რკინის აბჯარი საქართველოსი...
12-10-2017
რკინის აბჯარი საქართველოსი...
ქარ­თუ­ლი სა­ჭურ­ვე­ლი იქ­მნე­ბო­და და "იწ­რთო­ბო­და" იმ გა­ნუწყ­ვე­ტელ ომებ­ში, რო­მე­ლიც თა­ვი­სუფ­ლე­ბის­მოყ­ვა­რე ქარ­თველ ხალხს უცხ­ო­ელ დამ­პყრობ­თა წი­ნა­აღ­მდეგ უწევ­და.

სა­ქარ­თვე­ლო­ში დამ­ზა­დე­ბულ სა­ჭურ­ველს ძველ­თა­გან­ვე სა­უ­კე­თე­სოდ მი­იჩ­ნევ­დნენ არა მხო­ლოდ კავ­კა­სი­ა­ში, არა­მედ მის ფარ­გლებს გა­რე­თაც.
სა­ჭურ­ვლი­სა და მა­ღალ­ხა­რის­ხო­ვა­ნი ფო­ლა­დის წარ­მო­ე­ბა­ში სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში ოს­ტატ­დე­ბოდ­ნენ ქა­ლა­ქე­ლი და ქვეყ­ნის მთი­ა­ნი რე­გი­ო­ნე­ბის ხე­ლოს­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც სა­ჭურ­ვლის დამ­ზა­დე­ბის სა­ი­დუმ­ლო­ე­ბას თა­ო­ბი­დან თა­ო­ბას გა­დას­ცემ­დნენ.
შემ­თხვე­ვი­თი არ არის ის ფაქ­ტი, რომ ჯა­ვარ­დე­ნის ანუ მა­ღალ­ხა­რის­ხო­ვა­ნი ფო­ლა­დის ერ­თ-ერთ კლა­სი­კურ ქვეყ­ნად სა­ქარ­თვე­ლოა მიჩ­ნე­უ­ლი. სა­ქარ­თვე­ლომ ბო­ლო დრომ­დე შე­მო­ი­ნა­ხა ჯა­ვარ­დე­ნის
წარ­მო­ე­ბის სა­ი­დუმ­ლო­ე­ბა და მის­გან საბ­რძო­ლო ია­რა­ღის დამ­ზა­დე­ბის ტექ­ნი­კაც.
სა­ჭურ­ველ­ზე არ­სე­ბუ­ლი დამ­ღე­ბი­თა და წარ­წე­რე­ბით დად­გე­ნი­ლია არა მხო­ლოდ სა­ხელ­გან­თქმულ მე­ი­ა­რა­ღე­თა, არა­მედ იმ ის­ტო­რი­ულ პირ­თა ვი­ნა­ო­ბაც, რო­მელ­თაც ეს ია­რა­ღი ეკუთ­ვნო­და. ასე­თი წარ­წე­რე­ბია ერეკ­ლე II-ის, სო­ლო­მონ I-ის, სო­ლო­მონ II-ის, გი­ორ­გი XII-ის თო­ფებ­ზე და სხვ.

ბევ­რი წარ­წე­რა ქარ­თველ მე­ო­მარ­თა მტერ­ზე
მო­პო­ვე­ბულ გა­მარ­ჯვე­ბებ­ზე მეტყ­ვე­ლებს. ნა­ა­ლა­ფევ სა­ჭურ­ველს წარ­მო­ად­გენს სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი მუ­ზე­უ­მის სი­მონ ჯა­ნა­ში­ას სა­ხე­ლო­ბის მუ­ზე­უმ­ში და­ცუ­ლი ჯა­ლა­ლე­დი­ნის მუ­ზა­რა­დი, შაჰ­-ა­ბა­სის ხმა­ლი. ერ­თნი პა­რა­დოქ­სად მი­იჩ­ნე­ვენ, მე­ო­რე­ნი კი კა­ნონ­ზო­მი­ე­რე­ბად, რომ შაჰ­-ა­ბა­სის ხმალს "გვერდს უმ­შვე­ნებს" ნა­პო­ლე­ო­ნის ხმა­ლი ფრან­გუ­ლი წარ­წე­რით...
მუ­ზე­უმ­ში და­ცულ სა­ჭურ­ველს ორ ჯგუ­ფად ვყოფთ: თავ­და­სა­ცა­ვი და შე­სა­ტე­ვი ია­რა­ღი. პი რ­ველს მი­ვა­კუთ­ვნებთ თავ­დაც­ვით სა­შუ­ა­ლე­ბებს: თავ­სარ­ქველს, ჯაჭვს, ჯავ­შანს, ფარს და სხვ. მე­ო­რე ჯგუფ­ში­ა: და­სარ­ტყმე­ლი, საძ­გე­რე­ბე­ლი, საკ­ვე­თი, სატყ­ორ­ცნი და ცეცხ­ლსაფ­რქვე­ვი.

