ცხოვრება და ღვაწლი "ქისტი ჩობანისა"
16-11-2017
ცხოვრება და ღვაწლი "ქისტი ჩობანისა"
XIX საუკუნის მიწურულიდან ქართული პრესის ფურცლებზე გამოჩნდა ფსევდონიმი "ქისტი ჩობანი", რომლის მასალები, ძირითადად, "ივერიაში"იბეჭდებოდა.

ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორმა, პროფესორმა გიორგი ნიკოლოზის ძე ჯავახიშვილმა (1941-2015) დაადგინა, რომ ამ ფსევდონიმით წერდა მათე ომანის ძე ალბუთაშვილი (1863-1953) - სასულიერო მოღვაწე, მწერალი, ფოლკლორისტი, ეთნოგრაფი და პედაგოგი. ეს პირველი ქისტი მკვლევარი იმავდროულად, მართლმადიდებლობისთვის თავდადებული განმანათლებელიც გახლდათ.

მათე ალბუთაშვილის წინაპრები, გვარად აიაურები - ღილღოდან მითხოში გადასახლებულან. მათ სხვადასხვა დროს უცხოვრიათ ჯარეგოში, ჩაბანოსა და ხორბალოში, ხოლო შემდეგ პანკისის
ხეობის სოფელ ჯოყოლოში დასახლებულან. აქვე უნდა ითქვას, რომ ალბუთაშვილების გვარისანი არიან როგორც ქისტები, ასევე ქართველებიც.

მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი 1863 წლის იან­ვარ­ში, ჯო­ყო­ლო­ში და­ი­ბა­და. 1874 წელს ის თი­ა­ნე­თის სკო­ლა­ში მი­ა­ბა­რეს, სა­ი­და­ნაც სწავ­ლა ალ­ვა­ნის ოთხ­კ­ლა­სი­ან სკო­ლა­ში გა­ნაგ­რ­ძო, მი­სი დამ­თავ­რე­ბის შემ­დეგ კი შე­ვი­და თე­ლა­ვის სა­სუ­ლი­ე­რო სას­წავ­ლე­ბელ­ში, სა­დაც ცო­ტა ხნით
ად­რე ვა­ჟა-ფშა­ვე­ლა ჩა­ი­რიცხა.

თა­ვის მე­მუ­ა­რებ­ში მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილ­მა აღ­წე­რა ამ სას­წავ­ლებ­ლის გა­რე­მო და მო­იყ­ვა­ნა ცნო­ბე­ბი მას­წავ­ლებ­ლე­ბის: ნი­კო მთვა­რე­ლიშ­ვი­ლის, ქრის­ტე­ფო­რე და ილია ზა­რა­ფიშ­ვი­ლე­ბის, ამ­ბ­რო­სი ხე­ლაშ­ვი­ლის, რო­მან ძამ­საშ­ვილ-ცამ­ცი­ე­ვის, სვი­მონ (სი­კო) რცხი­ლა­ძის, ინ­ს­პექ­ტორ პლა­ტონ მთვა­რე­ლიშ­ვი­ლი­სა და სხვა­თა შე­სა­ხებ.
1886 წლი­დან მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილ­მა სწავ­ლა გა­ნაგ­რ­ძო თბი­ლი­სის სა­სუ­ლი­ე­რო სე­მი­ნა­რი­ა­ში, რომ­ლის დამ­თავ­რე­ბის შემ­დეგ, 1893 წელს, მას­წავ­ლებ­ლად გა­ამ­წე­სეს ჯო­ყო­ლოს სკო­ლა­ში.
საეკლესიო სახლი სოფელ ჯოყოლოში (შემდგომში – საფერშლო პუნქტი)
მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი ერთ-ერ­თი პირ­ვე­ლი გა­ნათ­ლე­ბუ­ლი ქის­ტი იყო, რომ­ლის სა­ხელს უკავ­შირ­დე­ბა პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში სკო­ლის აშე­ნე­ბა (1899 წ.), აგ­რეთ­ვე მრა­ვა­ლი სხვა სა­ჭირ­ბო­რო­ტო კულ­ტუ­რულ-სა­გან­მა­ნათ­ლებ­ლო თუ სა­მე­ურ­ნეო სა­კითხის მოგ­ვა­რე­ბა. ამას ადას­ტუ­რებს მი­სი წე­რი­ლე­ბი ჯო­ყო­ლო­ელ­თა სა­მა­მუ­ლო და­ვა­ზე, გზის უვარ­გი­სო­ბა­ზე, მკითხა­ო­ბა­ზე, ხალ­ხის მოტყუ­ე­ბა­ზე, მკვლე­ლო­ბა­ზე, ცხვრის და­ა­ვა­დე­ბებ­ზე, ამინ­დ­ზე, მო­სა­ვალ­სა და სხვ.

მწერ­ლო­ბა­სა და ეთ­ნოგ­რა­ფი­ა­ში პირ­ვე­ლი ნა­ბი­ჯე­ბი მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილ­მა ვა­ჟა-ფშა­ვე­ლას ხელ­დას­ხ­მით გა­დად­გა. მან "ი­ვე­რი­ა­ში"გა­მო­აქ­ვეყ­ნა ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი წე­რი­ლე­ბი "ქის­ტუ­რი დო­ღი"(1902, #255) და "ნი­ჯუა, სი­ნა და ოოღუ­ა­ი"(1903, #27). მათ­ში აღ­წე­რი­ლია ქის­ტე­ბის დღე­სას­წა­უ­ლე­ბი: ახა­ლი წე­ლი­წა­დი, წყალ­კურ­თხე­ვა და სხვ. იქ­ვე მი­სი ფოლ­კ­ლო­რუ­ლი ჩა­ნა­წე­რე­ბიც გა­მოქ­ვეყ­ნ­და.

პან­კი­სის ხე­ო­ბის ის­ტო­რი­ულ-ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი და გე­ოგ­რა­ფი­უ­ლი შეს­წავ­ლა მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილ­მა XIX სა­უ­კუ­ნის უკა­ნას­კ­ნე­ლი მე­ოთხე­დი­დან და­იწყო. მან ამ ხე­ო­ბის სა­ფუძ­ვ­ლი­ა­ნი და­ხა­სი­ა­თე­ბა შე­მოგ­ვი­ნა­ხა, გა­მოკ­ვ­ლე­ვის ავ­ტო­რი­სე­უ­ლი სა­თა­უ­რია "პან­კი­სის ხე­ო­ბა (ის­ტო­რი­ულ-გე­ოგ­რა­ფი­უ­ლი აღ­წე­რა და მცხოვ­რებ­თა ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი გარ­ჩე­ვა)".

ეს გა­მოკ­ვ­ლე­ვა თით­ქ­მის ოთხი ათე­უ­ლი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში იწე­რე­ბო­და, XIX სა­უ­კუ­ნის 90-იანი წლე­ბი­დან - XX სა­უ­კუ­ნის 30-იან წლე­ბამ­დე. 1934 წელს მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილ­მა აღ­წე­რი­ლო­ბა ერთ დიდ დავ­თარ­ში გა­და­ა­თეთ­რა, რო­მე­ლიც მის­მა ვაჟ­მა - ნი­კო­ლოზ­მა 1969 წელს გა­დას­ცა ზე­მოხ­სე­ნე­ბულ მკვლე­ვარ გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვილს.

