ანსანერობა
12-10-2017
ანსანერობა
პატრიოტები ორ ცეცხლს შუა ლაზები "პონტოელებისა" და ოსმალების წინააღმდეგ

და­პა­ტიმ­რე­ბულ ლა­ზებს და­ვით კლდი­აშ­ვი­ლი ათა­ვი­სუფ­ლებს...
1917 წლის ივ­ნი­სის ბო­ლოს, ბა­თუ­მი­დან რი­ზე­ში მი­ავ­ლი­ნეს კა­პი­ტა­ნი ოჰა­ნე­ზო­ვი, რო­მელ­საც ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის და­ცა­რი­ე­ლე­ბუ­ლი სოფ­ლე­ბის აღ­რიცხ­ვა ევა­ლე­ბო­და, რა­თა მე­რე იქ მთავ­რო­ბას ყუ­ბა­ნელ კა­ზაკ­თა ოჯა­ხე­ბი ჩა­ე­სახ­ლე­ბი­ნა. "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტეტს" ეს ამ­ბა­ვი ცნო­ბილ­მა სარ­ფელ­მა საქ­მო­სან­მა იბ­რა­ჰიმ თან­თ-ოღ­ლიმ (თან­დი­ლა­ვამ) აც­ნო­ბა. კო­მი­ტე­ტის წევ­რებ­მა კა­პიტ­ნის გა­ნად­გუ­რე­ბა ერ­თხმად გა­დაწყ­ვი­ტეს და ამ საქ­მის აღ­სრუ­ლე­ბა ათი­ნე­ლი მუს­ტა­ვა კა­კალ­-ოღ­ლის ცხრა­კა­ცი­ან ჯგუფს მი­ან­დეს.

მუს­ტა­ვა კა­კალ­-ოღ­ლის დაჯ­გუ­ფე­ბამ
კა­პი­ტან ოჰა­ნე­ზოვს ტე­რაქ­ტი 1917 წლის 10 ივ­ლისს მო­უწყო – ფი­რა­ლე­ბი ეტ­ლით მო­მა­ვალ ოჰა­ნე­ზოვს რი­ზეს ცენ­ტრა­ლურ ქუ­ჩა­ზე და­უხ­ვდნენ და მი­სი დაც­ვა ბომ­ბე­ბით მო­ცე­ლეს; თა­ვად კა­პი­ტანს კი ტყვია ვინ­მე ალი ბა­ცა-­ზა­დემ პირ­და­პირ შუბ­ლში ჰკრა. სხვა­თა შო­რის, ცხრა­ვე თავ­დამ­სხმე­ლი რი­ზელ­თა ხელ­შეწყ­ო­ბით მი­ი­მა­ლა, ხო­ლო პო­ლი­ცი­ამ სრუ­ლი­ად უდა­ნა­შა­უ­ლო ხალ­ხი და­ა­პა­ტიმ­რა,
რა­მაც მო­სახ­ლე­ო­ბა­ში მღელ­ვა­რე­ბა გა­მო­იწ­ვი­ა.

უსა­მარ­თლოდ და­პა­ტიმ­რე­ბულ­თა გა­მო­სახ­სნე­ლად ბე­სო ჭყო­ნი­ამ და კო­მი­ტე­ტის კი­დევ რამ­დე­ნი­მე წევ­რმა ოს­მა­ლურ და რუ­სულ ენებ­ზე შე­ად­გი­ნეს პროკ­ლა­მა­ცი­ა, სა­დაც ტე­რაქ­ტის მი­ზე­ზე­ბი დაწ­ვრი­ლე­ბით იყო ახ­სნი­ლი და ისიც ეწე­რა, რომ და­კა­ვე­ბუ­ლებს მომ­ხდარ­თან არა­ვი­თა­რი კავ­ში­რი არ ჰქონ­დათ. ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის იმ­ჟა­მინ­დელ­მა სამ­ხედ­რო გუ­ბერ­ნა­ტორ­მა, ცნო­ბილ­მა ქარ­თველ­მა მწე­რალ­მა და სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წემ და­ვით კლდი­აშ­ვილ­მა, რო­მე­ლიც ლაზ­თა დი­დი ქო­მა­გი იყო, საქ­მის გა­მო­ძი­ე­ბა პი­რად კონ­ტროლ­ზე აიყ­ვა­ნა და მცი­რე ხნის შემ­დეგ, და­კა­ვე­ბუ­ლე­ბი გა­ა­თა­ვი­სუფ­ლა.

