ერთი დაკარგული ქართული მონასტრის საიდუმლო
14-12-2017
ერთი დაკარგული ქართული მონასტრის საიდუმლო
სად გაქრა გოლგოთური ტახტი ქართული წარწერებით

იერუსალიმში წმინდა იაკობის სახელზე აგებული რამდენიმე მონასტერია ცნობილი. წმინდა წერილის მიხედვით, იესო ქრისტეს გარემოცვიდან ეს სახელი სხვადასხვა პირს ერქვა და მოგვიანებით, არცთუ იშვიათად, ისინი ერთმანეთში ერეოდათ კიდეც.

ტრა­დი­ცი­უ­ლად, იერუ­სა­ლი­მის პირ­ველ ეპის­კო­პო­სად მიჩ­ნე­ულ "უფ­ლის ძმად" და "მარ­თ­ლად" წო­დე­ბულ იაკობს (+62 წ.) შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში ზოგ­ჯერ აიგი­ვებ­დ­ნენ თორ­მეტ მო­ცი­ქულ­თა­გან იაკობ ალ­ფე­სის ძეს­თან, "უმ­ც­რო­სად" წო­დე­ბულ­თან, რო­მე­ლიც მა­თე მა­ხა­რებ­ლის ხორ­ცი­ე­ლი ძმა იყო. თუმ­ცა, თა­ნა­მედ­რო­ვე ბიბ­ლე­ის­ტი­კა­ში დად­გე­ნი­ლია, რომ ისი­ნი სხვა­დას­ხ­ვა
პი­რე­ბი იყ­ვ­ნენ.

სა­მოც­და­ათ მო­ცი­ქულ­თა­გა­ნი იაკობ "უფ­ლის ძმის" (ი­მა­ვე იერუ­სა­ლი­მის პირ­ვე­ლი ეპის­კო­პო­სის) სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სია აღ­დ­გო­მის (უფ­ლის წმინ­და საფ­ლა­ვის) ტაძ­რის კომ­პ­ლექ­ს­შია ჩარ­თუ­ლი და სხვა სამ­ლოც­ვე­ლო­ებ­თან ერ­თად, ამ ტაძ­რის მთა­ვარ შე­სას­ვ­ლელ­თან მდე­ბა­რე­ობს. რაც შე­ე­ხე­ბა ქრის­ტეს ასე­ვე თორ­მე­ტი მო­ცი­ქულ­თა­გა­ნის - იაკობ ზე­ბე­დეს ძის, იმა­ვე იაკობ უფ­რო­სის (+44 წ.) მო­ნას­ტერს,
იგი სი­ო­ნის მთა­ზე დგას და იერუ­სა­ლი­მის სომ­ხუ­რი სა­პატ­რი­არ­ქოს დი­დი კომ­პ­ლექ­სის შე­მად­გე­ნე­ლი ნა­წი­ლია.

V სა­უ­კუ­ნე­ში იერუ­სა­ლიმ­ში და­ვი­თის კოშ­კ­თან აიგო მო­ნას­ტე­რი დიდ­მო­წა­მე იაკობ სპარ­სის ("დაჭ­რი­ლის", +421 წ.) სა­ხე­ლო­ბა­ზე (ზო­გი­ერ­თი მეც­ნი­ე­რის ვა­რა­უ­დით, მი­სი აგე­ბა პეტ­რე იბე­რის სა­ხელს უკავ­შირ­დე­ბა). მარ­თა­ლია, შე­ნო­ბა დღე­საც დგას, მაგ­რამ ის ამ­ჟა­მად მუს­ლიმ­თა სა­კუთ­რე­ბა­შია და ალ-იაყუ­ბის მე­ჩე­თად იწო­დე­ბა. რაც შე­ე­ხე­ბა მო­ცი­ქულ იაკობ ალ­ფე­სის ძეს, მის სა­ხელ­ზე აგე­ბუ­ლი ერ­თი მო­ნას­ტე­რი ძვე­ლად იოსა­ფა­ტის ხევ­ში მდგა­რა, მე­ო­რე კი ე.წ. ტაძ­რის მთა­ზე, ხა­რამ ეშ-შე­რი­ფის ("წმინ­და ეზო") ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე.

წარ­სულ­ში ბერ­ძ­ნებს, სომ­ხებ­სა და ქარ­თ­ვე­ლებს არა­ერ­თხელ ჰქო­ნი­ათ და­ვა წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტ­რის კუთ­ვ­ნი­ლე­ბის სა­კითხ­ზე. წე­რი­ლო­ბით წყა­რო­ებ­ში ხში­რად არის ერ­თ­მა­ნეთ­ში არე­უ­ლი წმინ­და იაკობ ალ­ფე­სის ძის, წმინ­და იაკობ ზე­ბე­დეს ძი­სა და იაკობ "უფ­ლის ძმის" სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სია-მო­ნას­ტ­რე­ბი. ის­ტო­რი­კო­სე­ბი დღემ­დე და­ვო­ბენ, კონ­კ­რე­ტუ­ლად რო­მე­ლი მათ­გა­ნის მფლო­ბე­ლე­ბად ით­ვ­ლე­ბოდ­ნენ წარ­სულ­ში ქარ­თ­ვე­ლე­ბი. ქარ­თუ­ლი ტრა­დი­ცია წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტერ­თან და­კავ­ში­რე­ბით (ი­მის­გან და­მო­უ­კი­დებ­ლად, თუ კონ­კ­რე­ტუ­ლად რო­მე­ლი სა­ვა­ნეა ნა­გუ­ლის­ხ­მე­ვი) XVI სა­უ­კუ­ნე­ზე ად­რე წე­რი­ლო­ბით წყა­რო­ებ­ში არ ჩანს.
აღდგომის ტაძრის ატრიუმი. მარცხენა მხარეს ჩანს სამი სამლოცველო, მათ შორის იაკობ "უფლის ძმისა"
და­ვა კი, რო­გორც უცხო­უ­რი წე­რი­ლო­ბი­თი წყა­რო­ე­ბი­დან ირ­კ­ვე­ვა, ქარ­თ­ვე­ლებს ჯერ კი­დევ XIV სა­უ­კუ­ნის და­საწყის­ში და­უწყი­ათ. კერ­ძოდ, მე­ფე გი­ორ­გი V-მ 1312 წელს ეგ­ვიპ­ტის სულ­თან მა­ლიქ ალ-ნა­სირს ელ­ჩი აახ­ლა და სხვას­თან ერ­თად წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტ­რის ქარ­თ­ველ­თა თე­მის­თ­ვის გა­და­ცე­მა სთხო­ვა. სა­პა­სუ­ხოდ, იმა­ვე 1312 და შემ­დეგ უკ­ვე 1319 წელს, ქა­ი­რო­ში გა­მოცხად­და წი­ნა­მორ­ბე­დი სულ­თ­ნე­ბის­გან გა­ცე­მუ­ლი ფირ­მა­ნე­ბით აღ­ჭურ­ვი­ლი სო­მეხ­თა პატ­რი­არ­ქი სარ­ქი­სი, რო­მელ­მაც სა­და­ვო მო­ნას­ტერ­ზე სო­მეხ­თა უფ­ლე­ბის დაც­ვა მო­ა­ხერ­ხა. სა­მოც­და­ა­თი წლის შემ­დეგ ქარ­თ­ვე­ლებ­მა ამ­ჯე­რად უკ­ვე სულ­თან ბარ­კუ­კის კარ­ზე სცა­დეს ხსე­ნე­ბულ მო­ნას­ტერ­ზე სა­კუ­თა­რი უფ­ლე­ბე­ბის აღ­დ­გე­ნა (ი­მა­ვეს შე­ე­ცად­ნენ კა­თო­ლი­კე­ე­ბიც), მაგ­რამ კვლავ უშე­დე­გოდ.