ნაშ­რო­მი და­ყო­ფი­ლია ქვე­თა­ვე­ბად: "პან­კი­სის ხე­ო­ბის ტე­რი­ტო­რია და საზღ­ვ­რე­ბი", "ფლო­რა და ფა­უ­ნა", "გზე­ბი და ბი­ლი­კე­ბი", "ხე­ო­ბის სოფ­ლე­ბი და მო­სახ­ლე­ო­ბა 1901 წლის აღ­წე­რით", "ჩაც­მუ­ლო­ბა", "ხა­სი­ა­თი", "ქის­ტის ზნე­ო­ბა", "მცხოვ­რებ­თა საქ­მი­ა­ნო­ბა", "ე­ნა", "მიც­ვა­ლე­ბუ­ლის და­მარ­ხ­ვა", "ნიშ­ნო­ბა", "ქა­ლის გათხო­ვე­ბა", "ურ­ბე­თი", "ქორ­წი­ლის წე­სი", "ქა­ლის გა­ტა­ცე­ბა", "ად­მი­ნის­ტ­რა­ცი­უ­ლი მხა­რე", "შვი­ლე­ბის აღ­ზ­რ­და", "ფი­ცი", "სის­ხ­ლის საზღა­უ­რი", "შე­რი­გე­ბის წე­სი", "დაძ­მო­ბი­ლე­ბის წეს-რი­გი", "სტუ­მარ­თ­მოყ­ვა­რე­ო­ბა", "ნა­თე­სა­ო­ბა", "ე­ქი­მო­ბა", "მკითხა­ო­ბა", "ოჩხა­რი", "ლე­გენ­დე­ბი და თქმუ­ლე­ბე­ბი", "სა­ლო­ცა­ვე­ბი და ეკ­ლე­სი­ე­ბი"...

გა­მოკ­ვ­ლე­ვა­ში მკითხ­ვე­ლი შეხ­ვ­დე­ბა სა­გუ­ლის­ხ­მო დაკ­ვირ­ვე­ბებს ქის­ტურ ენა­ზე, სიტყ­ვა "ქის­ტის"ეტი­მო­ლო­გი­ა­სა და მრა­ვალ სა­წეს­ჩ­ვე­უ­ლე­ბო რი­ტუ­ალ­ზე. გარ­და ქის­ტე­ბის ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი ყო­ფი­სა, ნაშ­რომ­ში უხ­ვად არის ჩარ­თუ­ლი ცნო­ბე­ბი პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში მო­სახ­ლე ქარ­თ­ვე­ლი მთი­ე­ლე­ბის (ფშავ-ხევ­სუ­რე­ბი) და ასე­ვე, ოსე­ბის წეს-ჩვე­უ­ლე­ბე­ბის შე­სა­ხებ. მა­გა­ლი­თად, სა­ყუ­რადღე­ბოა დაკ­ვირ­ვე­ბა­ნი ფშა­უ­რი ქორ­წი­ლის, წაწ­ლო­ბის, ბოს­ლო­ბის, რე­ლი­გი­უ­რი დღე­სას­წა­უ­ლე­ბი­სა და სხვა­თა თა­ო­ბა­ზე.
მათე ალბუთაშვილი ცოლ-შვილთან ერთად (1898 წელი)
მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილს ეკუთ­ვ­ნის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ცნო­ბე­ბი პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში შე­მორ­ჩე­ნი­ლი ნივ­თი­ე­რი კულ­ტუ­რის ძეგ­ლე­ბის შე­სა­ხებ. მათ შო­რი­საა: მა­ის­ტა­ლის ხა­ტი ანუ წმინ­და გი­ორ­გის ეკ­ლე­სია, კუ­წახ­ტის ღვთის­მ­შობ­ლის, კვი­რაცხოვ­ლის (სო­ფელ კოშ­კებ­ში) ტაძ­რე­ბი, ბალ­თა­გო­რის ღვთის­მ­შო­ბე­ლი, სპე­რო­ზას წმინ­და გი­ორ­გი და სხვ.

აი, რას ვკითხუ­ლობთ მა­ის­ტა­ლის ხა­ტის შე­სა­ხებ: "ა­ლაზ­ნის ნა­ვალს ჭა­ლა­ზე, მდი­ნა­რის პი­რად, სო­ფელ დუ­ი­სის აღ­მო­სავ­ლე­თით, რო­მელ­საც ქის­ტე­ბი მა­ის­ტა­ლას ხატს ეძახ­დ­ნენ, რად­გან მა­ის­ტი­დამ იყო გად­მო­ტა­ნი­ლი, რო­გორც გად­მო­ცე­მით ვი­ცი, ამ შე­ნო­ბა­ში იყო ხის­გან გა­მო­ქან­და­კე­ბუ­ლი ბავ­შ­ვის სა­ხე, მთლად ვერ­ცხ­ლ­ში ჩას­მუ­ლი, ხელ­ში ხმლით და ით­ვ­ლე­ბო­და ომის ღმერ­თად.

ამ ხატს დუ­ი­სე­ლე­ბი, ამ ბო­ლო ხა­ნამ­დე, წმინ­და გი­ორ­გის სა­ხე­ლო­ბით ლო­ცუ­ლობ­დ­ნენ ყო­ველ გი­ორ­გო­ბას. XIX სა­უ­კუ­ნის ოთხ­მო­ცი­ან წლებ­ში მა­ის­ტა­ლა და­ი­კარ­გა. ზო­გი ამ­ბობ­და, ისევ პი­რი­ქით ქის­ტებ­მა მალ­ვით წა­ი­ღე­სო, ზო­გი - ვერ­ცხ­ლის გუ­ლის­თ­ვის მო­ი­პა­რე­სო. თვით შე­ნო­ბას შუბ­ლის ქვა­ზე ჰქონ­და შემ­დე­გი წარ­წე­რა: "მე პან­კი­სის მო­უ­რავ­მა... აღ­ვა­შე­ნე ნი­ში ესე... წმ. ნი... ზის სახ... ჩე­მის და ჩე­მის მე­უღ­ლის... სა­ო­ხად".

ჯო­ყო­ლოს ეკ­ლე­სი­ის შე­სა­ხებ მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი წერს: "სოფ­ლის და­სავ­ლე­თით, ჭო­ბი­ოს მაღ­ლა, ტყე­ში, ერ­თი ძვე­ლი შე­ნო­ბაა, დან­გ­რე­უ­ლი. აღარ ეტყო­ბა, ეკ­ლე­სიაა თუ სხვა რა­ი­მე შე­ნო­ბა, ხო­ლო რო­გორც გად­მო­ცე­მი­დან ჩანს, ეს უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო წმინდა გი­ორ­გის ეკ­ლე­სია. მო­ხუ­ცი მე­და­ვით­ნე ს. ბერ­ძე­ნო­ვი იტყო­და: "იმ შე­ნო­ბა­ში, რო­ცა მთე­ლი იყო, ფა­რუ­ლად ინა­ხე­ბო­და ერ­თი მოზ­რ­დი­ლი თა­სი ვერ­ცხ­ლი­სა, ზედ წარ­წე­რით: "ვერ­ცხ­ლის თა­სი ესე შევ­ს­წი­რე მე, მან­გ­ლი­სის მცხოვ­რებ­მა სო­ლო­მონ ფიცხე­ლა­ურ­მა ჭო­ბი­ოს თა­ვის წმ. გი­ორ­გის ეკ­ლე­სი­ას. დი­დე­ბით აღ­მა­ტე­ბულ არს სა­ხე­ლი მი­სი".