1917 წლის ბო­ლოს, რო­ცა კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტი მო­ი­შა­ლა და რუ­სულ­მა არ­მი­ამ ტრა­პი­ზო­ნის ვი­ლა­ი­ე­თი­ცა და კავ­კა­სი­აც მი­ა­ტო­ვა, "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტეტ­სა" და "ან­სა­ნე­რებს" ბრძო­ლამ პონ­ტო­ელ ბერ­ძნებ­თან მო­უ­წი­ათ – რო­გორც უკ­ვე აღი­ნიშ­ნა, ამ უკა­ნას­კნელ­თა სა­ხელ­მწი­ფოს შექ­მნას მხარს "ან­ტან­ტის" ქვეყ­ნე­ბი (რუ­სე­თი, ინ­გლი­სი და საფ­რან­გე­თი) უჭერ­დნენ. იმა­ვე წლის ოქ­ტომ­ბერ­ში მარ­სელ­ში პონ­ტო­ელ­მა ინ­დე­პენ­დენ­ტის­ტებ­მა "პონ­ტოს რეს­პუბ­ლი­კის" რუ­კა გა­მოს­ცეს, რო­მელ­ზეც ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყი ამ სა­ხელ­მწი­ფოს საზღ­ვრებ­ში იყო მოქ­ცე­უ­ლი. რა თქმა უნ­და, ლა­ზებს პონ­ტო­ე­ლებ­თან გა­ერ­თი­ა­ნე­ბა არ სურ­დათ; ამი­ტო­მაც ბრძო­ლის გარ­და, სხვა გა­მო­სა­ვა­ლი აღარ დარ­ჩე­ნო­დათ.

ლა­ზე­ბი "პონ­ტოს რეს­პუბ­ლი­კის" წი­ნა­აღ­მდეგ
ოს­მა­ლურ­მა არ­მი­ამ ტრა­პი­ზო­ნი ჯერ კი­დევ რუ­სე­ბის შე­მოს­ვლამ­დე – 1916 წლის მარ­ტში და­ტო­ვა. ტრა­პი­ზო­ნის ვი­ლა­ი­ე­თის ვა­ლიმ (მმარ­თველ­მა), ჯე­მალ აზ­მი-­ბე­იმ ქა­ლა­ქის გა­სა­ღე­ბი ბერ­ძენ მიტ­რო­პო­ლიტ ხრი­სან­თოსს ჩა­ა­ბა­რა: "ეს ქვე­ყა­ნა ჩვენ თქვენ­გან მი­ვი­ღეთ და თქვენ­ვე გა­ბა­რებთ. მარ­თეთ ის, რო­გორც გსურ­დეთ და ტაძ­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც ოს­მა­ლებ­მა მე­ჩე­თე­ბად გა­და­ა­კე­თეს, ისევ თქვე­ნი წე­სით აკურ­თხეთ" – გა­ნუცხ­ა­და ოს­მა­ლო დიდ­მო­ხე­ლემ ბერ­ძენ მღვდელ­თმთა­ვარს. იმა­ვე წლის აპ­რილ­ში ტრა­პი­ზონ­ში რუ­სუ­ლი არ­მია შე­ვი­და. მიტ­რო­პო­ლიტ­მაც მის სარ­დლო­ბას­თან სა­ერ­თო ენა მა­ლე­ვე გა­მო­ნა­ხა.

რუ­სუ­ლი სა­ო­კუ­პა­ციო ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის აშ­კა­რა თუ ფა­რუ­ლი ხელ­შეწყ­ო­ბით, 1917 წლის და­საწყ­ის­ში, პონ­ტო­ელ­მა ბერ­ძნებ­მა ტრა­პი­ზონ­ში შექ­მნეს დრო­ე­ბი­თი მთავ­რო­ბა, რო­მელ­საც სა­თა­ვე­ში კვლა­ვაც ხრი­სან­თო­სი ჩა­უდ­გა. გარ­და ამი­სა, სამ­ხრეთ რუ­სეთ­ში მცხოვ­რებ­მა პონ­ტო­ე­ლებ­მა ე.წ. "პონ­ტო­ელ ბერ­ძენ­თა ეროვ­ნუ­ლი კო­მი­ტე­ტი" და­ა­არ­სეს. მათ ჩრდი­ლო­ეთ­-აღ­მო­სავ­ლე­თი შა­ვიზღ­ვის­პი­რე­თის მთელ ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე – სი­ნო­პი­დან ბა­თუ­მამ­დე, "პონ­ტოს ბერ­ძნუ­ლი რეს­პუბ­ლი­კის" შექ­მნა სურ­დათ; ამ მიზ­ნით, ან­ტან­ტის ქვეყ­ნებ­ში ფარ­თო­მას­შტა­ბი­ან პრო­პა­გან­დას ეწე­ოდ­ნენ.