კახ­თა მე­ფე ავ-გი­ორ­გის (1511-1513) მი­ერ იერუ­სა­ლიმ­ში ჯვრის მა­მად მივ­ლი­ნე­ბულ­მა ბე­ე­ნა ჩო­ლო­ყაშ­ვილ­მა 1512-1514 წლებ­ში სომ­ხებს წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტერ­ზე კი­დევ ერ­თხელ გა­უ­მარ­თა ცი­ლო­ბა. ამ და­ვის სიმ­ძაფ­რე­ზე ჯვრის მო­ნას­ტ­რის ერთ ხელ­ნა­წერ­ში თა­ვად ბე­ე­ნას ჩა­ნა­წე­რიც მეტყ­ვე­ლებს: "ა­ქა მე და სო­მეხ­ნი და­ვი­სარ­ჩ­ლე­ნით იაკობ წმი­დის საყ­დარ­ზე­და და დი­დი ჭი­რი და სას­ჯე­ლი გა­დამ­ხ­და ცოდ­ვილ­სა ბე­ე­ნას ძმა­ნო". ქარ­თუ­ლი მხა­რის­თ­ვის ამ წა­რუ­მა­ტე­ბე­ლი და­ვის შე­სა­ხებ ინ­ფორ­მა­ცია სომ­ხურ წე­რი­ლო­ბით წყა­რო­ებ­შიც არის და­ცუ­ლი. მარ­თა­ლია, პირ­და­პი­რი მი­თი­თე­ბა არ გვაქვს, მაგ­რამ მა­ინც სა­ფიქ­რე­ბე­ლია, რომ ბე­ე­ნა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის სომ­ხებ­თან და­ვის სა­გა­ნი სწო­რედ სი­ო­ნის მთა­ზე არ­სე­ბუ­ლი იაკობ ზე­ბე­დეს ძის სა­ხე­ლო­ბის მო­ნას­ტე­რი იყო.

აღ­ნიშ­ნუ­ლი სა­ვა­ნე, რო­გორც ით­ქ­ვა, მდე­ბა­რე­ობს სი­ო­ნის მთა­ზე - წმინ­და იაკობ უფ­რო­სის (ზე­ბე­დე­სი) თა­ვი­სა და წმინ­და იაკობ "უფ­ლის ძმის" (ზოგ­ჯერ უთი­თე­ბენ იაკობ უმ­ც­როს­ზე, ალ­ფე­სის ძე­ზე. - ბ.ხ.) ნეშ­ტის დაკ­რ­ძალ­ვის ად­გი­ლას. სა­ის­ტო­რიო ტრა­დი­ცი­ის თა­ნახ­მად, პირ­ვე­ლი სამ­ლოც­ვე­ლო ამ ად­გი­ლას უკ­ვე V სა­უ­კუ­ნე­ში აუგი­ათ. XI სა­უ­კუ­ნის 20-30-იან წლებ­ში ეს მო­ნას­ტე­რი თით­ქოს ქარ­თ­ვე­ლებს აღუდ­გე­ნი­ათ, რის მოწ­მო­ბა­დაც ქარ­თ­ვე­ლი მეც­ნი­ე­რე­ბი უთი­თე­ბენ სანქტ-პე­ტერ­ბურ­გის აღ­მო­სავ­ლეთ­მ­ცოდ­ნე­ო­ბის ინ­ს­ტი­ტუტ­ში E16 გრი­ფით და­ცულ XI სა­უ­კუ­ნის ერთ ქარ­თულ ხელ­ნა­წერ­ზე გა­კე­თე­ბულ არა­ბულ მი­ნა­წერს.

ამ საქ­მის ინი­ცი­ა­ტო­რად კი ზოგ­ჯერ ჯვრის მო­ნას­ტ­რის ქტი­ტორს, ბერ პრო­ხო­რე შავ­თელს ასა­ხე­ლე­ბენ (თუმ­ცა, სა­მარ­თ­ლი­ა­ნო­ბა მო­ითხოვს აღი­ნიშ­ნოს, რომ ძველ წე­რი­ლო­ბით წყა­რო­ებ­ში ამის შე­სა­ხებ პირ­და­პი­რი მი­თი­თე­ბა არ არ­სე­ბობს). წმინ­და მი­წის სიძ­ვე­ლე­თა ცნო­ბი­ლი მკვლევ­რის, დე­ნის პრინ­გ­ლის აზ­რით, ქარ­თ­ვე­ლებ­მა ამ ად­გი­ლას 1072-1088 წლებს შო­რის ააგეს წმინ­და მი­ნას ახა­ლი ტა­ძა­რი, რო­მელ­საც XII სა­უ­კუ­ნის და­საწყის­ში ჩრდი­ლო­ე­თი მხრი­დან მი­ა­შე­ნეს წმინ­და იაკო­ბის ეკ­ლე­სია. გარ­და ამი­სა, იქ­ვე შო­რი­ახ­ლოს, სომ­ხუ­რი სა­პატ­რი­არ­ქოს ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე­ვე, მღვდელ­მ­თა­ვარ ანას სახ­ლის ად­გი­ლას დგას წმინ­და ან­გე­ლოზ­თა მო­ნას­ტე­რი, რო­მე­ლიც XV-XVII სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში ასე­ვე ქარ­თ­ველ­თა სა­კუთ­რე­ბას წარ­მო­ად­გენ­და.