ზე­მოთ მო­ტა­ნი­ლი ამო­ნა­წე­რე­ბი­დან ჩანს, რომ პან­კი­სის ხე­ო­ბის ძეგ­ლე­ბის აღ­წე­რი­ლო­ბა მა­ნამ­დე და შემ­დე­გაც არა­ვის მო­უ­ცია. ამ მხრივ იგი პირ­ველ­წყა­რო­ე­ბის შემ­ც­ვე­ლია.
1891 წელს თე­დო რა­ზი­კაშ­ვილ­მა ხევ­სუ­რეთ­ში ჩა­ი­წე­რა ქარ­თუ­ლი წარ­მარ­თუ­ლი მი­თო­ლო­გი­ის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ნი­მუ­ში "ღვთის­შ­ვილ­თა და­ბა­დე­ბა", სა­დაც წარ­მოდ­გე­ნი­ლია ხატ-სა­ლო­ცავ­თა უფ­როს-უმ­ც­რო­სო­ბის პრობ­ლე­მა. აქ ბერ ბუქ­ნაი ბა­ი­დუ­რის შემ­დეგ და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლია თერ­გ­ვა­უ­ლი.
პანკისელი ქისტები
მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ნაშ­რომ­ში თერ­გა­ლი (ი­გი­ვე თერ­გ­ვა­უ­ლი) მიჩ­ნე­უ­ლია ქის­ტე­ბის წი­ნაპ­რად, რო­მე­ლიც წარ­მარ­თულ სა­მო­სელ­შია გახ­ვე­უ­ლი, თუმ­ცა ნა­წი­ლობ­რივ იგი ეპო­სის ნიშ­ნებ­საც ატა­რებს.
თხზუ­ლე­ბა­ში ვკითხუ­ლობთ: "ქის­ტი ხალ­ხი პირ­ვე­ლად რო­გორ გავ­რ­ცელ­და კავ­კა­სი­ო­ნის მთებ­ში, ამა­ზედ არის ერ­თი სა­უცხოო მოკ­ლე თქმუ­ლე­ბა, გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი ხალ­ხ­ში: "ყო­ფი­ლა მე­კობ­რე­თა ერ­თი ბე­ლა­დი თერ­გა­ლი, რო­მე­ლიც ძა­ლი­ან აწუ­ხებ­და იქა­ურ მცხოვ­რებ­ლებს. შე­წუ­ხე­ბულ ხალხს ერ­თხელ გა­და­უწყ­ვე­ტია, რო­გორ­მე მო­ე­შო­რე­ბი­ნა მტე­რი.

თერ­გალს სცოდ­ნია ერ­თი თვით ძი­ლი. ხალ­ხ­მა მო­ა­ხე­ლა თერ­გა­ლი მძი­ნა­რი, მოკ­ვ­ლა ვერ გა­უ­ბე­და, მო­სის­ხ­ლე­ო­ბის ში­შით. მძი­ნა­რე ჩა­აწ­ვი­ნეს სა­კა­ცე­ში, წა­მო­ი­ღეს და­რუ­ბან­დი­სა­კენ და იქ, კავ­კა­სი­ო­ნის ერთ შე­ვარ­დ­ნილ ხე­ო­ბა­ში და­აწ­ვი­ნეს. თან და­უ­ტო­ვეს ცო­ტა საგ­ზა­ლი და თა­ვი­სი იარა­ღი. გა­ა­ნე­ბეს იქ თა­ვი. თერ­გალს თა­ვის დრო­ზე გა­მო­ეღ­ვი­ძა, ვერ გა­არ­კ­ვია სად იყო. ჭა­მა პუ­რი, ავი­და მაღ­ლა მთა­ზე, გა­ი­ხედ-გა­მო­ი­ხე­და, მაგ­რამ ვე­რა­ფე­რი გა­ი­გო თა­ვი­სი ბე­დი­სა.

თერ­გალ­მა ერთ მო­ხერ­ხე­ბულ ად­გილს და­ი­დო ბი­ნა, ნა­დი­რო­ბი­თა ცხოვ­რობ­და, ცო­ლიც მა­ლე გა­ი­ჩი­ნა. ეყო­ლა ორი ვა­ჟიშ­ვი­ლი. უფ­რო­სი ვა­ჟიშ­ვი­ლი რომ და­ე­ბა­და, მას ხელ­ში ხის პა­ტა­რა ტო­ტი მის­ცა და სა­ხე­ლი ამ ტო­ტი­სა უწო­და. ხის ტო­ტი ქის­ტუ­რად არის "ღა", აქე­დან "ღა-ღა"- "ღალ­ღა". მე­ო­რე ვა­ჟი რომ და­ე­ბა­და, ყვე­ლის ნა­ჭე­რი ეკა­ვა, მთლად დათ­ვ­სა ჰგავ­და. სა­ხე­ლად ზოგ­მა ყვე­ლის ნა­ჭე­რი უწო­და, ზოგ­მა დათ­ვის. ქის­ტუ­რად ყვე­ლი არის "ნეჩხ", აქე­დან - "ნოხჩ". დათ­ვი ქის­ტუ­რად - "ჩა", აქე­დან - "ჩა­ჩა­ნი". ამ ორი ძმის­გან წარ­მო­იშ­ვა კავ­კა­სი­ის მთის ხალ­ხი: ჩა­ჩა­ნი-ნოხ­ჩი, ღალ­ღა-ინ­გუ­ში, ქარ­თუ­ლად - ღლიღ­ვი, ღლიღვ-ლე­კე­ბი, ქე­რის­ტი-ქის­ტი და სხვა.

თერ­გა­ლი სი­ბე­რის დროს თერ­გის წყალ­ში და­იხ­რ­ჩო და წყალს სა­ხე­ლი უწო­დეს "თერ­გი". გამ­რავ­ლ­და ხალ­ხი, აქეთ-იქით გა­იწ-გა­მო­ი­წია, ზო­გი დაბ­ლა, ვე­ლად ჩა­მო­ვი­და, ზო­გან ად­გილ­მა მი­ი­ღო ხალ­ხის სა­ხე­ლი, ზოგ­მა ხალ­ხ­მა კი ად­გი­ლის სა­ხე­ლი. დაბ­ლა ვე­ლად - ჩა­ჩა­ნი, ნოხ­ჩი, ინ­გუ­ში. ღალ­ღას მე­თა­უ­რო­ბით და­ფუძ­ნ­და სოფ­ლე­ბი: ინ­გუ­შე­თი, ზა­უ­გი, ნაზ­რა­ნი. პი­რა­ქეთ დუ­ი­სი, ჯო­ყო­ლოც ხომ ასეა და­არ­სე­ბუ­ლი პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში - დუ­ი­სა და ჯო­ყო­ლას მე­თა­უ­რო­ბით".

მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი პან­კი­სის ხე­ო­ბის მო­სახ­ლე­ო­ბის ის­ტო­რი­ი­სა და ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი ყო­ფის უბად­ლო მცოდ­ნე იყო, რის გა­მოც მას სა­კონ­სულ­ტა­ცი­ოდ მი­მარ­თავ­დ­ნენ. მათ შო­რის იყო ოსი მეც­ნი­ე­რი ბო­რის ალ­ბო­რო­ვი (1886-1968). ერთ-ერთ წე­რილ­ში ვკითხუ­ლობთ: "პრო­ფე­სორ ალ­ბო­როვს აინ­ტე­რე­სებს პან­კი­სე­ლი ქის­ტე­ბი თუ რო­დის არი­ან გად­მო­სახ­ლე­ბულ­ნი, სა­ი­დან, ზნე-ჩვე­უ­ლე­ბა, რამ­დენ­ნი არი­ან, გვა­რე­ბი, მღვდლე­ბი და ნას­წავ­ლე­ბი; პან­კი­სელ ქის­ტებ­ზე ქარ­თუ­ლი ენის გავ­ლე­ნა... წო­ვებ­ზე და­მი­წე­რე რაც იცო­დე... ალ­ბო­რო­ვი ად­გენს კავ­კა­სი­ის ხალ­ხ­თა შე­და­რე­ბით ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ცნო­ბებს და მთხო­ვა ეს ცნო­ბე­ბი მე­შოვ­ნა. შენ­ზე კარ­გად ვის ეცო­დი­ნე­ბა... შრო­მის ფასს გა­მო­გიგ­ზავ­ნის. მეც იმას­თან ვმუ­შა­ობ და ქარ­თულს ვას­წავ­ლი. ნუ და­ი­ზა­რებ, ჩე­მო მა­თე, კარ­გი იქ­ნე­ბა ქარ­თუ­ლად დას­წე­რო. იყავ ყო­ჩა­ღად. შე­ნი ერ­თ­გუ­ლი ძმა გი­ორ­გი ნა­თა­ძე".

მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი ჩვენ­თ­ვის სა­ინ­ტე­რე­სოა ასე­ვე, რო­გორც ჩამ­წე­რი ფოლ­კ­ლო­რუ­ლი მა­სა­ლე­ბი­სა, რო­მელ­თა­გა­ნაც სა­ნი­მუ­შოდ ერთ ლე­გენ­დას მი­მო­ვი­ხი­ლავთ. 1910 წელს მან პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში ჩა­ი­წე­რა ლე­გენ­და ქრის­ტეს შე­სა­ხებ, სა­დაც აღ­წე­რი­ლია ამი­რა­ნის თქმუ­ლე­ბა­ში მოხ­სე­ნე­ბუ­ლი ტო­პო­ნი­მი - სპე­რო­ზა.

აი, ეს თქმუ­ლე­ბაც: "პან­კი­სის ხე­ო­ბის სა­თა­ვე­ში, სა­დაც მის­წყ­დე­ბა სა­ურ­მე და და­იწყე­ბა სა­ცალ­ფე­ხო გზა, სა­დაც ორი მდი­ნა­რე - წიფ­ლო­ვა­ნის ხე­ვი და მახ­ვი­ლი ერ­თ­მა­ნეთს შე­აწყ­დე­ბა და გა­მოს­წევს კა­ხე­თი­სა­კენ მდი­ნა­რე ალაზ­ნად წო­დე­ბუ­ლი, სწო­რედ იმ ად­გი­ლას, პირ­და­პირ აღ­მარ­თუ­ლია ერ­თი უზარ­მა­ზა­რი, სხლარ­ტი და მა­ღა­ლი კი არა, უფ­რო გან­ზე გა­წე­ულ-გა­ბებღი­ლი, ქან­ჩახ-ქა­რა­ფე­ბი­ა­ნი მთა, რო­მელ­საც ხალ­ხი სპე­რო­ზას ეძა­ხის. მდი­ნა­რე ალაზ­ნის მარ­ჯ­ვე­ნა მხრით სპე­რო­ზას ქვე­მო­დან შეს­ც­ქე­რის ერ­თი მთა, რომ­ლის წვერ­ზე მოს­ჩანს რა­ღაც ძვე­ლი ნან­გ­რე­ვე­ბი და ამ ნან­გ­რე­ვებს ხალ­ხი "სპე­რო­ზას წმ. გი­ორ­გის"სა­ხე­ლით იხ­სე­ნი­ებს. აქ სა­ლო­ცა­ვად და­დი­ან 10 გი­ორ­გო­ბის­თ­ვის, უფ­რო კა­ხე­თი­დან.

თვით იქ, ად­გი­ლობ­რივ, ას­ვ­ლა მო­ნა­დი­რეს გარ­და სხვა კაც­თა­გან ძნე­ლია, გზა მდი­ნა­რე ალაზ­ნის მარ­ცხ­ნივ შე­უ­დის და ამა­ვე მხა­რეს სა­ლო­ცავს პირ­და­პირ ტყი­ანს პა­ტა­რა გო­რა­ზე სა­სან­თ­ლეა გა­კე­თე­ბუ­ლი და მლო­ცა­ვი იქა დგე­ბა ღა­მის სა­თა­ვედ. ვიდ­რე მლო­ცა­ვი ამ ად­გილს მი­აღ­წევს, ერ­თი კარ­გა მა­ღა­ლი და ტყი­ა­ნი მთა უნ­და გა­და­ი­ა­როს. გზა მი­დის იმის­თა­ნა ფერ­დობ­ზე, ლი­ლა­სა­ვით ლურჯს სალ კლდე ტინ­ზე, რომ რაც უნ­და შეჩ­ვე­უ­ლი თვა­ლი შეხ­ვ­დეს, მა­ინც შე­ე­შინ­დე­ბა. ერ­თი უც­ბად რომ ცხენს ან კაცს ფე­ხი წა­უ­ფორ­ხილ­დეს, ოცი სა­ჟე­ნის სი­მაღ­ლი­დან ისე და­ე­ცე­მა ძირს მდი­ნა­რე ალაზ­ნის რი­ყე­ზე, რომ გზად ბა­ლახ­საც ვერ მოხ­ვ­დეს.