"ე­როვ­ნუ­ლი კო­მი­ტე­ტის" მთა­ვა­რი შტაბ­ბი­ნა, რო­გორც უკ­ვე ა­ღი­ნიშ­ნა, რუ­სეთ­ში, ქა­ლაქ ნო­ვო­რო­სი­ის­კში მდე­ბა­რე­ობ­და, ხო­ლო ფი­ლი­ა­ლე­ბი მარ­სე­ლი­დან სტამ­ბო­ლამ­დე იყო გაბ­ნე­უ­ლი. ისიც უნ­და აღი­ნიშ­ნოს, რომ "პონ­ტო­ელ ბერ­ძენ­თა ეროვ­ნუ­ლი კო­მი­ტე­ტის" რი­გებ­ში მა­სობ­რი­ვად გა­წევ­რდნენ ისი­ნი, ვინც ჯერ კი­დევ 1908-1909 წლებ­ში – "ა­ხალ­გაზ­რდა თურ­ქთა" რე­ვო­ლუ­ცი­ის დროს, სულ­თნის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბას უპი­რის­პირ­დე­ბო­და. ასე რომ, ბერ­ძე­ნი "ჩე­ტე­ჯი­ე­ბი" (ამ­გვა­რად უწო­დებ­დნენ "პონ­ტო­ელ ბერ­ძენ­თა ეროვ­ნუ­ლი კო­მი­ტე­ტის" გა­სამ­ხედ­რო­ე­ბუ­ლი ჯგუ­ფის წევ­რებს) და ლა­ზი "ან­სა­ნე­რე­ბი" ერ­თმა­ნეთს კარგად იც­ნობ­დნენ.

იმავ­დრო­უ­ლად, 1916 წლის დე­კემ­ბერ­ში გერ­მა­ნი­ის უმაღ­ლე­სი მთა­ვარ­სარ­დლო­ბის ბრძა­ნე­ბით, "ქარ­თუ­ლი ლე­გი­ო­ნი" და "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტის" ყვე­ლა თურ­ქუ­ლი ფი­ლი­ა­ლი გა­უქ­მდა, გარ­და ვი­წეს ფი­ლი­ა­ლი­სა, რო­მე­ლიც, რო­გორც ით­ქვა, უკ­ვე ღრმა ია­ტაკ­ქვე­შეთ­ში, რუს­თა­გან ოკუ­პი­რე­ბულ მი­წებ­ზე არ­სე­ბობ­და და ამის გა­მო გერ­მა­ნე­ლებ­სა და ოს­მა­ლებს მას­ზე ხე­ლი არ მი­უწ­ვდე­ბო­დათ; 1917 წლის მა­ის­ში კი, "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტის" და­ვა­ლე­ბით, ოს­მა­ლე­თის სარ­დლო­ბის კონ­ტრო­ლის ქვეშ მყო­ფი ტე­რი­ტო­რი­ი­დან ლე­გი­ო­ნის წევ­რე­ბი რუ­მი­ნეთ­ში გა­და­იყ­ვა­ნეს.