1758-1759 წლებ­ში წმინ­და მი­წა­ზე მყო­ფი არ­ქი­მან­დ­რი­ტი ტი­მო­თე გა­ბაშ­ვი­ლი პირ­და­პირ მი­უ­თი­თებ­და წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტ­რის წარ­სულ­ში ქარ­თულ კუთ­ვ­ნი­ლე­ბა­ზე. მი­სი ცნო­ბით, "ი­ა­კობ ალ­ფეს მო­ნას­ტე­რი, გი­ორ­გი კუ­რა­პა­ლა­ტის მე­ფი­სა­გან აღ­შე­ნე­ბუ­ლი" ყო­ფი­ლა. ტი­მო­თეს­ვე სხვა ჩა­ნა­წე­რით ირ­კ­ვე­ვა, რომ ის სი­ო­ნის მთა­ზე არ­სე­ბულ წმინ­და იაკო­ბის სომ­ხურ მო­ნას­ტერს გუ­ლის­ხ­მობ­და: "...წარ­ვე­დით მო­ნას­ტ­რად სო­მეხ­თა და გან­ვ­კ­ვირ­დით სი­კე­თე­სა მის­სა, რა­მე­თუ მე ეგე­თი ბრწყინ­ვა­ლე ტა­ძა­რი არა­ო­დეს მი­ხი­ლავს და არ­ცა ეგ­რე­თი შემ­კო­ბა.
წმინდა მოციქულ იაკობ უფროსის მონასტრის შიდა ეზო
ესე მო­ნას­ტე­რი არს, რო­მე­ლი აღა­შე­ნა მე­ფემ გი­ორ­გიმ". მსგავ­სი ინ­ფორ­მა­ცია გვხვდე­ბა 1817 წლით და­თა­რი­ღე­ბულ ერთ სხვა ხელ­ნა­წერ­შიც (Hდ-4056): "ქ. წმი­დი­სა იაკობ მო­ცი­ქუ­ლის მო­ნას­ტე­რი აღუ­შე­ნე­ბია გი­ორ­გი კუ­რა­პა­ლა­ტად მე­ფე­სა და აწ სო­მეხ­თა უპყ­რი­ათ". რო­გორც ვხე­დავთ, ტი­მო­თე გუ­ლის­ხ­მობს რა სი­ო­ნის მთა­ზე მდე­ბა­რე წმინ­და იაკობ ზე­ბე­დეს ძის სა­ხე­ლო­ბის სა­ვა­ნეს, მას მო­ცი­ქულ იაკობ ალ­ფე­სის სა­ხე­ლო­ბით მო­იხ­სე­ნი­ებს (ალ­ბათ, ამ უკა­ნას­კ­ნე­ლის საფ­ლა­ვის მო­ნას­ტერ­ში არ­სე­ბო­ბის მი­ზე­ზით. - ბ.ხ.), ხო­ლო ანო­ნი­მურ ცნო­ბა­ში სა­ერ­თოდ არ არის და­კონ­კ­რე­ტე­ბუ­ლი, რო­მე­ლი იაკობ მო­ცი­ქუ­ლის მო­ნას­ტერ­ზეა სა­უ­ბა­რი.

რაც შე­ე­ხე­ბა წყა­რო­ებ­ში ქტი­ტო­რად ნახ­სე­ნებ მე­ფე-კუ­რა­პა­ლატ გი­ორ­გის პი­როვ­ნე­ბას, სხვა­დას­ხ­ვა მეც­ნი­ე­რი მას ხან გი­ორ­გი I-თან (1014-1027), ხან გი­ორ­გი II-სთან (1072-1089) და ხან კი­დევ გი­ორ­გი V ბრწყინ­ვა­ლეს­თან აიგი­ვებს. უნ­და შევ­ნიშ­ნოთ, რომ ის­ტო­რი­უ­ლი წყა­რო­ე­ბი­დან არ ჩანს გი­ორ­გი I-ისა და გი­ორ­გი V-ის მხრი­დან ამ ბი­ზან­ტი­უ­რი ტი­ტუ­ლის ოდეს­მე ტა­რე­ბის ფაქ­ტი. ერ­თა­დერ­თი, გი­ორ­გი II ატა­რებ­და ამ ტი­ტულს და ისიც მხო­ლოდ უფ­ლის­წუ­ლო­ბის ჟამს, 1072 წლამ­დე.

ზო­გი­ერ­თი მკვლე­ვა­რი ფიქ­რობს, რომ კუ­რა­პა­ლა­ტის წო­დე­ბა მოგ­ვი­ა­ნე­ბით მი­ა­წე­რეს შეც­დო­მით რო­მე­ლი­ღაც მე­ფე გი­ორ­გის. მი­უ­ხე­და­ვად ასე­თი ბუნ­დოვ­ნე­ბი­სა, ქარ­თ­ვე­ლი მე­ფის მი­ერ ამ მო­ნას­ტ­რის აშე­ნე­ბის ტრა­დი­ცია ქარ­თუ­ლი გა­რე­მოს გა­რე­თაც არ­სე­ბობ­და. ამას მოწ­მობს წმინ­და იოანე ოქ­რო­პი­რის ჰო­მი­ლი­ა­თა კრე­ბულ "მარ­გა­ლი­ტის" ხელ­ნა­წერ­ზე არ­სე­ბუ­ლი, ჯერ კი­დევ მა­რი ბრო­სეს­გან და­მოწ­მე­ბუ­ლი არა­ბუ­ლი მი­ნა­წე­რი, სა­დაც ნათ­ქ­ვა­მია, რომ "ერ­თ­მა ქარ­თ­ველ­მა მე­ფემ შე­უკ­ვე­თა ოთხ­თა­ვის ორი ნუს­ხა, და ერ­თი მათ­გა­ნი ყდა­ში მო­თავ­სე­ბუ­ლი წმინ­და ნა­წი­ლე­ბი­თურთ შე­წი­რა წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტერს იერუ­სა­ლიმ­ში".

ეპის­კო­პოს პორ­ფი­რი უს­პენ­ს­კის (1804-1885) ცნო­ბით, "წმინ­და იაკობ მო­ცი­ქუ­ლის (ა­რა უფ­ლის ძმის) სომ­ხუ­რი მო­ნას­ტე­რი აშენ­და ქარ­თ­ვე­ლი მარ­თ­ლ­მა­დი­დე­ბე­ლი მე­ფე­ე­ბის­გან, მაგ­რამ ქარ­თ­ველ­თათ­ვის ძნელ­ბე­დო­ბის ეპო­ქა­ში იგი გა­და­ვი­და ბერ­ძე­ნი სამ­ღ­ვ­დე­ლო­ე­ბის მფლო­ბე­ლო­ბა­ში, რო­მელ­მაც ფუ­ლის სა­ნაც­ვ­ლოდ და­უთ­მო ის სომ­ხებს". ალექ­სან­დ­რე ცა­გა­რე­ლის (1844-1929) აზ­რით, მო­ნას­ტე­რი ქარ­თ­ველ­თა ხელ­ში მცი­რე ხანს იყო და XI-XII სა­უ­კუ­ნე­თა მიჯ­ნა­ზე მას სომ­ხე­ბი და­ე­უფ­ლ­ნენ.