მუ­ზე­უ­მის ექ­სპო­ნა­ტე­ბი­სა და სხვა ის­ტო­რი­უ­ლი წყა­რო­ე­ბის მრა­ვალ­წლი­ა­ნი და გულ­დას­მით შეს­წავ­ლის შე­დე­გად დად­გინ­და, რომ ქარ­თვე­ლი მე­ომ­რე­ბი ოთხი სა­ხის თავ­სარ­ქველს ხმა­რობ­დნენ: მა­ღალ­წვე­რი­ან მუ­ზა­რადს, ჯა­მის ფორ­მის ჩაჩ­ქანს, ჯაჭ­ვით ნაქ­სოვ ჩა­ბა­ლახს, კომ­ბი­ნი­რე­ბულ თავ­სარ­ქველს, რო­მე­ლიც ჯა­მის ფორ­მის ჩაჩ­ქნი­სა და მას­ზე ჩა­მობ­მუ­ლი ჯაჭ­ვის­გან შედ­გე­ბო­და.

სა­ქარ­თვე­ლო­ში ოვა­ლუ­რი რგო­ლე­ბის­გან ას­ხმუ­ლი ჯაჭ­ვის პე­რან­გი იყო გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი, მი­სი კალ­თა კი უფ­რო წვრი­ლი რგო­ლე­ბის­გან შედ­გე­ბო­და. ჯაჭ­ვის პე­რანგს ჩვე­უ­ლებ­რივ სა­მოს­ზე ზე­მო­დან იც­ვამ­დნენ, რო­მე­ლიც გულ­თან ჩაჭ­რი­ლი იყო და ყელ­თან დუგ­მე­ბით იკ­ვრე­ბო­და.
დამ­ზა­დე­ბის ტექ­ნი­კის მი­ხედ­ვით განას­ხვა­ვებ­დნენ ფა­რე­ში­ან, უფა­რე­შო და შე­დუ­ღე­ბულ ჯაჭ­ვებს. ეს უკა­ნას­კნე­ლი უფ­რო გამ­ძლედ ით­ვლე­ბო­და. ჯაჭ­ვის ფარ­თო სა­ხე­ლო­ე­ბი მხრებს ფა­რავ­და და თით­ქმის იდაყ­ვე­ბამ­დე ჩა­მო­დი­ო­და.

ჯაჭ­ვის დამ­ზა­დე­ბის პრო­ცესს ძვე­ლად ჯაჭ­ვის "ქსო­ვა" ან "ას­ხმა" ეწო­დე­ბო­და, რო­მელ­საც ქვი­შით აკ­რი­ა­ლებ­დნენ ხოლ­მე. ჯაჭ­ვის დამ­ზა­დე­ბა ცოცხ­ლად და სა­ინ­ტე­რე­სო­დაა აღ­წე­რი­ლი ხევ­სუ­რულ ფოლ­კლორ­ში.
ქარ­თვე­ლი მე­ომ­რის აღ­კაზ­მუ­ლო­ბას ავ­სებ­და ჯაჭ­ვი­ა­ნი კი­დურ­თსა­ფა­რი - "სა­ფუხ­რე", რო­მე­ლიც თით­ქმის მთელ ხელს ფა­რავ­და და მხო­ლოდ თი­თის წვე­რებს ტო­ვებ­და და­უც­ველს. მარ­ცხე­ნა ხელ­ზე "სა­ფუხ­რე" არც იყო სა­ჭი­რო, რად­გან იგი ისე­დაც ფა­რით იყო და­ცუ­ლი.
ქარ­თუ­ლი ფა­რე­ბი უპი­რა­ტე­სად მრგვა­ლი ფორ­მი­სა­ა. დამ­ზა­დე­ბის ტექ­ნი­კის მი­ხედ­ვით ისი­ნი შე­იძ­ლე­ბა სამ ჯგუ­ფად დავ­ყოთ: 1. ტყავ­გა­დაკ­რუ­ლი ხის ფა­რი; 2. ლი­თო­ნით შეკ­რულ­-შე­ჭე­დი­ლი ტყა­ვის ფა­რი; 3. ცი­ვად ნა­ჭე­დი ლი­თო­ნის ფა­რი.