სწო­რედ ამ ფონ­ზე, მიტ­რო­პო­ლიტ­მა ხრი­სან­თოს­მა დრო იხელ­თა და "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტის" წევ­რებს თა­ნამ­შრომ­ლო­ბა შეს­თა­ვა­ზა – მათ შემ­დგომ­ში ტრა­პი­ზო­ნის დრო­ე­ბით მთავ­რო­ბას­თან კო­ორ­დი­ნი­რე­ბით უნ­და ემოქ­მე­დათ, ხო­ლო სა­ნაც­ვლოდ კი ლა­ზე­თი – რი­ზე­დან ბა­თუ­მამ­დე, "პონ­ტოს რეს­პუბ­ლი­კის" შე­მად­გენ­ლო­ბა­ში ავ­ტო­ნო­მი­ას მი­ი­ღებ­და. სხვა­თა შო­რის, ხრი­სან­თო­სი ლა­ზე­ბის გუ­ლის მო­სა­გე­ბად იმა­ზეც კი წა­ვი­და, რომ სა­ხელ­მწი­ფოს და­სა­ხე­ლე­ბი­დან სიტყ­ვა "ბერ­ძნუ­ლი" სა­ერ­თოდ ამო­ი­ღო.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვი­ა, რომ იმ­ხა­ნად ლა­ზეთ­ში საკ­მა­ოდ იყ­ვნენ ე.წ. "ფა­რუ­ლი ქრის­ტი­ა­ნე­ბი" ანუ ისი­ნი, ვინც მხო­ლოდ გა­რეგ­ნუ­ლად, მო­საჩ­ვე­ნებ­ლად მუს­ლი­მა­ნობ­დნენ, ში­ნა­გა­ნად კი მა­მა-­პა­პა­თა სარ­წმუ­ნო­ე­ბის ერ­თგუ­ლი რჩე­ბოდ­ნენ. ეს ხალ­ხი დღი­სით ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი მორ­წმუ­ნე მუს­ლი­მა­ნი­ვით ცხოვ­რობ­და, ხო­ლო ღა­მით კი ქრის­ტი­ა­ნულ წეს­-ჩვე­უ­ლე­ბებს სა­ი­დუმ­ლოდ აღას­რუ­ლებ­და. რა­საკ­ვირ­ვე­ლი­ა, ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ა­ში ქრის­ტი­ა­ნო­ბის აშ­კა­რად აღი­ა­რე­ბა არ ის­ჯე­ბო­და, მაგ­რამ ლაზ "ფა­რუ­ლ ქრის­ტი­ა­ნებს" ტრა­პი­ზო­ნის ბერ­ძე­ნი მიტ­რო­პო­ლი­ტი­სად­მი და­მორ­ჩი­ლე­ბა არ სურ­დათ, რად­გან ქარ­თვე­ლე­ბი იყ­ვნენ და კვლა­ვაც სა­ქარ­თვე­ლოს მარ­თლმა­დი­დებ­ელი ეკ­ლე­სი­ის მრევ­ლად მიიჩნევდნენ თავს, მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ XVII სა­უ­კუ­ნის შუა წლე­ბი­დან ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯაყ­ში ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ის მოღ­ვა­წე­ო­ბა მკაც­რად იყო აკ­რძა­ლუ­ლი.

რა­საკ­ვირ­ვე­ლი­ა, ხრი­სან­თოს­მა ეს ყვე­ლა­ფე­რი კარ­გად იცო­და და იმე­დოვ­ნებ­და, რომ ლა­ზი "ფა­რუ­ლი ქრის­ტი­ა­ნე­ბი" პონ­ტოს რეს­პუბ­ლი­კა­ში შე­მოს­ვლას და­თან­ხმდე­ბოდ­ნენ. აქ­ვე დავ­ძენთ, რომ რუს­თა ოკუ­პა­ცი­ის პე­რი­ოდ­ში, მი­სი და­ვა­ლე­ბით, "პონ­ტო­ელ ბერ­ძენ­თა ეროვ­ნუ­ლი კო­მი­ტე­ტის" შე­ი­ა­რა­ღე­ბუ­ლი რაზ­მე­ბის ხელ­მძღვა­ნელ­მა, გე­ნე­რალ­მა ის­ტუ­ლა­ღა­დის­მა "ან­სა­ნე­რებ­თან" მჭიდ­რო კავ­ში­რი და­ამ­ყა­რა; თუმ­ცა­ღა, 1917 წლის ოქ­ტომ­ბერ­ში, რო­ცა რუ­სუ­ლი არ­მი­ის ტრა­პი­ზო­ნი­დან გას­ვლის შე­სა­ხებ ხმა და­ირ­ხა, ბერ­ძნებ­სა და ლა­ზებს შო­რის ურ­თი­ერ­თო­ბა გამ­წვავ­და.