ცნო­ბი­ლია, რომ 1141 წელს იერუ­სა­ლიმს სო­მეხ­თა კა­თა­ლი­კო­სი გრი­გოლ III ფაჰ­ლა­ვუ­ნი (1113-1166) ეწ­ვია. ის და­ეს­წ­რო სი­ო­ნის მთა­ზე მიმ­დი­ნა­რე ლა­თინ­თა სი­ნო­დის კრე­ბას და ეთათ­ბი­რა რო­მის პაპ ინო­კენ­ტი II-ის ლე­გატ ალ­ბე­რიხ დ"ოსტის - წმინ­და იაკო­ბის ეკ­ლე­სი­ის აღ­დ­გე­ნის სა­კითხ­ზე, კი­ლი­კი­ის მმარ­თ­ველ თო­როს II-ის (1141-1169) იერუ­სა­ლიმ­ში მო­სა­ლოდ­ნელ სტუმ­რო­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბით.

ეს ეკ­ლე­სია სომ­ხებ­მა 1142-1165 წლებ­ში გა­ნა­ახ­ლეს, რა­საც მოწ­მობს პი­ლიგ­რიმ იოანე ვი­ურ­ც­ბურ­გე­ლის (1162-1165) ცნო­ბა, რომ­ლის თა­ნახ­მად, მის დროს წმინ­და იაკობ უფ­რო­სის (ა­ნუ ზე­ბე­დეს ძის) სა­ხელ­ზე აგე­ბულ დიდ ეკ­ლე­სი­ა­ში სო­მე­ხი ბე­რე­ბი ცხოვ­რობ­დ­ნენ; იქ­ვე ჰქო­ნი­ათ მათ ვრცე­ლი თავ­შე­სა­ფა­რი გა­ჭირ­ვე­ბუ­ლი თვის­ტო­მე­ბის­თ­ვის. 1187 წელს სო­მეხ­თა უფ­ლე­ბას წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტერ­ზე ფირ­მა­ნით ადას­ტუ­რებს სულ­თა­ნი სა­ლაჰ ად-დი­ნი. 1239 წელს კი ამ უფ­ლე­ბას უკ­ვე რო­მის პა­პი გრი­გოლ IX-ც ემოწ­მე­ბა. 1450 წელს სულ­თან­მა ჯაკ­მაკ­მა სო­მეხ­თა პატ­რი­არქ აბ­რა­ამ მე­სერ­ცის მის­ცა ფირ­მა­ნი, რომ­ლი­თაც მო­ნას­ტ­რის ბე­რე­ბი უკა­ნო­ნო გა­და­სა­ხა­დე­ბის­გან თა­ვი­სუფ­ლ­დე­ბოდ­ნენ. მი­სი ტექ­ს­ტი ქვის ორ მოზ­რ­დილ ფი­ლა­ზე არა­ბულ და სომ­ხურ ენებ­ზე ამოკ­ვე­თეს და მო­ნას­ტ­რის მთა­ვარ შე­სას­ვ­ლელ­თან გა­ნა­თავ­სეს. XV სა­უ­კუ­ნე­ში მო­ნას­ტერ­ში კოპ­ტე­ბი შე­სახ­ლ­დ­ნენ.

სულ­თან სუ­ლე­ი­მან I-ის (1520-1566) დროს მო­ნას­ტე­რი მცი­რე ხნით ისევ სომ­ხებს გა­და­ე­ცა. XVI სა­უ­კუ­ნის შუა ხა­ნებ­ში კი იქ უკ­ვე ეთი­ო­პი­ე­ლე­ბი ჩა­ნან. 1595 წელს მო­ნას­ტერს კვლავ სომ­ხე­ბი და­ე­უფ­ლ­ნენ. 1657 წელს სა­ვა­ნე ბერ­ძ­ნე­ბის ხელ­ში გა­და­ვი­და. თუმ­ცა სომ­ხებ­მა ის მა­ლე­ვე, 1666 წელს და­იბ­რუ­ნეს უკან და 1739 წელს სულ­თან მაჰ­მუდ I-ის სი­გე­ლით კი­დევ ერ­თხელ და­იმ­ტ­კი­ცეს მას­ზე უფ­ლე­ბა. მო­ნას­ტ­რის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე 20-მდე ძვე­ლი ხაჩ­კა­რიც გვხვდე­ბა. სო­მე­ხი არ­ქი­ე­პის­კო­პო­სის მკრტიჩ აღავ­ნუ­ნის (1863-1941) სიტყ­ვას თუ ვენ­დო­ბით, ზო­გი­ერ­თი მათ­გა­ნი 956, 1151 და 1153 წლე­ბით უნ­და თა­რიღ­დე­ბო­დეს (ყვე­ლა­ზე ად­რე­უ­ლი თა­რი­ღის სა­ეჭ­ვო­ო­ბას რომ თა­ვი და­ვა­ნე­ბოთ, ხაჩ­კა­რე­ბით მა­ნი­პუ­ლი­რე­ბის არა­ერ­თი ფაქ­ტია ცნო­ბი­ლი თვით სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში არ­სე­ბულ სა­კულ­ტო ძეგ­ლებ­ზეც).

წმინ­და იაკო­ბის ეკ­ლე­სი­ამ აღ­დ­გე­ნა-გა­და­კე­თე­ბა მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, XVIII-XX სა­უ­კუ­ნე­ებ­შიც გა­ნი­ცა­და. ამ­ჟა­მინ­დელ ტა­ძარს, რო­მე­ლიც წარ­მო­ად­გენს "ჩა­ხა­ზუ­ლი ჯვრის" ტი­პის ნა­გე­ბო­ბას გუმ­ბა­თით ოთხ ბურ­ჯ­ზე, ათა­რი­ღე­ბენ XII სა­უ­კუ­ნის შუ­ა­ხა­ნე­ბით (ა­რა­უგ­ვი­ა­ნეს 1160 წლი­სა). ტაძ­რის გუმ­ბა­თის გა­და­კე­თე­ბის დროდ XIII სა­უ­კუ­ნეა მიჩ­ნე­უ­ლი. მა­ნამ­დე, სა­ვა­რა­უ­დოდ, ის ამ­ჟა­მინ­დელ­ზე ბევ­რად მა­ღა­ლი იყო. ეკ­ლე­სი­ას ეკ­ვ­რის სხვა­დას­ხ­ვა დრო­ის სამ­ლოც­ვე­ლო­ე­ბი, მათ შო­რის წმინ­და სტე­ფა­ნეს ეკ­ვ­დე­რი, რო­მე­ლიც, ზო­გი­ერ­თი მკვლევ­რის ვა­რა­უ­დით, შე­იძ­ლე­ბა ასე­ვე ქარ­თ­ველ­თა აშე­ნე­ბუ­ლი იყოს XI სა­უ­კუ­ნე­ში.

