საზ­რე­ბა მეს­როპ მაშ­ტო­ცის მი­ერ ქარ­თუ­ლი ან­ბა­ნის შექ­მნის შე­სა­ხებ. სარ­გის ჯა­ლა­ლი­ან­ცსა და გ. აღა­ი­ანცს კი ქო­ბა­ი­რის ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბი ბერ­ძნუ­ლი ეგო­ნათ და მო­ნას­ტერს ბერ­ძნულს უწო­დებ­დნენ.

ქო­ბე­რის ქარ­თუ­ლი და სომ­ხუ­რი ეპიგ­რა­ფი­კის მეც­ნი­ე­რუ­ლი შეს­წავ­ლი­სა და ანა­ლი­ზის სა­ფუძ­ველ­ზე ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბეგ­მა გა­მო­ი­ტა­ნა მარ­თე­ბუ­ლი დას­კვნა: ქო­ბე­რის ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბი გვხვდე­ბა მთელ რიგ შე­ნო­ბებ­ზე (დი­დი ეკ­ლე­სი­ა, ეგ­ვტე­რი, სამ­რეკ­ლო-­სა­მარ­ხი), სომ­ხუ­რი გვხვდე­ბა მხო­ლოდ და მხო­ლოდ პა­ტა­რა ეკ­ლე­სი­ა­ზე.
ქართული წარწერა ქობერის ტაძარზე
ეს უთუ­ოდ იმის მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლი­ა, რომ მო­ნას­ტერს გა­ნუც­დია გარ­და­ტე­ხა XII-XIII სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის მიჯ­ნა­ზე იმ მხრივ, რომ წი­ნათ ის ყო­ფი­ლა სო­მეხ­თა ან­ტი­ქალ­კე­დო­ნის­ტთა სა­ვა­ნე, ხო­ლო შემ­დგომ გა­დაქ­ცე­უ­ლა სო­მეხ­-ქარ­თველ ქალ­კე­დო­ნის­ტთა სა­ვა­ნედ, რა­საც სხვა­თა შო­რის, ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბის გარ­და, ამ­ტკი­ცებს მთა­ვა­რი ეკ­ლე­სი­ის სა­კურ­თხევ­ლის აგე­ბუ­ლე­ბა ქალ­კე­დო­ნის­ტუ­რი რი­ტუ­ა­ლის მოთხ­ოვ­ნი­ლე­ბი­სა­მებრ და აგ­რეთ­ვე იმა­ვე ეკ­ლე­სი­ი­სა და ეგ­ვტე­რის კედ­ლის მხატ­ვრო­ბა ქარ­თუ­ლი ასომ­თავ­რუ­ლი წარ­წე­რე­ბი­თურთ.

ოს­კი­პა­რი
ვა­ხუშ­ტის რუ­კის მი­ხედ­ვით მდე­ბა­რე­ობს აღ­სტა­ფის ხე­ო­ბა­ში, აგე­ბუ­ლია XII-XIII სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში. ფრეს­კებ­ზე არის ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბიც.

შაჰ­ნა­ზი­რი
ასე ჰქვია სო­ფელს ლო­რე-­ტა­შირ­ში, რო­მე­ლიც მდე­ბა­რე­ობს ყა­რა­ღა­ჯის მთის ჩრდი­ლო­ე­თით და ლო­რეს ვე­ლის და­სავ­ლე­თით. ვახ­ტანგ VI-ის "დას­ტურ­ლა­მალ­ში" და ვა­ხუშ­ტის რუ­კა­ზე კი აბო­ცის მი­და­მო­შია აღ­ნიშ­ნუ­ლი. შაჰ­ნა­ზირ­ში და­ცუ­ლი ერ­თი ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რის სა­ფუძ­ველ­ზე, რო­მელ­შიც ნახ­სე­ნე­ბია "აბო­ზი" ანუ, "ა­ბო­ცი", ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბე­გი ფიქ­რობს, რომ ეს სა­ხელ­წო­დე­ბა გად­მო­ტა­ნი­ლი უნ­და იყოს ყა­ი­ყუ­ლის აბო­ცი­დან აქა­უ­რი მო­სახ­ლე­ო­ბის ლო­რე-­ტა­შირ­ში გად­მო­სახ­ლე­ბის დროს.