სწო­რედ იმ­ხა­ნად, საფ­რან­გეთ­ში, ქა­ლაქ მარ­სელ­ში მცხოვ­რებ­მა პონ­ტო­ელ­მა ბერ­ძენ­მა კონ­სტან­დი­ნოს კონ­სტან­დი­ნი­დის­მა გა­მოს­ცა "პონ­ტოს რეს­პუბ­ლი­კის" რუ­კა, რო­მელ­ზეც ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყი აღ­ნიშ­ნუ­ლი "სა­ხელ­მწი­ფოს" საზღ­ვრებ­ში იყო მოქ­ცე­უ­ლი; ამა­ვე დროს, ბერ­ძე­ნი ჩე­ტე­ჯი­ე­ბის რაზ­მმა ქა­ლაქ ათი­ნას (ამ­ჟა­მად – ფა­ზა­რი) და­სა­კა­ვებ­ლად 1917 წლის ოქ­ტომ­ბრის ბო­ლოს შე­ტე­ვა წა­მო­იწყ­ო. ბერ­ძნე­ბი ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის პირ­ველ და­სახ­ლე­ბულ პუნქტს, სო­ფელ ოფს უბ­რძოლ­ვე­ლად და­ე­უფ­ლნენ, რად­გა­ნაც იქ მა­თი­ვე თა­ნა­მე­მა­მუ­ლე­ე­ბი ცხოვ­რობ­დნენ; თუმ­ცა­ღა სო­ფელ ქე­მერ­თან მათ "ან­სა­ნე­რე­ბის" 100-კა­ცი­ა­ნი ქვე­და­ნა­ყო­ფი და­უხ­ვდა, რო­მელ­თაც არ­ქა­ბე­ლი ძმე­ბი – მუს­ტა­ვა და მე­მეტ თი­ბუ­კოღ­ლე­ბი (ო­რი­ვე ფა­რუ­ლი ქრის­ტი­ა­ნი იყო) მე­თა­უ­რობ­დნენ. ლა­ზებ­მა მომ­ხდუ­რებს ინ­ტენ­სი­უ­რი ცეცხ­ლი გა­უხ­სნეს და სამ­სა­ა­თი­ა­ნი ბრძო­ლის შე­დე­გად უკან და­ა­ხე­ვი­ნეს. 1917 წლის 25 ოქ­ტომ­ბერს, ად­რე დი­ლით, ბერ­ძნებ­მა ისევ სცა­დეს შე­ტე­ვის წა­მოწყ­ე­ბა, მაგ­რამ ამა­ოდ – "ან­სა­ნე­რებ­მა" ამის სა­შუ­ა­ლე­ბა არ მის­ცეს. მომ­ხდურ­მა სა­ბო­ლო­ოდ და­ი­ხია უკან და ოფ­ში გა­მაგ­რდა.

ჩე­ტე­ჯი­ე­ბის ათი­ნა­ზე თავ­დას­ხმის ამ­ბა­ვი სწრა­ფად გახ­მა­ურ­და იმ­ხა­ნად სი­ნოპ­ში, ტრა­პი­ზონ­სა თუ გი­რე­სუნ­ში მყოფ, ომის გა­მო იძუ­ლე­ბით გა­და­ად­გი­ლე­ბულ ლა­ზებს შო­რის. ამ უკა­ნას­კნელთ შე­ე­შინ­დათ, მათ უკან დაბ­რუ­ნე­ბამ­დე ლა­ზე­თი ბერ­ძნებს არ და­ე­კა­ვე­ბი­ნათ და ბუნ­ტი ატე­ხეს – ჯერ "პონ­ტო­ელ ბერ­ძენ­თა ეროვ­ნუ­ლი კო­მი­ტე­ტის" აქ­ტი­ვის­ტე­ბი ჩა­იგ­დეს მძევ­ლად, მე­რე კი ნავ­სად­გუ­რებ­შიც შე­იჭ­რნენ და მშობ­ლი­ურ მხა­რე­ში და­საბ­რუ­ნებ­ლად გე­მე­ბის გა­და­ცე­მა მო­ითხ­ო­ვეს. აღ­სა­ნიშ­ნა­ვი­ა, რომ მძე­ვალ­თა აყ­ვა­ნა ტრა­პი­ზონ­სა და გი­რე­სუნ­ში ერ­თდრო­უ­ლად გან­ხორ­ცი­ელ­და.