მი­ქა­ელ თა­მა­რაშ­ვი­ლი მი­ქა­ელ ჩამ­ჩი­ა­ნის ნაშ­რო­მის (1786 წ.) სა­ფუძ­ველ­ზე წმინ­და იაკობ ზე­ბე­დეს ძის მო­ნას­ტ­რის და­მა­არ­სებ­ლად ასე­ვე ქარ­თ­ვე­ლებს მი­იჩ­ნევ­და: "1072-1089 წლებ­ში ქარ­თ­ვე­ლე­ბის მი­ერ აღ­შე­ნე­ბუ­ლი მო­ნას­ტე­რი ალ­ფე­ო­სის ძის, წმინ­და იაკო­ბის წა­მე­ბის ად­გილ­ზე, რო­მელ­საც ამ­ჟა­მად სო­მეხ­ნი და­ე­პატ­რო­ნენ, თუმ­ცა უც­ნო­ბია, რო­მე­ლი წლი­დან და­ე­პატ­რო­ნენ ისი­ნი მას. ვი­ცით, რომ 1656 წელს პორ­ტას გან­ჩი­ნე­ბით ამ უკა­ნას­კ­ნელ­თა სა­ზა­რა­ლოდ ბერ­ძ­ნებს მი­ე­კუთ­ვ­ნათ იგი და ამან დი­დი და­ვა გა­მო­იწ­ვია მათ შო­რის". მაგ­რამ, რო­გორც უკ­ვე გა­მორ­კ­ვე­უ­ლია, მი­ქა­ელ ჩამ­ჩი­ა­ნი ამ ძეგ­ლის ოდინ­დელ ქარ­თუ­ლო­ბა­ზე თა­ვის ნაშ­რომ­ში არა­ფერს წერს.

გარ­და ამი­სა, სი­ო­ნის სო­მეხ­თა სა­ვა­ნე წარ­სულ­ში უფ­რო მო­ცი­ქულ იაკობ ზე­ბე­დეს ძის სა­ხე­ლო­ბით იყო ცნო­ბი­ლი და არა ალ­ფე­სი­სა (ცნო­ბი­სათ­ვის, ამ­ჟა­მად მო­ნას­ტერს ორი­ვეს სა­ხე­ლით მო­იხ­სე­ნი­ე­ბენ). მა­თი წა­მე­ბის ად­გი­ლებს კი ტრა­დი­ცია მკვეთ­რად ას­ხ­ვა­ვებს: იაკობ ალ­ფე­სის წა­მე­ბის ად­გილს იოსა­ფა­ტის ხევ­ში, ხო­ლო იაკობ ზე­ბე­დეს ძი­სას - სი­ო­ნის მთა­ზე, ან სუ­ლაც ზე­თის­ხი­ლის მთა­ზე მი­უ­თი­თებს.
ზეთისხილის ხე მღვდელმთავარ ანას სახლის ნაფუძარზე, სადაც წარსულში ქართველთა სამლოცველო იყო
ერთ სა­ყუ­რადღე­ბო ცნო­ბას მო­ცე­მულ სა­კითხ­ზე გრი­გოლ ფე­რა­ძეც იმოწ­მებს. კერ­ძოდ, მას მოჰ­ყავს 1615 წლით და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი ცნო­ბა უც­ნო­ბი მოგ­ზა­უ­რის ჩა­ნა­წე­რე­ბი­დან, სა­დაც ნათ­ქ­ვა­მია, რომ "წმინ­და იაკო­ბის ეკ­ლე­სია და მო­ნას­ტე­რი ეკუთ­ვ­ნის სომ­ხებს, მაგ­რამ თავ­და­პირ­ვე­ლად ააშე­ნა ეს­პა­ნე­თის (რესპ. იბე­რი­ის; ძვე­ლად აღ­მო­სავ­ლეთ და და­სავ­ლეთ იბე­რი­ე­ლებს დრო­დად­რო ურევ­დ­ნენ ერ­თ­მა­ნეთ­ში. - ბ.ხ.) მე­ფემ თა­ვი­სი ბე­რე­ბი­სათ­ვის".

აქ უეჭ­ვე­ლად მო­ცი­ქულ იაკობ ზე­ბე­დეს ძის სა­ხე­ლო­ბის მო­ნას­ტერ­ზეა სა­უ­ბა­რი. გრი­გოლ ფე­რა­ძეს­თან­ვე გვხვდე­ბა წმინ­და მატ­რო­ნას მო­ნას­ტ­რის ბე­რის, სე­რა­პი­ო­ნის 1749 წლით და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი ცნო­ბაც, რომ­ლის მი­ხედ­ვით "წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტე­რი ამ­ჟა­მად სომ­ხებს ეკუთ­ვ­ნით, მაგ­რამ ად­რე ქარ­თ­ვე­ლებს ეკუთ­ვ­ნო­დათ. სომ­ხებ­მა იყი­დეს იგი თურ­ქი სულ­თ­ნის­გან". აი, რუ­სი მოგ­ზა­უ­რის არ­სენ სუ­ხა­ნო­ვის ცნო­ბა, რომ "უფ­ლის ძმის" იაკო­ბის სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სი­ა­ში მის დროს (1649-1653) სომ­ხე­ბი წი­რავ­დ­ნენ, თით­ქოს აღ­დ­გო­მის ტაძ­რის მახ­ლობ­ლად მდე­ბა­რე სამ­ლოც­ვე­ლოს უნ­და ეხე­ბო­დეს. იმა­ვე ავ­ტო­რის სიტყ­ვით, "ამ ეკ­ლე­სი­ი­დან მარ­ჯ­ვ­ნივ და 18 სა­ფე­ხუ­რით ქვე­მოთ არის ად­გი­ლი, რო­მელ­საც იერუ­სა­ლი­მის პატ­რი­არ­ქი ფლობს. ეს ად­გი­ლი ად­რე ივე­რი­ე­ლებს ეკუთ­ვ­ნო­დათ".

ძა­ლი­ან სა­ინ­ტე­რე­სოა იერუ­სა­ლიმ­ში 1830 წელს მყო­ფი ან­დ­რეი მუ­რა­ვი­ო­ვის ცნო­ბაც, სა­დაც ნათ­ქ­ვა­მია, რომ "წმინ­და იაკო­ბის მო­ნას­ტე­რი და­არ­ს­და ქარ­თ­ველ­თა მი­ერ მა­თი კე­თილ­დღე­ო­ბის ხა­ნა­ში და უკ­ვე სა­მა­სი წე­ლი­წა­დია, რაც მას აღ­დ­გო­მის ეკ­ლე­სი­ას­თან ერ­თად ფლო­ბენ სომ­ხე­ბი. იერუ­სა­ლი­მის სა­პატ­რი­არ­ქო­ში არ­სე­ბობს სი­გე­ლი, რო­მე­ლიც ქარ­თ­ველ­თა მი­ერ მო­ნას­ტ­რის ფლო­ბის ფაქტს ადას­ტუ­რებს". ამ ცნო­ბას (ტი­მო­თე გა­ბაშ­ვი­ლის იმ ცნო­ბას­თან ერ­თად, სა­დაც სი­ო­ნის მთის წმინ­და იაკობ ზე­ბე­დეს ძის მო­ნას­ტერ­ზეა სა­უ­ბა­რი) იხ­სე­ნი­ებს ალ. ცა­გა­რე­ლიც (1883 წ.). თუმ­ცა, ზე­მოთ ნახ­სე­ნე­ბი სა­ბუ­თი არც მას და არც შემ­დ­გო­მი დრო­ის სხვა რო­მე­ლი­მე მკვლე­ვარს არ უნა­ხავს.