აი, ამ გზა­ზე, ამ სალ კლდე - ტინ­ზე ერთ ად­გი­ლას ამოჭ­რი­ლია ვერ­შოკ­ნა­ხე­ვა­რი სიგ­რ­ძე და ვერ­შო­კის სი­გა­ნე. რა­შიც, მარ­თ­ლა, ჯო­რის ერ­თი ფე­ხი ჩა­ე­ტე­ვა. ამა­ზე არ­სე­ბობს ხალ­ხ­ში შემ­დე­გი ლე­გენ­და: იესო ქრის­ტე რომ ქვეყ­ნად და­ი­ა­რე­ბო­და, სხვა­თა შო­რის, იმოგ­ზა­უ­რა იმ მთებ­შიც, რო­მელ­ზეც ჩვენ გვაქვს ლა­პა­რა­კი. იქი­დან რომ მო­დი­ო­და, ჯორ­ზე იჯ­და და ჩონ­გურს უკ­რავ­და. გზა­ში აუჩ­ნ­და ეშ­მა­კი და ჩა­მო­ე­კი­და. მაგ და­საკ­რა­ვის სა­ხე­ლი უნ­და მას­წავ­ლოო. ქრის­ტე ყურ­საც არ უგ­დებ­და ეშ­მაკს და ჩონ­გუ­რის დაკ­ვ­რას გა­ნაგ­რ­ძობ­და.
წმინდა გიორგის ეკლესია სოფელ ჯოყოლოში (აშენდა 1887 წელს)
ეშ­მაკ­მა რომ თხოვ­ნით ვე­რა­ფე­რი გა­აწყო, ისევ თა­ვის ხერხს მი­მარ­თა: ქრის­ტეს გზა მო­უჭ­რა, წინ ჩა­უ­საფ­რ­და და ჯო­რი და­უფ­რ­თხო. ქრის­ტემ თა­ვის ჯორს შეს­ძა­ხა: "და­ი­ცა, წყე­უ­ლო, ჩონ­გუ­რი არ გა­მა­ტე­ხი­ნო­ო". ამ­ნა­ი­რად, ეშ­მაკ­მა თა­ვის მი­ზანს მი­აღ­წია და ის ნა­ფე­ხუ­რე­ბიც მა­შინ და­აჩ­ნ­და იქ, კლდე­სა, რო­მელ­საც დღეს ხალ­ხი "ჯო­რის ნა­ფე­ხურს"ეძა­ხის. მარ­თ­ლაც, ხალ­ხი რა­ღაც სა­სო­ე­ბით უყუ­რებს ამ ამოჩ­ვ­რე­ტილ კედ­ლებს.

სა­ზო­გა­დოდ ეგ­რე მგზავ­რი ფეხს არა­სო­დეს არ ად­გამს ამ ად­გი­ლას, ხო­ლო სა­ლო­ცა­ვად მი­მა­ვა­ლი კა­ხე­თის ხალ­ხი რომ გა­ივ­ლის, თვი­თე­უ­ლი მათ­გა­ნი აავ­სებს ამ ამოჭ­რილს ტინს ღვი­ნით, და­ი­ლო­ცე­ბა, და­ე­წა­ფე­ბა და მოს­წ­რუ­ტავს. მე­რე ისევ აავ­სებს, ზედ ერთ შოთ პურს და­დებს და ისე წა­ვა".

აქ­ვე უნ­და აღი­ნიშ­ნოს, რომ თუ­შეთ­ში, სო­ფელ დო­ჭუს თავ­ში არის ძვე­ლი სა­ლო­ცა­ვი ად­გი­ლი - სა­ხეო. სა­ლო­ცა­ვად მი­მა­ვა­ლი ხალ­ხი სოფ­ლის ჩრდი­ლო­ე­თი­სა­კენ შე­ამ­ჩ­ნევს ერთ ქვას, რო­მელ­საც ხალ­ხი ჯორ­და­ნა­ლახს ეძა­ხის. სწო­რედ ამ ად­გილ­ზეც ასე­თი­ვე ლე­გენ­და არ­სე­ბობს, რო­მე­ლიც 1965 წელს გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვილ­მა ჩა­ი­წე­რა. სა­ზო­გა­დოდ, ეს სი­უ­ჟე­ტი მო­ა­რუ­ლია და სრუ­ლი­ად სა­ქარ­თ­ვე­ლო­შია გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი.
ამი­რა­ნის მი­ჯაჭ­ვის ად­გი­ლის - სპე­რო­ზას შე­სა­ხებ ნარ­კ­ვევ­ში ვკითხუ­ლობთ: "ხალ­ხ­ში დღე­საც დარ­ჩე­ნი­ლია თქმუ­ლე­ბა, მი­თომ ამ მთებ­ში იყო დაბ­მუ­ლი და დამ­წყ­ვ­დე­უ­ლი გმი­რი ამი­რა­ნი და ისა ქუხ­დეს ხან­დი­ხან. ალ­ბათ, ამა­ვე თქმუ­ლე­ბის მი­ზე­ზით - მთას წი­ნი­დან შუბ­ლ­ში ერ­თი გა­მო­წე­უ­ლი რუ­ი­ვით სე­რი ჩა­მოს­დის და ამ სერს ხალ­ხი ამი­რა­ნის კუჭს ეძა­ხის".

პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში მცხოვ­რე­ბი ფშა­ვე­ლე­ბის ნი­ჭი­ე­რე­ბის შე­სა­ხებ მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი წერს: "ბევრს აქვს პო­ე­ტუ­რი ნი­ჭი, მაგ­რამ რჩე­ბა და­უ­წე­რა­ვი, ლექ­სი გა­მოჰ­ყავთ რიტ­მი­ა­ნი, რვა მარ­ც­ვ­ლი­ა­ნი. ხან დი­ა­ლო­გი­უ­რიც, მაგ­რამ უმ­წერ­ლო­ბით ყვე­ლა იკარ­გე­ბა; ამა­ვე მი­ზე­ზით იკარ­გე­ბა გა­მო­ცა­ნე­ბი, ზღაპ­რე­ბი, ან­და­ზე­ბი... ესე­ნი ყვე­ლა რომ შე­იკ­რი­ბოს მთე­ლი წიგ­ნი გა­მო­ვა, მაგ­რამ ამა­საც წე­რა-კითხ­ვის მცოდ­ნე ხე­ლი სჭირ­დე­ბა... ფშა­უ­რი ზღაპ­რე­ბი უფ­რო რე­ლი­გი­ურ-გმი­რუ­ლი ხა­სი­ა­თი­საა. მა­გა­ლი­თად, კო­პა­ლა­ზე და სხვა ღვთი­ურ, წმინ­და ხალ­ხ­ზე".

პან­კი­სელ ქის­ტ­თა ჩა­მორ­ჩე­ნი­ლო­ბა­ში მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი რუ­სე­თის სა­იმ­პე­რიო ად­მი­ნის­ტ­რა­ცი­ას ადა­ნა­შა­უ­ლებ­და. იგი წერ­და: "მთავ­რო­ბას რომ ქის­ტე­ბის­თ­ვის, რო­გორც ნი­ჭი­ე­რი ხალ­ხის­თ­ვის, სულ უბ­რა­ლო, ელე­მენ­ტა­რუ­ლი შეგ­ნე­ბით ხე­ლი შე­ეწყო, ამით კი­დევ მშვი­დო­ბი­ა­ნი კავ­ში­რი და ზრდი­ლო­ბი­ა­ნი მის­ვ­ლა-მოს­ვ­ლა ექ­ნე­ბო­დათ თა­ვის ხალ­ხ­თან და თუ გა­ნათ­ლე­ბას რა­მეს ვერ შე­ი­ტან­დ­ნენ, ური­გო ქცე­ვას მა­ინც და­აშ­ლე­ვი­ნებ­დ­ნენ, ალალ შრო­მა-მუ­შა­ო­ბას მი­აჩ­ვევ­დ­ნენ და მით მო­იქ­ცე­ო­და მთა-ქის­ტეთს ხალ­ხი.