მცი­რე ზო­მის ხევ­სუ­რუ­ლი ფა­რი მრგვა­ლი ან ოვა­ლუ­რი ფორ­მი­სა­ა. იგი მზად­დე­ბო­და ფურ­ცლო­ვა­ნი რკი­ნის­გან. ფა­რის ჩონ­ჩხი რკი­ნის ან სპი­ლენ­ძის ნაჭ­რე­ბის­გან შედ­გე­ბა. რკა­ლის გა­რე­დან ნა­წი­ბუ­რებ­ზე "ჯვა­რას" ამაგ­რებ­დნენ, რო­მე­ლიც რკი­ნის ზო­ლე­ბის­გან ანუ ხი­დე­ბის­გან შედ­გე­ბო­და. ფა­რის ცენ­ტრში ჯვა­რა უერ­თდე­ბო­და რკი­ნის ზე­სა­დებს - "გუმ­ბათს", რო­მე­ლიც შუ­ა­ში ამოზ­ნე­ქი­ლი­ა. ამ ნა­წილს ეწო­დე­ბა "გუმ­ბა­თის ვაშ­ლი". ფარს გა­რე­დან ჰქონ­და ერ­თი ან ორი რკა­ლი - "გირ­გო­ლი", რო­მელ­ზე­დაც წვე­ტი­ა­ნი რკი­ნის ფა­რე­შე­ბი იყო და­მაგ­რე­ბუ­ლი. ფარს შიგ­ნი­დან ტყავს აკ­რავ­დნენ, სარ­ჩულ­ზე ოთხ­კუთხა ფორ­მის ტყა­ვის ნა­ჭერს აკე­რებ­დნენ, რო­მელ­ზე­დაც ღვე­დე­ბის­გან დაწ­ნულ სა­ხე­ლურს - "საბღ­უ­ჯავს" ამაგ­რებ­დნენ.

ფა­რის­თვის გან­კუთ­ვნილ ტყავს ხევ­სუ­რე­ბი გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი წე­სით ამუ­შა­ვებ­დნენ. ხარს რომ გა­ატყ­ა­ვებ­დნენ, ტყავს ჯო­ხებ­ზე გა­ჭი­მავ­დნენ და მას­ზე სა­ჭი­რო ზო­მის წრეს ამოჭ­რიდ­ნენ. შა­ვად შე­სა­ღე­ბად ნედლ ტყავს ჭვარტლს ჩა­აგ­ლეს­დნენ, ან ერ­თი დღე-­ღა­მის გან­მავ­ლო­ბა­ში ჭვარ­ტლის ხსნარ­ში ხარ­შავ­დნენ. შემ­დეგ გა­აშ­რობ­დნენ და უშუ­ა­ლოდ ფა­რის გა­კე­თე­ბას შე­უდ­გე­ბოდ­ნენ. გამ­ზა­დე­ბუ­ლი ფა­რი კე­რა­ზე უნ­და შე­ე­ბო­ლათ, სა­ნამ მთლად არ გა­შავ­დე­ბო­და. სწო­რედ ამან მის­ცა სა­ბა­ბი შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის აღ­მო­სავ­ლელ ავ­ტო­რებს, არაგ­ვის ხე­ო­ბის მცხოვ­რებ­ლე­ბის­თვის "ყა­რა­ყალ­ყა­ნე­ბი" ეწო­დე­ბი­ნათ, რაც ქარ­თუ­ლად შავ­ფა­როს­ნე­ბად ითარ­გმნე­ბა. ყა­რა­ყალ­ყა­ნებ­ში ხევ­სუ­რე­ბი უნ­და ივა­რა­უ­დე­ბოდ­ნენ.