იაკობ "უფ­ლის ძმის" ეკ­ლე­სი­ი­სა და მის გვერ­დით არ­სე­ბუ­ლი ორი სამ­ლოც­ვე­ლოს ად­გი­ლას, რო­გორც ფიქ­რო­ბენ, თავ­და­პირ­ვე­ლად ბაპ­ტის­ტე­რი­უ­მი უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო მოწყო­ბი­ლი. მას იხ­სე­ნი­ე­ბენ ბურ­დი­გა­ლე­ლი იტი­ნე­რა­რი­უ­სი (ა­ნუ ბორ­დო­ე­ლი მოგ­ზა­უ­რი), წმინ­და კი­რი­ლე იერუ­სა­ლი­მე­ლი, ეგე­რია (სილ­ვია აკ­ვი­ტა­ნი­ე­ლი) და სხვ. პირ­ვე­ლი მი­უ­თი­თებ­და სა­უცხოო სი­ლა­მა­ზი­სა და სი­დი­დის მქო­ნე ცის­ტერ­ნა­სა და აბა­ზა­ნა­ზე, სა­დაც ყრმებს ნათ­ლავ­დ­ნენ. წმინ­და კი­რი­ლე იერუ­სა­ლი­მე­ლის ცნო­ბით, ბაპ­ტის­ტე­რი­უმს გა­აჩ­ნ­და გა­რე დარ­ბა­ზი კა­ტე­ხუ­მენ­თათ­ვის, რომ­ლე­ბიც იქი­დან შე­დი­ოდ­ნენ აუზ­ში.

ეგე­რი­ას ცნო­ბით კი, ყრმე­ბი ნათ­ლო­ბის შემ­დეგ გა­დაჰ­ყავ­დათ რო­ტონ­და­ში (მა­შა­სა­და­მე, იმ დროს ბაპ­ტის­ტე­რი­უ­მი და რო­ტონ­და პირ­და­პირ ყო­ფი­ლა ერ­თ­მა­ნეთ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი). შარლ კუ­ას­ნო­ნი, ლუი-ჰუ­გო ვინ­სე­ნი და ფე­ლიქს-მა­რი აბე­ლი ასე­ვე ათავ­სებ­დ­ნენ სა­ნათ­ლავს რო­ტონ­დის სამ­ხ­რეთ-და­სავ­ლე­თით, XI სა­უ­კუ­ნის სა­მი ბერ­ძ­ნუ­ლი სამ­ლოც­ვე­ლოს ად­გი­ლას. აღ­დ­გო­მის ტაძ­რის კომ­პ­ლექ­სის ეს მო­ნაკ­ვე­თი ნაკ­ლე­ბად არის გა­მოკ­ვ­ლე­უ­ლი. ფიქ­რო­ბენ, რომ ამ სამ­ლოც­ვე­ლო­ე­ბის სა­ძირ­კ­ველ­ში შე­მო­ნა­ხუ­ლია ოდეს­ღაც იქ არ­სე­ბუ­ლი სამ­ნაკ­ვე­თუ­რი­ა­ნი რო­მა­უ­ლი აბა­ნოს ფრაგ­მენ­ტე­ბი.

* * *
უფ­ლის ძმად წო­დე­ბუ­ლი იაკო­ბის, იმა­ვე იერუ­სა­ლი­მის პირ­ვე­ლი ეპის­კო­პო­სის სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სია, რო­გორც ზე­მოთ აღი­ნიშ­ნა, აღ­დ­გო­მის ტაძ­რის კომ­პ­ლექ­ს­შია ჩარ­თუ­ლი. ის მე­ნელ­საცხებ­ლე დე­და­თა ღია ცის ქვეშ არ­სე­ბუ­ლი სამ­ლოც­ვე­ლოს მარ­ცხე­ნა მხა­რეს მდე­ბა­რე­ობს, ამ­ჟა­მად იერუ­სა­ლი­მის ბერ­ძ­ნუ­ლი მარ­თ­ლ­მა­დი­დებ­ლუ­რი სა­პატ­რი­არ­ქოს მფლო­ბე­ლო­ბა­შია და ქრის­ტი­ან არა­ბებს ემ­სა­ხუ­რე­ბა. გად­მო­ცე­მით, ეკ­ლე­სი­ის და­სავ­ლეთ ნა­წილ­ში, იმ ხა­ტის ნაც­ვ­ლად, რომ­ლის­გა­ნაც თა­ვის დრო­ზე ხმა შე­მო­ეს­მა წმინ­და მა­რი­ამ მეგ­ვიპ­ტელს, ამ­ჟა­მად და­ვა­ნე­ბუ­ლია ღვთის­მ­შობ­ლის სას­წა­ულ­თ­მოქ­მე­დი ხა­ტი. სამ სამ­ლოც­ვე­ლოდ და­ყო­ფი­ლი შე­ნო­ბის სა­ერ­თო ვეს­ტი­ბი­უ­ლი­დან ქვის ფარ­თო კი­ბე მე­ო­რე სარ­თულ­ზე ადის, სა­დაც გან­თავ­სე­ბუ­ლია კონ­ს­ტან­ტი­ნე­სა და ელე­ნეს სა­ხე­ლო­ბის ტა­ძა­რი. მის შო­რი­ახ­ლოს, ზედ წმინ­და იაკო­ბის ეკ­ლე­სი­ის ზურ­გ­ში, წმინ­და თეკ­ლას ეკ­ლე­სიაა, რო­მე­ლიც შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში (XIII-XVII სს.) ასე­ვე ქარ­თ­ვე­ლებს ეპყ­რათ.

