უცნობი ფაქტები ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ცხოვრებიდან
19-12-2017
უცნობი ფაქტები ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ცხოვრებიდან
14 ივ­ლი­სი სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი გმი­რის – ქა­ი­ხოს­რო (ქა­ქუ­ცა) ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის და­ბა­დე­ბის დღე­ა, ადა­მი­ა­ნის, რო­მელ­მაც ყვე­ლა­ფე­რი სამ­შობ­ლოს თა­ვი­სუფ­ლე­ბის­თვის ბრძო­ლას შეს­წი­რა.

ბო­ლო ხა­ნებ­ში ჩა­ტა­რე­ბუ­ლი კვლე­ვა-­ძი­ე­ბის შე­დე­გად, აღ­მოჩ­ნდა მის ცხოვ­რე­ბა-­მოღ­ვა­წე­ო­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი რამ­დე­ნი­მე დღემ­დე სრუ­ლი­ად უც­ნო­ბი სა­არ­ქი­ვო მასალა და ფო­ტო­დო­კუ­მენ­ტი, რომ­ლე­ბიც მნიშ­ვნე­ლოვ­ნად შე­ავ­სებს მკვლე­ვარ­თა და სა­ზო­გა­დო­ებ­ის ფარ­თო წრე­ე­ბის ცოდ­ნას ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ცხოვ­რე­ბის საწყ­ი­სი პე­რი­ო­დ
ის შე­სა­ხებ; აგ­რეთ­ვე, პირ­ვე­ლად გა­მოქ­ვეყ­ნდე­ბა ცნო­ბი­ლი ქარ­თვე­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი და სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წის – ელი­სე პა­ტა­რი­ძის ლექ­სი, მიძღ­ვნი­ლი ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ხსოვ­ნი­სად­მი.

დღემ­დე მკვლე­ვარ­თათ­ვის მხო­ლოდ ის იყო ცნო­ბი­ლი, რომ XIX-XX სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის მიჯ­ნა­ზე ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თულ გიმ­ნა­ზი­ა­ში სწავ­ლობ­და, რომ­ლის გამ­გე დი­დი ექ­ვთი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლი იყო. სხვა ინ­ფორ­მა­ცი­ა, კერ­ძოდ, რო­დის და­იწყო მან იქ სწავ­ლა, რო­გორ სწავ­ლობ­და, ვინ იყ­ვნენ მი­სი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბი, რო­გო­რი ყო­ფაქ­ცე­ვით გა­მო­ირ­ჩე­ო­და, ამის შე­სა­ხებ არა­ფე­რი ვი­ცო­დით... თუმ­ცა, მივ­ყვეთ თან­ამიმ­დევ­რო­ბით.

2011
წლის მარ­ტში სა­ქარ­თვე­ლოს ხელ­ნა­წერ­თა ეროვ­ნულ­მა ცენ­ტრმა ჩა­ი­ბა­რა იმე­დაშ­ვი­ლე­ბის (ი­ო­სებ, შალ­ვა, გა­ი­ოზ, კო­ბა და ლა­შა) უმ­დიდ­რე­სი არ­ქი­ვი, XIX-XX სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ქარ­თველ მოღ­ვა­წე­თა ავ­ტოგ­რა­ფე­ბით (რა­ფი­ელ ერის­თა­ვით, აკა­კი წე­რეთ­ლი­თა და ვა­ნო მა­ჩაბ­ლით დაწყ­ე­ბუ­ლი და ეს­მა ონი­ა­ნით დამ­თავ­რე­ბუ­ლი). აქ­ვეა იო­სებ იმე­დაშ­ვი­ლის ცნო­ბილ ჟურ­ნალ "თე­ატ­რი და ცხოვ­რე­ბის" (გა­მო­დი­ო­და 1910-1926 წწ.) არ­ქი­ვიც იმ­დრო­ინ­დელ უჩი­ნო, თუ სა­ჩი­ნო ავ­ტორ­თა ხელ­ნა­წე­რე­ბით.