მკითხ­ველს უთუ­ოდ და­ა­ინ­ტე­რე­სებს მუ­ზე­უმ­ში და­ცუ­ლი ქარ­თუ­ლი საბ­რძო­ლო სა­ჭურ­ვლის ნი­მუ­შე­ბი.
საბ­რძო­ლო მათ­რა­ხი სხვა­დას­ხვა სიმ­სხო­სი იყო და ძვე­ლად ქარ­თუ­ლი მე­ომ­რის აუ­ცი­ლე­ბელ თან­მხლებ სა­განს წარ­მო­ად­გენ­და. "ზოგ­სა გა­დაჰ­კრის მათ­რა­ხი მკერ­დამ­დის გა­სა­პო­ბე­ლად", - ვკითხ­უ­ლობთ "ვეფ­ხის­ტყა­ო­სან­ში".
საბ­რძო­ლო მათ­რახს, ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი მათ­რა­ხი­სა­გან გან­სხვა­ვე­ბით, მსხვი­ლი და ენაბ­რტყე­ლი ბო­ლო ჰქონ­და. იგი, რო­გორც წე­სი, ხა­რის ტყა­ვის ღვე­დე­ბის­გან კეთ­დე­ბო­და. ღვედს და­სამ­რგვა­ლებ­ლად და მის­თვის გან­საზღ­ვრუ­ლი სიმ­სხოს მი­სა­ცე­მად წი­ნას­წარ შინ­დის ხის ფი­ცარ­ში ამოჭ­რილ რგოლ­ში (ა­დი­და­ში) უყ­რიდ­ნენ. მათ­რახს მავ­თულს აწ­ნავ­დნენ, ტარს კი ხის ან ძვლის­გან ამ­ზა­დებ­დნენ.

ქვის უძ­ვე­ლეს სატყ­ორცნ ია­რაღს წარ­მო­ად­გენს შურ­დუ­ლი. მის და­სამ­ზა­დებ­ლად იყე­ნებ­დნენ ლა­ფანს (თე­ლის, ტი­რი­ფის, თუ­თის და სხვ.), ძუ­ას, შა­ლის ძაფს. სა­უ­კე­თე­სო მა­სა­ლად ით­ვლე­ბო­და ხბოს ან ხა­რის ტყა­ვი. სა­შურ­დუ­ლე ქვის სა­ტა­რებ­ლად ქარ­თველ მე­ომ­რებს სა­გან­გე­ბო აბ­გა­ჯი­ბე, ე.წ. "ხალ­თა" ჰქონ­დათ.
და­ნიშ­ნუ­ლე­ბის მი­ხედ­ვით შე­იძ­ლე­ბა გან­ვას­ხვაოთ საბ­რძო­ლო, სა­ნა­დი­რო და სამ­წყემ­სო შურ­დუ­ლი.

ქარ­თუ­ლი მშვილ­დი მსხვილ­ფე­ხა რქო­სა­ნი პი­რუტყ­ვის რქის ან ხის­გან მზად­დე­ბო­და. რქის მშვილდს ჩვენ­ში "ა­ჯიმ­შვილდს" უწო­დებ­დნენ. სა­ქარ­თვე­ლო­ში და­მოწ­მე­ბუ­ლია სამ­შვილ­დე ხის, უპი­რა­ტე­სად შინ­დის მო­ხარ­შვა და რქის მოლ­ბო­ბა-­გა­მოყ­ვა­ნა, რის­თვი­საც იცოდ­ნენ მის მი­წა­ში ან ნა­კელ­ში ჩაფ­ვლა, მშვილ­დის ლა­რი კეთ­დე­ბო­და მყე­სე­ბის, ნაწ­ლა­ვე­ბის, კა­ნა­ფი­სა და სხვა მა­სა­ლის­გან. ისა­რი სამ­ფრთი­ა­ნი იყო და ფრინ­ვე­ლის ფრთის­გან მზად­დე­ბო­და. გან­თქმუ­ლი იყო გუ­და­მაყ­რე­ლი მშვილ­დის ოს­ტა­ტე­ბის ნა­ხე­ლა­ვი. სა­ქარ­თვე­ლო­ში გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი ყო­ფი­ლა ხელ­თო­ფა, რო­მე­ლიც დიდ მან­ძილ­ზე ზუს­ტი სრო­ლის სა­შუ­ა­ლე­ბას იძ­ლე­ო­და.