სა­ინ­ტე­რე­სოა, რომ ტი­მო­თე გა­ბაშ­ვი­ლი თა­ვის "მი­მოს­ლ­ვა­ში" მაცხოვ­რის აღ­დ­გო­მის ტაძ­რის მახ­ლობ­ლად მდე­ბა­რე წმინ­და იაკო­ბის ეკ­ლე­სი­ა­საც ახ­სე­ნებს; მი­სი ცნო­ბით, მა­რი­ამ მაგ­და­ლი­ნე­ლის სამ­ლოც­ვე­ლოს ახ­ლოს არის "ეკ­ლე­სია წმი­დი­სა იაკობ მო­ცი­ქუ­ლი­სა, ძმი­სა უფ­ლი­სა და პირ­ვე­ლი­სა მღვდელ­მ­თავ­რი­სა იერუ­სა­ლი­მე­ლი­სა. და აწ სა­პატ­რი­არ­ქო ეკ­ლე­სია იგი არს". ამ უკა­ნას­კ­ნე­ლის ოდინ­დელ ქარ­თუ­ლო­ბა­ზე ან სომ­ხუ­რო­ბა­ზე ტი­მო­თე არა­ფერს ამ­ბობს.

იაკობ "უფ­ლის ძმის" სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სია ერთ-ერ­თია იმ სამ­თა­გან, რომ­ლე­ბიც აღ­დ­გო­მის ტაძ­რის ატ­რი­უ­მის და­სავ­ლე­თით, მთა­ვა­რი შე­სას­ვ­ლე­ლი­დან მარ­ცხე­ნა მხა­რეს ერთ ხაზ­ზეა გან­ლა­გე­ბუ­ლი (ორ­მო­ცი სე­ბას­ტი­ე­ლი მო­წა­მის, იოანე ნათ­ლის­მ­ცემ­ლის ან მე­ნელ­საცხებ­ლე დე­და­თა, და წმინ­და იაკო­ბის სამ­ლოც­ვე­ლო­ე­ბი). სო­მე­ხი არ­ქი­ე­პის­კო­პო­სი მკრტიჩ აღავ­ნუ­ნი (1863-1941) 1931 წელს გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ თა­ვის ნაშ­რომ­ში ("წმინ­და მი­წის წმინ­და ად­გი­ლე­ბის გად­მო­ცე­მა­ნი") წერ­და: "ე­ზოს და­სავ­ლეთ ნა­წილ­ში, წმინ­და აღ­დ­გო­მის ეკ­ლე­სი­ის კა­რე­ბის მარ­ჯ­ვ­ნივ, არის ეკ­ლე­სია, რო­მელ­საც ქარ­თულ წმინ­და იაკო­ბის ეკ­ლე­სი­ას უწო­დე­ბენ". ჩვენ­თ­ვის უც­ნო­ბია, ეს ცნო­ბა სი­ნამ­დ­ვი­ლე­ში ემ­ყა­რე­ბო­და თუ არა ად­გი­ლობ­რივ ტრა­დი­ცი­ას, თუ მი­სი ეს გან­ცხა­დე­ბა სი­ო­ნის მთა­ზე მდე­ბა­რე წმინ­და იაკო­ბის სომ­ხურ ეკ­ლე­სი­ა­ზე წარ­სულ­ში ქარ­თ­ველ­თა პრე­ტენ­ზი­ე­ბის სულ სხვა მო­ნას­ტერ­ზე გა­და­მი­სა­მარ­თე­ბის შეგ­ნე­ბულ მცდე­ლო­ბად უნ­და მი­ვიჩ­ნი­ოთ. ჯერ­ჯე­რო­ბით, სა­თა­ნა­დო მა­სა­ლის არარ­სე­ბო­ბის პი­რო­ბებ­ში, ამ კითხ­ვებ­ზე ზუს­ტი პა­სუ­ხის გა­ცე­მა ჭირს.

იაკობ "უფ­ლის ძმის" სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სი­ა­ში, ისე­ვე რო­გორც მო­ცი­ქულ იაკობ ზე­ბე­დეს ძის სა­ხე­ლო­ბის მო­ნას­ტერ­ში, დღეს­დღე­ო­ბით არა­ნა­ი­რი ქარ­თუ­ლი კვა­ლი არ ჩანს. გვაქვს მხო­ლოდ ერ­თი გვი­ან­დე­ლი, მაგ­რამ სა­ინ­ტე­რე­სო ცნო­ბა, რო­მე­ლიც პირ­ველ­თან და­კავ­ში­რე­ბულ ქარ­თულ არ­ტე­ფაქ­ტ­ზე გვა­უწყებს. ეს ცნო­ბა ეკუთ­ვ­ნის რუს არ­ქი­მან­დ­რიტ ლე­ო­ნიდ კა­ვე­ლინს (1822-1891). კერ­ძოდ, ის წერს, რომ უკ­ვე XIX სა­უ­კუ­ნის II ნა­ხე­ვარ­ში იაკო­ბის ("უფ­ლის ძმის") ეკ­ლე­სია ქრის­ტი­ან არა­ბებს ეკა­ვათ და იქ იმ დროს ყო­ველ­დღი­უ­რად იმარ­თე­ბო­და ლი­ტურ­გია არა­ბულ­სა­ვე ენა­ზე. ეკ­ლე­სია ამ­ჟა­მა­დაც მარ­თ­ლ­მა­დი­დე­ბელ არა­ბებს ეკუთ­ვ­ნით და ისი­ნი ყვე­ლა დღე­სას­წა­ულ­ზე სწო­რედ ამ ად­გი­ლას იყ­რი­ან თავს.

შემ­დეგ ლე­ო­ნიდ კა­ვე­ლი­ნი გა­ნაგ­რ­ძობს: "ამ ეკ­ლე­სი­ა­ში მარ­ჯ­ვე­ნა მხა­რეს დგას ძვე­ლი ხის კა­თედ­რა, რო­მე­ლიც უწინ გოლ­გო­თა­ზე იდ­გა და რო­მელ­საც ზო­გი­ერ­თი მოგ­ზა­უ­რი მი­იჩ­ნევ­და იერუ­სა­ლი­მის პირ­ვე­ლი ეპის­კო­პო­სის, უფ­ლის ძმის წმინ­და იაკო­ბის კა­თედ­რად. მაგ­რამ, მას­ზე ამოკ­ვე­თი­ლი ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბი და ად­გი­ლი, სა­დაც ის უწინ იდ­გა, უჩ­ვე­ნებს, რომ ეს კა­თედ­რა გა­ნე­კუთ­ვ­ნე­ბა ჩვე­ნი ერ­თ­მორ­წ­მუ­ნე ქარ­თ­ვე­ლე­ბის­გან გოლ­გო­თის ფლო­ბის დროს, მით უფ­რო, რომ ეს ეთან­ხ­მე­ბა თვით ბერ­ძენ­თა აზრს".
ღვთისმშობლის სასწაულთმოქმედი ხატი იაკობ "უფლის ძმის" ეკლესიაში
ეს ცნო­ბა სა­ინ­ტე­რე­სოა თუნ­დაც იმ თვალ­საზ­რი­სით, რომ იაკობ "უფ­ლის ძმის" ტახტს თა­ვი­ანთ მო­ნას­ტერ­ში უჩ­ვე­ნე­ბენ სომ­ხე­ბიც. აქ მთა­ვა­რი ტაძ­რის სა­კურ­თხევ­ლის მარ­ცხ­ნივ მდე­ბა­რე სვეტ­თან მარ­თ­ლაც არის მოწყო­ბი­ლი გუმ­ბა­თით გა­და­ხუ­რუ­ლი ხის მო­ჩუ­ქურ­თ­მე­ბუ­ლი ტახ­ტი, რო­მელ­საც "უფ­ლის ძმის ტახ­ტის" სა­ხე­ლით მო­იხ­სე­ნი­ე­ბენ. ცნო­ბი­ლია ხე­ზე კვე­თის ასა­კიც; მი­სი შექ­მ­ნა 1680 წლით თა­რიღ­დე­ბა. მაგ­რამ ლე­ო­ნიდ კა­ვე­ლი­ნი, სა­ზო­გა­დოდ ძა­ლი­ან სან­დო ავ­ტო­რი, სა­უბ­რობს აღ­დ­გო­მის ტაძ­რის შე­სას­ვ­ლელ­თან მდე­ბა­რე იაკობ "უფ­ლის ძმის" სა­ხე­ლო­ბის სამ­ლოც­ვე­ლო­ზე და იქ არ­სე­ბულ კა­თედ­რა-ტახ­ტ­ზე და არა სი­ო­ნის მთა­ზე არ­სე­ბულ სომ­ხურ მო­ნას­ტერ­ზე.