ეს კარ­გად იცო­და მე­ფის რუ­სე­თის მთავ­რო­ბამ და ამი­ტომ, ესე­ნი კი არა, ქის­ტე­ბი სა­დაც იყ­ვ­ნენ, იქაც ეჯავ­რე­ბო­დათ და არც უს­ვე­ნებ­დათ მათ. ეს სა­შუ­ა­ლე­ბა თვით ამ ერ­თი ბეწ­ვა ხალხს ისე გას­თ­ქ­ვე­ფავ­და მახ­ლო­ბე­ლი კა­ხე­თის ხალ­ხ­ში, რომ ეს არა­ა­და­მი­ა­ნუ­რი ჩვე­უ­ლე­ბა ამა­თი - მო­სის­ხ­ლე­ო­ბა კი არა, თა­ვი­ან­თი მშობ­ლი­უ­რი ენაც და­ა­ვიწყ­დე­ბო­დათ!"
მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილ­მა პირ­ველ­მა ჩა­ი­წე­რა ქის­ტუ­რი ფოლ­კ­ლო­რის ნი­მუ­შე­ბი, მოგ­ვ­ცა ცნო­ბე­ბი წო­ვა თუ­შე­ბის წარ­მარ­თულ ღვთა­ე­ბებ­ზე - "სიგ", "ცუ"და "ეშ­ტ­რი".

"ქის­ტი ჩო­ბა­ნის"ნაშ­რო­მი­დან რამ­დე­ნი­მე მო­ნაკ­ვე­თი გა­მოქ­ვეყ­ნ­და იმ­დ­რო­ინ­დელ პე­რი­ო­დი­კა­ში. მა­გა­ლი­თად, 1904 წელს ჟურ­ნალ­ში "მოგ­ზა­უ­რი"(##1-2; 5-6) და­ი­ბეჭ­და ვრცე­ლი სტა­ტია სა­თა­უ­რით: "პან­კი­სის ხე­ო­ბა (თი­ა­ნე­თის მაზ­რა) - გე­ოგ­რა­ფი­ულ-ის­ტო­რი­უ­ლი აღ­წე­რა და მცხოვ­რებ­თა ეთ­ნოგ­რა­ფი­ა", რო­მელ­საც ჟურ­ნა­ლის რე­დაქ­ტორ­მა ივა­ნე როს­ტო­მაშ­ვილ­მა "მშვე­ნი­ე­რი აღ­წე­რა"უწო­და.

მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის კა­ლამს ეკუთ­ვ­ნის მხატ­ვ­რუ­ლი ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბიც, სა­დაც აღ­წე­რი­ლია ქის­ტე­ბის ცხოვ­რე­ბა. მათ შო­რის არის "გე­ბიშ ჰა­ჯი", "მცი­რეწ­ლო­ვა­ნი მე­სის­ხ­ლე", "ყინ­ტურ დე­ე­ხინ", "მაგ­და­ნი", "ნათ­ლია სან­დ­რო", "გვე­ლის თვა­ლი", "ჭრე­ლი ფარ­და­გი", "სა­თევ­ზა­ოდ", "ნა­თა­გუ­რი", სა­ბავ­შ­ვო შა­რა­დე­ბი და გა­მო­ცა­ნე­ბი. ეს ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბი ყუ­რადღე­ბას იქ­ცე­ვენ სა­ინ­ტე­რე­სო სი­უ­ჟე­ტით, ფრა­ზე­ო­ლო­გი­უ­რი და ლექ­სი­კუ­რი მრა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბით. იგი პირ­ვე­ლი ქის­ტი მწე­რა­ლი იყო, რო­მელ­მაც ქარ­თულ ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში ალექ­სან­დ­რე ყაზ­ბე­გი­სა და ვა­ჟა-ფშა­ვე­ლას მი­ერ შე­მო­ტა­ნი­ლი ქის­ტე­ბის თე­მა გა­ნაგ­რ­ძო და კავ­კა­სი­ე­ლი ხალ­ხე­ბის მე­გობ­რო­ბა-ერ­თი­ა­ნო­ბა იქა­და­გა.

მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი მე­გობ­რობ­და ვა­ჟა-ფშა­ვე­ლას­თან. ამ უკა­ნას­კ­ნე­ლის გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შემ­დეგ, მა­თე სა­თა­ვე­ში ჩა­უდ­გა პან­კი­სელ­თა დე­ლე­გა­ცი­ას, რო­მე­ლიც ვა­ჟას დაკ­რ­ძალ­ვას და­ეს­წ­რო.

მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი ყუ­რადღე­ბას იმ­სა­ხუ­რებს, აგ­რეთ­ვე, რო­გორც სა­სუ­ლი­ე­რო მოღ­ვა­წე და პე­და­გო­გი. რო­გორც აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, ის 1893 წელს და­ი­ნიშ­ნა ჯო­ყო­ლოს პირ­ველ­დაწყე­ბი­თი სკო­ლის გამ­გედ და პან­კი­სის ხე­ო­ბის მცხოვ­რებ­თა გა­ნათ­ლე­ბი­სა და კულ­ტუ­რის საქ­მეს 30 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში უძღ­ვე­ბო­და. მას ახ­ლო ურ­თი­ერ­თო­ბა აკავ­ში­რებ­და იაკობ გო­გე­ბაშ­ვილ­თა­ნაც.
პანკისელი ქისტების – ხანგოშვილების ოჯახი. (მარცხნიდან) და-ძმანი: ძაბაანთ, ალექსი, ომარ და ზაირა ხანგოშვილები. სხედან: ოჯახის უფროსი მახამღაზ ხანგოშვილი და მისი მეუღლე ძაბა ბაღაკაშვილი. შუაში დგას მათი უმცროსი შვილი ხასო ხანგოშვილი – ამჟამად ცნობილი მკვლევარი (სოფელი დუისი, 1949 წელი)
1894 წელს მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი ხელ­დას­ხ­მულ იქ­ნა მღვდლად ჯო­ყო­ლოს წმინდა გი­ორ­გის ეკ­ლე­სი­ა­ში. იგი სხვა­დას­ხ­ვა დროს მსა­ხუ­რობ­და თე­ლა­ვის ფე­რის­ც­ვა­ლე­ბის ეკ­ლე­სი­ა­ში და შილ­დის სამ­რევ­ლო­ში. იყო ალა­ვერ­დის სა­ე­პარ­ქიო კან­ცე­ლა­რი­ის მდი­ვა­ნი (1924-1929). მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილს სხვა­დას­ხ­ვა დროს და­უმ­სა­ხუ­რე­ბია: "ნა­მენ­დ­რი­კი", "სკუ­ფი­ა", "კა­მი­ლავ­კა", "დე­კა­ნო­ზო­ბა", "ენ­ქუ­რი"და "მიტ­რა".