მრა­ვა­ლი სა­უ­კუ­ნის გან­მავ­ლო­ბა­ში სა­ჭურ­ვე­ლი ქარ­თუ­ლი ტან­საც­მლის აუ­ცი­ლე­ბელ ელე­მენტს წარ­მო­ად­გენ­და. ხმა­ლი და სა­ტე­ვა­რი ოჯა­ხურ რე­ლიკ­ვი­ად მი­იჩ­ნე­ო­და და თა­ო­ბი­დან თა­ო­ბა­ზე გა­და­დი­ო­და. ჭა­ბუკს მი­სი სრულ­წლო­ვა­ნე­ბის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად სა­ჭურ­ველს გა­დას­ცემ­დნენ ხოლ­მე. ხმა­ლი სა­ქარ­თვე­ლო­ში ძა­ლა­უფ­ლე­ბის სიმ­ბო­ლო­საც წარ­მო­ად­გენ­და. მე­ფის­თვის ან სარ­დლის­თვის ხმლის გა­და­ცე­მის დროს თა­ვი­სე­ბუ­რი წე­სი, რი­ტუ­ა­ლი სრულ­დე­ბო­და. გარ­და საბ­რძო­ლო ია­რა­ღი­სა, სა­ქარ­თვე­ლო­ში მზად­დე­ბო­და სა­გან­გე­ბო სა­აღ­ლუ­მო ია­რა­ღი.

ქარ­თუ­ლი ორ­ფხი­ა­ნი სა­ტე­ვა­რი ახ­ლო მან­ძილ­ზე გა­მო­სა­ყე­ნე­ბე­ლი ია­რა­ღი­ა, რო­მე­ლიც ნა­დი­რო­ბის დრო­საც იხ­მა­რე­ბო­და. სა­ქარ­თვე­ლო­ში XIX სა­უ­კუ­ნემ­დე მზად­დე­ბო­და სწო­რი ან ოდ­ნავ მოხ­რი­ლი ერთ და ორ­ღა­რი­ა­ნი სა­ტევ­რე­ბი, მა­სი­უ­რი ტა­რით. შემ­დეგ შე­მო­ვი­და უფ­რო პა­ტა­რა, წვრი­ლი სა­ტე­ვა­რი, რო­მე­ლიც ქარ­თვე­ლი ვაჟ­კა­ცის ნა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი სა­მო­სე­ლის აუ­ცი­ლე­ბელ სამ­კა­ულს შე­ად­გენ­და. სა­ტევ­რის ტარ­სა და ქარ­ქაშს სამ­კა­უ­ლით ამ­კობ­დნენ. ბევ­რი ამ სა­ტე­ვარ­თა­გა­ნი მხატ­ვრუ­ლი ოს­ტა­ტო­ბის შე­სა­ნიშ­ნავ ნი­მუშს წარ­მო­ად­გენს.