ამას­თან, ტრა­პი­ზონ­ში ყვე­ლა­ფე­რი მშვი­დო­ბი­ა­ნად დას­რულ­და – მიტ­რო­პო­ლი­ტი ხრი­სან­თო­სი აჯან­ყე­ბულ ლაზ მუ­ჰა­ჯი­რებს პი­რა­დად შეხ­ვდა, გე­მე­ბიც გა­მო­უ­ყო მათ და მძევ­ლე­ბიც უკან უვ­ნებ­ლად და­იბ­რუ­ნა; გი­რე­სუნ­ში კი აჯან­ყე­ბას მსხვერ­პლი მოჰ­ყვა – ად­გი­ლობ­რივ­მა ჩე­ტე­ჯი­ებ­მა მო­ლა­პა­რა­კე­ბი­სას ვე­რა­გუ­ლად მოკ­ლეს "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტის" ძვე­ლი აქ­ტი­ვის­ტე­ბი, ძმე­ბი ჰუ­სე­ინ და იუ­სუფ ქუ­ჩუ­კოღ­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც ბუნტს მე­თა­უ­რობ­დნენ. მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა, ბუნ­ტმა თა­ვი­სი საქ­მე გა­ა­კე­თა – ბერ­ძნებ­მა ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯაყ­ზე ბო­ლოს მა­ინც უა­რი თქვეს.

ამ ამ­ბე­ბი­დან კარ­გა ხნის შემ­დეგ, 1934 წელს მიტ­რო­პო­ლიტ­მა ხრი­სან­თოს­მა, ვინც მა­შინ უკ­ვე სა­ბერ­ძნეთ­ში ცხოვ­რობ­და, ათენ­ში გა­მოს­ცა წიგ­ნი, სა­ხე­ლად "ტრა­პი­ზო­ნის ეკ­ლე­სი­ის ის­ტო­რი­ა", რომ­ლის 134-ე გვერ­დზე წერს: "რი­ზეს აღ­მო­სავ­ლე­თით მდე­ბა­რე მი­წებს ოდით­გან­ვე ქარ­თვე­ლი მღვდელ­თმთავ­რე­ბი გა­ნა­გებ­დნენ; ამი­ტო­მაც იქ დღემ­დე შე­მორ­ჩა ლაზ­თა ტო­მი, რო­მე­ლიც ბერ­ძნუ­ლის­გან აბ­სო­ლუ­ტუ­რად გან­სხვა­ვე­ბულ ენა­ზე ლა­პა­რა­კობს" – ეს ცი­ტა­ტა ეხ­მა­უ­რე­ბა ერთ და­უ­ზუს­ტე­ბელ ინ­ფორ­მა­ცი­ას, რომ 1918 წელს, ხრი­სან­თო­სი თა­ვად შეხ­ვდა ქარ­თველ მღვდელ­მთავ­რებს და ლა­ზე­თის მთე­ლი ტე­რი­ტო­რია – რო­გორც სა­ე­რო, ისე ეკ­ლე­სი­უ­რი თვალ­საზ­რი­სით – სა­ქარ­თვე­ლოს შე­მად­გე­ნელ ნა­წი­ლად აღი­ა­რა.

მე­სუდ ფე­ი­ლე­ვა­ნოღ­ლის გმი­რუ­ლი აღ­სას­რუ­ლი
"სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტი" 1918 წლამ­დე კვლა­ვაც არ­სე­ბობ­და. მი­სი წევ­რე­ბი ლა­ზის­ტა­ნის სან­ჯა­ყის ტე­რი­ტო­რი­ი­დან რუ­სე­ბის გას­ვლის შემ­დეგ (1917 წლის დე­კემ­ბე­რი) პო­ლი­ცი­ის ფუნ­ქცი­ე­ბის შე­თავ­სე­ბა­საც ეცად­ნენ, თუმ­ცა მა­ლე­ვე მო­უ­წი­ათ შე­ტა­კე­ბა ოს­მა­ლუ­რი არ­მი­ის სა­უ­კე­თე­სო რე­გუ­ლა­რულ ნა­წი­ლებ­თან, რომ­ლებ­მაც 1918 წლის იან­ვარ­-თე­ბერ­ვალ­ში სან­ჯა­ყის თით­ქმის მთე­ლი ტე­რი­ტო­რია და­ი­კა­ვეს. ოს­მა­ლე­ბი "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტეტს" ახ­ლა უკ­ვე მტრულ ძა­ლად გა­ნი­ხი­ლავ­დნენ, რად­გან ამი­ერ­კავ­კა­სი­ა­ში რუ­სე­თის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა (რო­მელ­თა­ნაც ოს­მა­ლეთს ოფი­ცი­ა­ლუ­რად ზა­ვი ჰქონ­და და­დე­ბუ­ლი) აღარ არ­სე­ბობ­და და ამ რე­გი­ონს "ა­მი­ერ­კავ­კა­სი­ის სა­გან­გე­ბო კო­მი­სა­რი­ა­ტი" გა­ნა­გებ­და. კო­მი­სა­რი­ატ­ში კი ოს­მა­ლე­თის მი­მართ მტრუ­ლად იყ­ვნენ გან­წყო­ბი­ლი.