მეც­ნი­ე­რი არ გა­მო­რიცხ­ავს იმა­საც, რომ შე­იძ­ლე­ბა მათ მი­ერ იყოს აბო­ცი­დან გად­მო­ტა­ნი­ლი ქარ­თუ­ლი ეპიგ­რა­ფი­კუ­ლი ძეგ­ლე­ბი ლო­რე-­ტა­შირ­ში. შაჰ­ნა­ზირ­სა და მის მი­და­მო­ებ­ში და­ცუ­ლია რამ­დე­ნი­მე ქარ­თუ­ლი ასომ­თავ­რუ­ლი წარ­წე­რა, აგ­რეთ­ვე - ქან­და­კე­ბა-­ჩუ­ქურ­თმა ქვა­ზე, რომ­ლე­ბიც სო­მეხ კა­თო­ლი­კებს ჩა­უ­ტა­ნე­ბი­ათ ეკ­ლე­სი­ე­ბის კედ­ლებ­ში. ე.წ. ქვე­მო ეკ­ლე­სი­ა­ში, სამ­ხრეთ შე­სავ­ლის კა­რის მარ­ჯვნივ, სარ­კმელ­ქვეშ არის ცხრას­ტრი­ქო­ნი­ა­ნი ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რა, რო­მელ­შიც მოხ­სე­ნი­ე­ბუ­ლია ამ ეკ­ლე­სი­ის აღ­მშე­ნებ­ლე­ბი - ოთხი ძმა ძნე­ლა­ის­-ძე­ნი. წარ­წე­რას ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბე­გი ათა­რი­ღებს 1135 წლით.

პირ­და­პირ არ ამ­ბობს, მაგ­რამ პ. მუ­რა­დი­ან­მა სა­თუ­ოდ მი­იჩ­ნია ძნე­ლა­ის­-ძე­თა ქარ­თვე­ლო­ბა. ეს და­ახ­ლო­ე­ბით იგი­ვე­ა, რო­გორც პრო­ფე­სორ­მა მა­რუ­თი­ან­მა იშ­ხ­ნის ცნო­ბი­ლი ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რის (1032) სომ­ხურ თარ­გმან­ში ტაძ­რის ქარ­თვე­ლი ხუ­როთ­მოძღ­ვა­რი იო­ა­ნე მორ­ჩა­ი­ძე გა­და­აქ­ცია სო­მეხ მო­რა­ის­ცე­ა­ნად.
ვფიქ­რობთ, მუ­რა­დი­ანს ამ­გვა­რი პა­რა­ლე­ლე­ბის სა­ფუძ­ვე­ლი არ ჰქონ­და, რად­გან იქ­ვეა ასე­თი სხვა ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რა: "ქრის­ტე შე­იწყ­ა­ლე ძნე­ლაი მი­რი­ან".
შაჰ­ნა­ზი­რის ახ­ლოს ჯუ­ჯე­ქენ­და­ში, გო­რაკ­ზე ერ­თნა­ვი­ან, ნა­ხევ­რად დან­გრე­ულ ეკ­ლე­სი­ა­ში ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბეგ­მა ნა­ხა ნუს­ხა-ხუ­ცუ­რით შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი ექ­ვსსტრი­ქო­ნი­ა­ნი წარ­წე­რა - "სა­ხე­ლი­თა ღმრთი­სა­ი­თა ესე ჩუ­ენ გო­რა­კელ­თა, ფი­ჩო­სან­თა, დავ­წე­რეთ: ვინ უწი­ნა მო­კუ­დეს, ი დღე ჟა­მი უწი­რონ ყო­ველ­თა".

ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბე­გი ამ ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რის კონ­კრე­ტულ თა­რიღს არ იძ­ლე­ვა. პ. მუ­რა­დი­ანს კი იგი მი­აჩ­ნია XII-XIV სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ნი­მუ­შად. თუ გა­ვიხ­სე­ნებთ, რომ მე­ფე ალექ­სან­დრე დიდ­მა (1390-1442) ლო­რე სვე­ტიცხ­ო­ველს შეს­წი­რა, ქალ­კე­დო­ნუ­რი ეკ­ლე­სი­ე­ბის მშე­ნებ­ლო­ბა და ქარ­თუ­ლი ეპიგ­რა­ფი­კა ბუ­ნებ­რივ მოვ­ლე­ნად უნ­და მი­ვიჩ­ნი­ოთ ლო­რე-­ტა­შირ­ში - ამ უძ­ვე­ლეს ქარ­თულ მხა­რე­ში. აღ­ნიშ­ნულ წარ­წე­რა­ში სა­ინ­ტე­რე­სოა ის ფაქ­ტი, რომ მას­ში ნახ­სე­ნე­ბი სა­ხე­ლი "ფი­ჩო­სან­თა" კი­დევ ერ­თხელ ადას­ტუ­რებს - "ქარ­თველ ან სა­ერ­თოდ ქალ­კე­დო­ნელ­თა ფი­ჩო­სან­თა არ­სე­ბო­ბას, ე.ი. ქარ­თლის (მცხე­თის) სა­კა­თა­ლი­კო­სოს დაქ­ვემ­დე­ბა­რე­ბულ სა­მო­ნას­ტრო აღ­მშე­ნებ­ლო­ბას ლო­რე-­ტა­ში­რის ამ გა­ნა­პი­რა მხა­რე­ში" - აღ­ნიშ­ნავს ლე­ონ მე­ლიქ­სეთ­-ბე­გი.

ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ის ახ­ლოს 1910 წელს ანი­სში, გათხ­რე­ბის დროს ნი­კო მარ­მა იპო­ვა სა­ქარ­თვე­ლოს კა­თა­ლი­კო­სის, ეპი­ფა­ნეს ოც­სტრი­ქო­ნი­ა­ნი ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რა. ამ წარ­წე­რა­ში ქარ­თვე­ლი კა­თა­ლი­კო­სი მი­მარ­თავს ანის­ში მცხოვ­რებ ქარ­თვე­ლებს. რაც შე­ე­ხე­ბა ამ ქარ­თულ ეკ­ლე­სი­ას, აკად. ი. ორ­ბე­ლის აღ­წე­რით - იგი არის ბა­ზი­ლი­კუ­რი ტი­პის მომ­ცრო ზო­მის სა­კულ­ტო ნა­გე­ბო­ბა. მის სამ­ხრე­თის კე­დელ­ზეა 1329 წლის ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რა.

ნი­კო მარ­მა ანი­სში ნა­ხა აგ­რეთ­ვე მდი­და­რი სომ­ხის, ქალ­კე­დო­ნიტ ტიგ­რან ჰო­ნენ­ცის მი­ერ "ნა­ხევ­რად ქარ­თუ­ლი, ნა­ხევ­რად სომ­ხუ­რი, ერ­თი სიტყ­ვით ქალ­კე­დო­ნურ­-მარ­თლმა­დი­დებ­ლუ­რი გრი­გოლ გან­მა­ნათ­ლებ­ლის სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სი­ა, რო­მე­ლიც გა­და­უ­კე­თე­ბია ტიგ­რან ჰო­ნენცს 1215 წელს".

* * *
ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ა-­მო­ნას­ტრე­ბის, ქარ­თუ­ლი ეპიგ­რა­ფი­კის არ­სე­ბო­ბა ლო­რე-­ტა­შირ­ში ფაქ­ტობ­რი­ვად ადას­ტუ­რებს, რომ XII-XIII სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში ამ მხა­რე­ში ქარ­თულ სა­მო­ცი­ქუ­ლო ეკ­ლე­სი­ას თა­ვი­სი იუ­რი­დი­უ­ლი უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბა ჰქონ­და და შე­სა­ბა­მი­სად აღას­რუ­ლებ­და მარ­თლმა­დი­დებ­ლურ ღვთის­მსა­ხუ­რე­ბას. მის მრევლს შე­ად­გენ­დნენ რო­გორც ქარ­თვე­ლი, ისე სო­მე­ხი ქალ­კე­დო­ნი­ტე­ბი. ეს უკა­ნას­კნელ­ნი კი ქარ­თვე­ლე­ბად გა­ნი­ხი­ლე­ბოდ­ნენ.

ამ­დე­ნად, სა­ქარ­თვე­ლოს სა­მო­ცი­ქუ­ლო ეკ­ლე­სი­ის წმინ­და სი­ნო­დის გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბა აგა­რაკ­-ტა­ში­რის ქარ­თუ­ლი ეპარ­ქი­ის აღ­დგე­ნის შე­სა­ხებ იუ­რი­დი­უ­ლად და ის­ტო­რი­უ­ლად დრო­უ­ლი და გა­მარ­თლე­ბუ­ლი­ა.
შე­სა­ბა­მი­სად, სა­ქარ­თვე­ლოს სა­პატ­რი­არ­ქო უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლი­ა, მო­ითხ­ო­ვოს სომ­ხეთ­ში არ­სე­ბუ­ლი ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ა-მო­ნას­ტრე­ბის გად­მო­ცე­მა. მარ­თა­ლი­ა, ქარ­თუ­ლი მრევ­ლი უკ­ვე აღარ არის იქ, მაგ­რამ ამ სა­ვა­ნე­ებ­ში შე­უძ­ლი­ათ იღ­ვა­წონ ქარ­თველ­მა ბერ­-მო­ნაზ­ვნებ­მა.

და­სას­რულ გვსურს აღ­ვნიშ­ნოთ, სუ­ლაც არ გვაქვს პრე­ტენ­ზი­ა, რომ სრუ­ლად აღ­ვნუს­ხეთ ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ე­ბი სომ­ხეთ­ში. შე­საძ­ლოა ზო­გი გა­მოგ­ვრჩა, ზო­გი კი სა­და­ვოა და შეგ­ნე­ბუ­ლად არ შე­ვი­ტა­ნეთ სომ­ხე­თის ქარ­თულ ეკ­ლე­სი­ა­თა სი­ა­ში.

ბონ­დო არ­ვე­ლა­ძე
ჟურნალი "ისტორიანი",#6
21 ოქტომბერი 2017 16:01
მარტო გამოქვეყნება იმის რომ ქართულია, რა არის ამის შემდეგ? რა კეთდება ან საპატრიარქოდან ან კულტურის სამინისტროდან?
თუ დღევანდელი თაობა ამას ვერ შეძლებს, დამერწუმენეთ მომავალს ამის გაკეთება უფრო გაუძნელდება.
მოქმედებაა საჭირო!