რუ­სი ავ­ტო­რი პირ­და­პირ მი­უ­თი­თებს ამ, მი­სი დრო­ის­თ­ვის უკ­ვე დაძ­ვე­ლე­ბუ­ლი ხის კა­თედ­რის პირ­ვან­დელ ად­გილ­სამ­ყო­ფელს - გოლ­გო­თას და ამით ხსნის მას­ზე ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბის არ­სე­ბო­ბის ფაქტს. უნ­და აღი­ნიშ­ნოს ისიც, რომ 1883 წელს იერუ­სა­ლიმ­ში მი­სუ­ლი ალ. ცა­გა­რე­ლის­თ­ვის ლე­ო­ნიდ კა­ვე­ლი­ნის ეს ინ­ფორ­მა­ცია უც­ნო­ბი დარ­ჩა. რო­გორც ჩანს, მას ეს სამ­ლოც­ვე­ლო არ მო­უ­ნა­ხუ­ლე­ბია. რაც შე­ე­ხე­ბა გოლ­გო­თა­ზე მდგარ სა­მე­უ­ფეო ტახტს, მის შე­სა­ხებ ცნო­ბას გვაწ­ვ­დის ტი­მო­თე გა­ბაშ­ვი­ლი: "და მუნ პატ­რი­არ­ქის ტახტს სა­ფერ­ხეს ქვა­ზედ ეწე­რა ქარ­თუ­ლებ: მე­ფე­მან ქარ­თ­ველ­თა და კახ­თა­მან ლე­ონ წარ­მო­ავ­ლი­ნა იოაკიმ ჯვა­რის მა­მა სა­ფა­სი­თა, და საფ­ლა­ვი ქრის­ტე­სი დაქ­ცე­უ­ლი და გოლ­გო­თა მან აღა­შე­ნა. მას აქეთ წარ­ს­რულ არს წე­ლი ორას ოც­და­ო­რი აქა­მომ­დე", ე.ი. აღ­ნიშ­ნუ­ლი წარ­წე­რა ტახ­ტის ქვის სა­ფუძ­ველ­ზე თით­ქოს 1536 წელს გა­უ­კე­თე­ბი­ათ.

გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი აზ­რით, ეს ტახ­ტი აღ­დ­გო­მის ტა­ძარ­ში 1808 წელს გა­ჩე­ნილ ძლი­ერ ხან­ძარს შე­ე­წი­რა. სამ­წუ­ხა­როდ, და­ბე­ჯი­თე­ბით ვერც იმას ვიტყ­ვით, კა­ვე­ლი­ნის მი­ერ ნახ­სე­ნე­ბი "ხის ძვე­ლი კა­თედ­რა" ტი­მო­თეს­გან ნახ­სე­ნებ "პატ­რი­არ­ქის ტახტს" შე­ე­სა­ბა­მე­ბა თუ არა. რუ­სი ავ­ტო­რი, ტი­მო­თე გა­ბაშ­ვი­ლის­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით, არ მი­უ­თი­თებს, კონ­კ­რე­ტუ­ლად რა ად­გი­ლას იყო ქარ­თუ­ლი წარ­წე­რე­ბი ტახ­ტ­ზე ამოკ­ვე­თი­ლი. მაგ­რამ მი­სი ცნო­ბა მა­ინც და­მა­ინ­ტ­რი­გე­ბე­ლი ჩანს; კა­თედ­რა ძვე­ლი იყო, უწინ გოლ­გო­თა­ზე მდგა­რა და მის ქარ­თულ კუთ­ვ­ნი­ლე­ბა­ზე ზედ ამოკ­ვე­თი­ლი ქარ­თუ­ლი­ვე წარ­წე­რე­ბი მოწ­მობ­დ­ნენ. ვინ იცის, იქ­ნებ ტი­მო­თეს­გან ნახ­სე­ნე­ბი ტახ­ტი ხან­ძარს გა­და­ურ­ჩა კი­დეც?! იაკობ "უფ­ლის ძმის" სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სი­ა­ში დღე­საც დგას ხის, გუმ­ბათ­და­ხუ­რუ­ლი სა­მე­უ­ფეო ტახ­ტი (კა­თედ­რა).

თუმ­ცა, მის­მა გა­რეგ­ნულ­მა დათ­ვა­ლი­ე­რე­ბამ არ­სე­ბი­თი შე­დე­გი არ მოგ­ვ­ცა. სა­ვა­რა­უ­დოდ, ეს (თუმ­ცა კი, საკ­მა­ოდ ძვე­ლი), ხის ჩუ­ქურ­თ­მე­ბით შემ­კუ­ლი კა­თედ­რა გვი­ან­დე­ლია. ჩვენ­თ­ვის ალ­ბათ სა­მუ­და­მოდ უც­ნო­ბი დარ­ჩე­ბა, რა ში­ნა­არ­სის წარ­წე­რე­ბი იყო ამოკ­ვე­თი­ლი ლე­ო­ნიდ კა­ვე­ლი­ნის მი­ერ ნახ­სე­ნებ გოლ­გო­თურ კა­თედ­რა­ზე...

ბე­სიკ ხურ­ცი­ლა­ვა
სო­ცი­ა­ლურ მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა დოქ­ტო­რი
ჟურნალი "ისტორიანი",#83
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!