ქარ­თუ­ლი ხმა­ლი ორ­გვა­რი­ა: ვა­დი­ა­ნი და უვა­დო. ქარ­თველ ოს­ტატ­თა მი­ერ დამ­ზა­დე­ბულ ხმლის პი­რებს სა­ხე­ლი ჰქონ­და მოხ­ვე­ჭი­ლი სა­ქარ­თვე­ლოს ფარ­გლებს გა­რე­თაც. ჩვენ­ში უკა­ნას­კნელ დრომ­დე გან­თქმუ­ლი იყო ხმლის პი­რე­ბი: და­ვით­ფე­რუ­ლი ფრან­გუ­ლი, გორ­და, კალ­დი­მი და სხვ. ძვე­ლად ქარ­თვე­ლი ხე­ლოს­ნე­ბი სა­ი­დუმ­ლოდ ინა­ხავ­დნენ ჯა­ვარ­დე­ნის დამ­ზა­დე­ბის ხერხს. სი­მონ ჯა­ნა­ში­ას სა­ხე­ლო­ბის მუ­ზე­უ­მის მეც­ნი­ერ­-თა­ნამ­შრომ­ლებ­მა ამოხ­სნეს ეს სა­ი­დუმ­ლო­ე­ბა და მა­ღალ­ხა­რის­ხო­ვა­ნი ფო­ლა­დის დამ­ზა­დე­ბის რე­ცეპ­ტი თა­ვის დრო­ზე რუს­თა­ველ მე­ტა­ლურ­გებს გა­დას­ცეს. დღეს კი ეს "სა­ი­დუმ­ლო­ე­ბა", სამ­წუ­ხა­როდ, აღა­რა­ვის აინ­ტე­რე­სებს...

გვი­ან ფე­ო­და­ლურ ხა­ნა­ში ქარ­თველ­მა ხე­ლოს­ნებ­მა აით­ვი­სეს ცეცხ­ლსას­რო­ლი ია­რა­ღის წარ­მო­ე­ბა. ბევ­რი მათ­გა­ნი ისე და­ხე­ლოვ­ნდა ამ საქ­მე­ში, რომ თა­ვი­სი დრო­ის­თვის სრულ­ყო­ფილ სა­ჭურ­ველს ამ­ზა­დებ­და. ის­ტო­რი­ამ შე­მოგ­ვი­ნა­ხა ისეთ გა­მო­ჩე­ნილ ოს­ტატ­თა სა­ხე­ლე­ბი, რო­გო­რე­ბიც იყ­ვნენ: გუ­და­მაყ­რე­ლი პა­პო და ხევ­სუ­რი სამ­ნა. ამ უკა­ნას­კნელს პი­რა­დად იც­ნობ­და მე­ფე ერეკ­ლე II. და­ახ­ლო­ე­ბით ამა­ვე დრო­ი­სათ­ვის ოზურ­გე­თელ­მა ოს­ტა­ტებ­მა აით­ვი­სეს ღარ­ლუ­ლი­ა­ნი თო­ფე­ბის წარ­მო­ე­ბა.

მა­ღა­ლი საბ­რძო­ლო თვი­სე­ბე­ბით ხა­სი­ათ­დე­ბო­და ქარ­თუ­ლი დამ­ბა­ჩე­ბი. ქარ­თუ­ლი სის­ტე­მის დამ­ბა­ჩას "მა­ჭა­ხე­ლას" სა­ხე­ლი და­ერ­ქვა დამ­ბა­ჩე­ბის წარ­მო­ე­ბის ერ­თ-ერ­თი ცენ­ტრის მი­ხედ­ვით, რო­მე­ლიც აჭა­რა­ში მდე­ბა­რე­ობ­და. XVIII სა­უ­კუ­ნის 80-90-ი­ან წლებ­ში თბი­ლის­ში, ერეკ­ლე II-ის თა­ოს­ნო­ბით, ცეცხლ­სას­რო­ლი სა­ჭურ­ვლის ქარ­ხა­ნა და­არ­სდა, სა­დაც ქვე­მე­ხებ­სა და მორ­ტი­რებს ამ­ზა­დებ­დნენ.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ისიც, რომ ქარ­თუ­ლი ნა­ცი­ო­ნა­ლუ­რი სა­ჭურ­ვლის უმ­დიდ­რე­სი კო­ლექ­ცი­ის გვერ­დით მუ­ზე­უმ­ში და­ცუ­ლია ინ­დუ­რი, ჩი­ნუ­რი, ია­პო­ნუ­რი, არა­ბუ­ლი, თურ­ქუ­ლი, სპარ­სუ­ლი, რუ­სუ­ლი და ევ­რო­პუ­ლი ია­რა­ღის სა­უ­კე­თე­სო ნი­მუ­შე­ბიც.

კო­ტე ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი
ჟურნალი "ისტორიანი",#6
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!