შე­მორ­ჩე­ნი­ლია მი­მო­წე­რა სრუ­ლი­ად სა­ქარ­თ­ვე­ლოს კა­თო­ლი­კოს-პატ­რი­არქს, უწ­მი­დეს­სა და უნე­ტა­რეს კა­ლის­ტ­რა­ტე ცინ­ცა­ძე­სა და მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილს შო­რის. ერთ-ერთ წე­რილ­ში მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი კა­ლის­ტ­რა­ტე ცინ­ცა­ძეს აუწყებ­და: "1921 წელს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს გა­საბ­ჭო­ე­ბი­სას და­მა­ტუ­სა­ღეს გზა­ში ყა­ჩა­ღებ­მა. ბევ­რი მცე­მეს, კი­ნა­ღამ მომ­კ­ლეს... შვი­დი თვე ორ­თა­ჭა­ლის ცი­ხე მა­ლე­სი­ნეს".

ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ის სა­ჭეთ­მ­პყ­რო­ბე­ლი მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვილს ატყო­ბი­ნებ­და: "მა­მაო დე­კა­ნო­ზო მა­თე! სა­ლა­მი და ლოც­ვა-კურ­თხე­ვა ჯა­ლა­ბით. თქვე­ნი წე­რი­ლი მი­ვი­ღე. მაგ მი­მარ­თუ­ლე­ბით არა გა­მო­ვა. მომ­წე­რეთ რამ­დე­ნია ნა­ვა­რა­უ­დე­ვი თქვე­ნი შე­მო­სა­ვა­ლი და რამ­დენს მთხო­ვენ. აღ­ვ­ძ­რავ შუ­ამ­დ­გომ­ლო­ბას და იმე­დი მაქვს, შე­გიმ­ცი­რე­ბენ. მუ­დამ თქვე­ნი მლოც­ვე­ლი კა­თა­ლი­კოს-პატ­რი­არ­ქი კა­ლის­ტ­რა­ტე"(ეს წე­რი­ლე­ბი და­ცუ­ლია სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­პატ­რი­არ­ქოს არ­ქივ­ში).

90 წელს მიღ­წე­უ­ლი მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი გარ­და­იც­ვა­ლა თე­ლავ­ში და აქ­ვე დაკ­რ­ძა­ლეს.
თე­ლავ­ში, უწინ­დელ მღებ­რე­ბის ქუ­ჩა­ზე, რო­მე­ლიც ამ­ჟა­მად 1989 წლის 9 აპ­რილს და­ღუ­პუ­ლი ზა­ი­რა კიკ­ვი­ძის სა­ხელს ატა­რებს, დგას ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლე­ბის სახ­ლი, სა­დაც იკ­რი­ბე­ბოდ­ნენ ქარ­თ­ვე­ლი და კავ­კა­სი­ე­ლი მოღ­ვა­წე­ე­ბი. აქ­ვე უნ­და ით­ქ­ვას, რომ ზა­ი­რა კიკ­ვი­ძე იყო ასუ­ლი ის­ტო­რი­კოს აბელ კიკ­ვი­ძი­სა, დის­წუ­ლი ტი­ცი­ან ტა­ბი­ძი­სა და მე­უღ­ლე მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის შვი­ლიშ­ვი­ლის - ალექ­სან­დ­რე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი­სა.
ვფიქ­რობთ, ინ­ტე­რეს­მოკ­ლე­ბუ­ლი არ უნ­და იყოს მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ნაშ­რო­მის აღ­მო­ჩე­ნის, შეს­წავ­ლი­სა და გა­მო­ცე­მის ის­ტო­რია.

გა­მო­ჩე­ნი­ლი მწერ­ლი­სა და მეც­ნი­ე­რის გი­ორ­გი ლე­ო­ნი­ძის (1897-1966) და­ვა­ლე­ბით, პრო­ფე­სო­რი გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლი ახალ­გაზ­რ­დო­ბი­დან კრებ­და და იკ­ვ­ლევ­და ცალ­კე­ულ სა­ო­ჯა­ხო არ­ქივს. მან 1965 წელს თე­ლავ­ში მი­აკ­ვ­ლია მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის შვი­ლის - ნი­კო­ლო­ზის ოჯახ­ში და­ცულ მდი­დარ სა­არ­ქი­ვო მა­სა­ლას.
ამ მა­სა­ლის ერ­თი ნა­წი­ლი შემ­დეგ­ში ინა­ხე­ბო­და პრო­ფე­სო­რე­ბის, ლე­ი­ლა მარ­გოშ­ვი­ლი­სა და აბ­რამ შავ­ხე­ლიშ­ვი­ლის ოჯახ­ში, ხო­ლო მე­ო­რე ნა­წი­ლი - ზე­მოხ­სე­ნე­ბუ­ლი გა­მოკ­ვ­ლე­ვის სა­ხით, რო­მე­ლიც 1934 წელს გა­და­ა­თეთ­რა ავ­ტორ­მა, უკა­ნას­კ­ნელ დრომ­დე და­ცუ­ლი იყო გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის ოჯახ­ში.
მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის მოღ­ვა­წე­ო­ბი­სა და შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის შეს­წავ­ლის მიზ­ნით და­წე­რილ გა­მოკ­ვ­ლე­ვებს 1967 წლი­დან აქ­ვეყ­ნებ­და გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლი, რო­მელ­მაც გა­მო­სა­ცე­მად მო­ამ­ზა­და ქის­ტი მოღ­ვა­წის ხელ­ნა­წე­რი ნაშ­რო­მი.
სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­ის­ტო­რიო სა­ზო­გა­დო­ე­ბის პრე­ზი­დი­უ­მის თავ­მ­ჯ­დო­მა­რის, აკა­დე­მი­კოს გი­ორ­გი ჩი­ტა­ი­ა­სად­მი გაგ­ზავ­ნილ რე­ცენ­ზი­ა­ში პრო­ფე­სო­რი ნი­კო რეხ­ვი­აშ­ვი­ლი წერ­და: "გა­ვე­ცა­ნი მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ნაშ­რომს "პან­კი­სის ხე­ო­ბა", რო­მე­ლიც სა­თა­ნა­დოდ არის რე­დაქ­ტი­რე­ბუ­ლი და გა­მო­სა­ცე­მად მომ­ზა­დე­ბუ­ლი მკვლე­ვარ გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის მი­ერ. ნაშ­რო­მი უაღ­რე­სად სა­ინ­ტე­რე­სოა.
პირველი მეჩეთი პანკისის ხეობის სოფელ დუისში (აშენდა XIX საუკუნის მიწურულს)
იგი შე­ი­ცავს მრა­ვალ­მ­ხ­რივ სა­ყუ­რადღე­ბო და მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან მა­სა­ლას ქის­ტი ხალ­ხის ძვე­ლი ყო­ფა-ცხოვ­რე­ბის შე­სა­ხებ... ავ­ტო­რი სა­ფუძ­ვ­ლი­ა­ნად იც­ნობს ქის­ტე­ბის ზნე-ჩვე­უ­ლე­ბებ­სა და ადათ-წე­სებს. ყო­ველ­მ­ხ­რივ და კრი­ტი­კუ­ლად აშუ­ქებს მა­თი ცხოვ­რე­ბის თი­თო­ე­ულ კუნ­ჭულს და თი­თო­ე­ულ ის­ტო­რი­ულ-ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ მოვ­ლე­ნას მარ­თე­ბულ მეც­ნი­ე­რულ ახ­ს­ნა-გან­მარ­ტე­ბას აძ­ლევს. უნ­და ით­ქ­ვას, რომ მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლი არ კმა­ყო­ფილ­დე­ბა ფაქ­ტე­ბის უბ­რა­ლო აღ­წე­რით, იგი სა­ფუძ­ვ­ლი­ა­ნად აანა­ლი­ზებს სა­კითხებს და დი­დად სა­ინ­ტე­რე­სო დას­კ­ვ­ნებს აკე­თებს... ნაშ­რო­მის გა­მო­ცე­მა ნამ­დ­ვი­ლად სა­ჭი­როა და სა­სარ­გებ­ლო კავ­კა­სი­ის ხალ­ხ­თა შეს­წავ­ლი­სათ­ვის".