ამას­თან, სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტი" ცდი­ლობ­და, რო­გორ­მე მი­ეპყ­რო "ა­მი­ერ­კავ­კა­სი­ის სა­გან­გე­ბო კო­მი­სა­რი­ა­ტის" ყუ­რადღ­ე­ბა და ლა­ზე­თი ოს­მა­ლუ­რი არ­მი­ის შე­მოს­ვლი­სა­გან ქარ­თუ­ლი სა­ჯა­რი­სო ფორ­მი­რე­ბე­ბის მეშ­ვე­ო­ბით გა­და­ერ­ჩი­ნა. ამ მიზ­ნით ბე­სო ჭყო­ნი­ამ და მე­სუდ ფე­ი­ლე­ვა­ნოღ­ლიმ ბა­თუმ­ში თა­ვი­ან­თი წარ­მო­მად­გე­ნე­ლი გაგ­ზავ­ნეს, ვინ­მე იბ­რა­ჰიმ ჭერ­ვა­თოღ­ლი, თუმ­ცა­ღა ეს უკა­ნას­კნე­ლი და­ნიშ­ნუ­ლე­ბის ად­გილ­ზე ვერც კი ჩა­ვი­და, ხო­ფას­თან მძარ­ცვე­ლებს გა­და­ე­ყა­რა და მათ­თან შე­ტა­კე­ბი­სას და­ი­ღუ­პა.

ოს­მა­ლუ­რი არ­მი­ის ვი­წე­ში შე­მოს­ვლი­სას "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტეტ­მა" ერ­თხმად გა­დაწყ­ვი­ტა არ­მი­ის­თვის შე­ი­ა­რა­ღე­ბუ­ლი წი­ნა­აღ­მდე­გო­ბის გა­წე­ვა. ამ დრო­ის­თვის მის შე­მად­გენ­ლო­ბა­ში ირიცხ­ე­ბო­და მხო­ლოდ და მხო­ლოდ 70-მდე მებ­რძო­ლი. ამის მი­უ­ხე­და­ვად, კო­მი­ტეტ­მა მა­ინც არ და­ი­ხია უკან, რად­გან მი­სი წევ­რე­ბი ფიქ­რობ­დნენ, რომ ბა­თუ­მი­დან დამ­ხმა­რე ძა­ლა მა­ლე მო­ვი­დო­და. ამის სა­ფუძ­ვე­ლი მათ ერ­თმა ყალ­ბმა ინ­ფორ­მა­ცი­ამ მის­ცა – ვი­წე­ში ვი­ღა­ცამ ხმა გა­ავ­რცე­ლა, რომ ლა­ზეთ­ში ქარ­თუ­ლი სა­ხალ­ხო ლაშ­ქა­რი შე­მო­დი­ო­და.

1918 წლის 10 მარტს, ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტის მი­ერ შეკ­რე­ბილ­მა მებ­რძო­ლებ­მა ვი­წეს მი­სად­გო­მებ­თან ოს­მა­ლე­ბი ერ­თი დღით შე­ა­ჩე­რეს, თუმ­ცა­ღა მაშ­ვე­ლი არ­სად ჩან­და. უთა­ნას­წო­რო ბრძო­ლა­ში და­ეც­ნენ კო­მი­ტე­ტის ხელ­მძღვა­ნე­ლი ბე­სო ჭყო­ნი­ა, მუს­ტა­ფა თი­ბუ­კოღ­ლი და ჰა­ფიზ ბი­ბი­ნოღ­ლი. შე­ფიკ­-ა­ღა კლარ­ჯი­ოღ­ლიმ და ჯე­ლალ გურ­ჯი­ოღ­ლიმ მი­მალ­ვა მო­ა­ხერ­ხეს, ხო­ლო მე­სუდ ფე­ი­ლე­ვა­ნოღ­ლი ოს­მა­ლებ­მა ცოცხ­ლად ჩა­იგ­დეს ხელ­ში.

იმა­ვე სა­ღა­მოს მე­სუდ ფე­ი­ლე­ვა­ნოღ­ლი ვი­წეს ბა­ზარ­ში, ხალ­ხის სასეიროდ თა­ვის მო­საკ­ვე­თად გა­იყ­ვა­ნეს. მე­სუ­დი ღი­მი­ლით ავი­და სა­ხელ­და­ხე­ლოდ მოწყ­ო­ბილ ეშა­ფოტ­ზე და სწო­რედ აქ მოხ­და ის, რა­საც ლა­ზე­ბი დღე­საც სი­ა­მა­ყით იგო­ნე­ბენ. კო­მი­ტე­ტის წევ­რმა ოს­მა­ლო­თა სარ­დალს, "კარ­გად იყა­ვი­ო", უთხ­რა და სა­ხე­ში შე­ა­ფურ­თხა. ამან, ცხა­დი­ა, სარ­და­ლი გა­აშ­მა­გა და სა­პა­სუ­ხოდ მა­ნაც იგი­ვე გა­ა­კე­თა. ეშა­ფოტ­ზე მდგა­რი მე­სუდ ფე­ი­ლე­ვა­ნოღ­ლი კი­ნა­ღამ სი­ცი­ლით მოკ­ვდა. გა­ო­ცე­ბულ ოს­მა­ლებ­სა და ბა­ზარ­ში შეკ­რე­ბილ ლა­ზებს მე­სუდ­მა ასე მი­მარ­თა: "სარ­დალ­მა სა­მა­გი­ე­რო ვერ გა­და­მი­ხა­და, – მე ამ შე­ფურ­თხე­ბულ სა­ხეს ახ­ლა­ვე მო­ვი­შო­რებ, ეგ კი სი­ცოცხ­ლის ბო­ლომ­დე სულ შე­ფურ­თხე­ბუ­ლი ივ­ლი­სო!"

1918 წლის შემ­დეგ "ან­სა­ნე­რო­ბა" ლა­ზეთ­ში შე­სუს­ტდა, თუმ­ცა­ღა "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტის" ყო­ფი­ლი წევ­რე­ბი მო­ნა­წი­ლე­ობ­დნენ თით­ქმის ყვე­ლა კონ­ფლიქ­ტში, რაც კი იმ­ხა­ნად სამ­ხრეთ სა­ქარ­თვე­ლო­ში ხდე­ბო­და. მა­თი დი­დი ნა­წი­ლი ყო­ველ­თვის პრო­ქარ­თულ პო­ზი­ცი­ა­ზე იდ­გა, მაგ­რამ ლა­ზე­თი დე­და­სამ­შობ­ლოს მა­ინც ვერ შე­მო­უ­ერ­თდა. სა­ბო­ლო­ოდ "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის ლა­ზე­თის კო­მი­ტე­ტის" სა­ხე­ლი 1920 წლის დე­კემ­ბერ­ში გახ­მა­ურ­და, რო­ცა სტამ­ბოლ­ში შე­ფიკ­-აღა კლარ­ჯი­ოღ­ლიმ მე­სუდ ფე­ი­ლე­ვა­ნოღ­ლის გამო შუ­რი იძი­ა. მან ის გე­ნე­რა­ლი მოკ­ლა, ვინც 1918 წლის 10-11 მარტს ვი­წეს აღე­ბას ხელ­მძღვა­ნე­ლობ­და, თუმ­ცა გაქ­ცე­ვა ვე­ღარ შეძ­ლო და პო­ლი­ცი­ე­ლებ­მა ქუ­ჩა­ში­ვე ჩაცხ­რი­ლეს.

მი­ხე­ილ ლა­ბა­ძე
ჟურნალი "ისტორიანი",#6

მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რედაქტორის რჩევით
თქვენი აზრით, უნდა იყოს თუ არა პრეზიდენტი უშიშროების საბჭოს შემადგენლობაში?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, უნდა იყოს თუ არა პრეზიდენტი უშიშროების საბჭოს შემადგენლობაში?