1977 წლის 4 თე­ბერ­ვალს, აკა­დე­მი­კოს­მა გი­ორ­გი ჩი­ტა­ი­ამ გა­მომ­ცემ­ლო­ბა "საბ­ჭო­თა სა­ქარ­თ­ვე­ლოს"დი­რექ­ტორს ელ­გუ­ჯა მაღ­რა­ძეს გა­უგ­ზავ­ნა მი­მარ­თ­ვა, რო­მელ­შიც ვკითხუ­ლობთ: "სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­ის­ტო­რიო სა­ზო­გა­დო­ე­ბის პრე­ზი­დი­უ­მი გთხოვთ მი­ი­ღოთ და­სა­ბეჭ­დად მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ნაშ­რო­მი - "პან­კი­სის ხე­ო­ბის ის­ტო­რი­ულ-ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი ნარ­კ­ვე­ვი", რო­მე­ლიც XIX სა­უ­კუ­ნის მე­ო­რე ნა­ხე­ვარ­შია და­წე­რი­ლი.

შრო­მა მრა­ვალ­მ­ხ­რივ სა­ინ­ტე­რე­სო ფაქ­ტებ­ზეა აგე­ბუ­ლი. წე­რი­ლე­ბის ნა­წი­ლი გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლია ჟურ­ნალ "მოგ­ზა­ურ­ში". მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ნაშ­რო­მი შე­ი­ცავს ბევრ უც­ნობ, მეც­ნი­ე­რუ­ლად ღი­რე­ბულ მა­სა­ლას. გან­სა­კუთ­რე­ბით მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნია ის გა­რე­მო­ე­ბა, რომ პან­კი­სის ქის­ტე­ბის ყო­ფა და კულ­ტუ­რა დღემ­დე შე­უს­წავ­ლე­ლია. ამ მხრივ ნაშ­რო­მი დიდ სარ­გებ­ლო­ბას მო­უ­ტანს ქარ­თულ-კავ­კა­სი­ურ ურ­თი­ერ­თო­ბის შეს­წავ­ლის საქ­მე­საც. ნაშ­რო­მი გა­მო­სა­ცე­მად მო­ამ­ზა­და, შე­სა­ვა­ლი და კო­მენ­ტა­რე­ბი ეკუთ­ვ­ნის მეც­ნი­ერ-მუ­შაკს გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვილს. შრო­მა 10 თა­ბა­ხის მო­ცუ­ლო­ბი­სა­ა".

მი­უ­ხე­და­ვად ზე­მოხ­სე­ნე­ბულ ცნო­ბილ მეც­ნი­ერ­თა და­დე­ბი­თი რე­ცენ­ზი­ე­ბი­სა, საბ­ჭო­თა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის პე­რი­ოდ­ში მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ნაშ­რო­მის გა­მო­ცე­მა ვერ მო­ხერ­ხ­და.
1994 წლის 28 ოქ­ტომ­ბერს ქა­ლაქ გროზ­ნო­ში გა­მო­მა­ვალ სა­ერ­თო-ეროვ­ნულ გა­ზეთ­ში "თა­ვი­სუფ­ლე­ბა"("Свобода", # 43/222) გა­მოქ­ვეყ­ნ­და გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის წე­რი­ლი სა­თა­უ­რით: "Кисти Чобани". Первый писатель-кистинец", რო­მელ­მაც ჩეჩ­ნე­თის სა­ზო­გა­დო­ე­ბის და­ინ­ტე­რე­სე­ბა გა­მო­იწ­ვია.

2005 წელს თბი­ლის­ში გა­მო­ი­ცა მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ნაშ­რო­მი სა­თა­უ­რით: "პან­კი­სის ხე­ო­ბა (ის­ტო­რი­ულ-ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი და გე­ოგ­რა­ფი­უ­ლი აღ­წე­რა)". მი­სი ტექ­ს­ტი, ავ­ტო­რი­სე­უ­ლი ხელ­ნა­წე­რის მი­ხედ­ვით, გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვილ­თან ერ­თად, გა­მო­სა­ცე­მად მო­ამ­ზა­და, შე­სა­ვა­ლი წე­რი­ლი­თა და შე­ნიშ­ვ­ნე­ბით გა­მოს­ცა წი­ნამ­დე­ბა­რე სტა­ტი­ის ავ­ტორ­მა.

პრო­ფე­სორ გი­ორ­გი ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის ოჯახ­ში და­ცუ­ლი მა­თე ალ­ბუ­თაშ­ვი­ლის ხსე­ნე­ბუ­ლი ნაშ­რო­მის ხელ­ნა­წე­რი, აკა­დე­მი­კოს გი­ორ­გი ჩი­ტა­ი­ას რე­ცენ­ზი­ას­თან ერ­თად, 2017 წლის ივ­ლი­სი­დან ინა­ხე­ბა კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძის სა­ხე­ლო­ბის სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ხელ­ნა­წერ­თა ეროვ­ნულ ცენ­ტ­რ­ში.

ნი­კო ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლი
ის­ტო­რი­ის მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა დოქ­ტო­რი
ჟურნალი "ისტორიანი",#82
...
30 იანვარი 2018 13:47
მნიშვნელოვანი სტატიაა, დასაფასებელია ბატონი გიორგი ჯავახიშვილის ღვაწლი და ასევე პროფესორ ნიკო ჯავახიშვილის ღვაწლი ამ მიმართულებით, ხოლო მათე ალბუთაშვილის შემოქმედება და საზოპგადო ღვაწლი დასტურია ქართველი და ქისტი ხალ;ხების საუკუნოვანი ძმობისა და მეგობრობისა. ქისტები პატივს სცემენ და ინახავენ იმ კულტურულ მენმკვიდრეობას, რაც იქ დახვდათ

რედაქტორის რჩევით
თქვენი აზრით, რამდენად ხშირად ხდება დღეს  საქართველოში თანამდებობის პირთა მიერ უფლებამოსილების პირადი მიზნებისთვის გამოყენება?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, რამდენად ხშირად ხდება დღეს საქართველოში თანამდებობის პირთა მიერ უფლებამოსილების პირადი მიზნებისთვის გამოყენება?
თვის კითხვადი სტატიები