სხვა სა­არ­ქი­ვო მა­სა­ლებ­თან ერ­თად, იმე­დაშ­ვი­ლე­ბის არ­ქივ­ში აღ­მოჩ­ნდა ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის მოს­წავ­ლე­ო­ბის დრო­ინ­დე­ლი უც­ნო­ბი ფო­ტო, რო­მელ­ზეც იგი გა­და­ღე­ბუ­ლია თა­ნაკ­ლა­სე­ლებ­სა და კლა­სის დამ­რი­გე­ბელ­თან, შემ­დგომ­ში ცნო­ბილ ქარ­თველ პო­ეტ­თან, "ქარ­თველ მწე­რალ­თა კავ­ში­რის" პირ­ველ თავ­მჯდო­მა­რეს­თან, 1921 წელს მე­თერ­თმე­ტე წი­თელ არ­მი­ას­თან ბრძო­ლის დროს და­ღუ­პულ მა­რო მა­ყაშ­ვი­ლის მა­მას­თან – კო­ტე მა­ყაშ­ვილ­თან ერ­თად.

კო­ბა იმე­დაშ­ვი­ლი (მწე­რა­ლი): "არ­ქივ­ში აღ­ნიშ­ნულ ფო­ტო­სუ­რათ­თან ერ­თად და­ცუ­ლია მო­საწ­ვე­ვი ბა­რა­თი, რომ­ლი­თაც ყო­ფილ გიმ­ნა­ზისტს – მი­ხე­ილ ეს­ტა­ტეს ძე მორ­ჩი­ლა­ძეს თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თუ­ლი გიმ­ნა­ზი­ის და­არ­სე­ბი­დან 80 წლის­თა­ვი­სად­მი მიძღ­ვნილ სა­ღა­მო­ში მო­ნა­წი­ლე­ო­ბას სთხო­ვენ.
მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძე ცნო­ბი­ლი პო­ლიტ­პა­ტიმ­რის, ამი­რან მორ­ჩი­ლა­ძი­სა და მი­სი დის, რუ­ქა­ი­ას მა­მა გახ­ლდათ. შემ­დეგ მან ცო­ლად შე­ირ­თო იო­სებ იმე­დაშ­ვი­ლის ქა­ლიშ­ვი­ლი, დე­და­ჩე­მი, ნი­ნო იმე­დაშ­ვი­ლი და უკ­ვე მის­გან ორი შვი­ლი შე­ე­ძი­ნა – მხატ­ვა­რი მა­ნა­ნა მორ­ჩი­ლა­ძე და პრო­ზა­ი­კო­სი მი­ხო მორ­ჩი­ლა­ძე, აფ­ხა­ზე­თის ომის მო­ნა­წი­ლე, ვახ­ტანგ გორ­გას­ლის ორ­დე­ნის კა­ვა­ლე­რი.
ქაქუცა ჩოლოყაშვილი (მეორე რიგში, მარცხნიდან მეორე) პოლონეთის არმიაში მომსახურე ქართველ ოფიცრებთან და ქართული ემიგრაციის წარმომადგენლებთან ერთად. მეორე რიგში, მარჯვნიდან პირველი, ზის გამოჩენილი ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი ალექსანდრე ჩხეიძე.
მახ­სოვს, ამ უაღ­რე­სად მო­წეს­რი­გე­ბულ­მა კაც­მა, მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძემ თა­ვის დრო­ზე რო­გორ პე­დან­ტუ­რად იშ­რო­მა არ­ქივ­ში და­ცუ­ლი ფო­ტო­სუ­რა­თე­ბის პერ­სო­ნა­ლი­ის დად­გე­ნა­ზე. სწო­რედ მან და­ა­ზუს­ტა ზე­მოხ­სე­ნე­ბულ სუ­რათ­ზე (მი­ნა­წე­რი­დან ირ­კვე­ვა, რომ იგი გა­და­ღე­ბუ­ლია 1902 წლის 23 თე­ბერ­ვალს) წარ­მოდ­გე­ნი­ლი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბის ვი­ნა­ო­ბა. თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბი­სა, რად­გან თა­ვად მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძეც (პირ­ველ რიგ­ში, მარ­ცხნი­დან მე­ო­რე) არის ამ ჯგუ­ფურ ფო­ტო­ზე ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვილ­თან ერ­თად.

ფო­ტო­სუ­რათ­ზე სულ ოც­დათხ­უთ­მე­ტი მოს­წავ­ლეა გა­მო­სა­ხუ­ლი ოთხ მწკრი­ვად. შუ­ა­ში მას­წავ­ლე­ბე­ლი კო­ტე მა­ყაშ­ვი­ლი ზის, მე­სა­მე რიგ­ში, მარ­ჯვნი­დან პირ­ვე­ლი, 13 წლის ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი­ა, გიმ­ნა­ზის­ტის ფორ­მით, მოკ­ლედ შეკ­რე­ჭი­ლი თმით, სე­რი­ო­ზუ­ლი, და­ჟი­ნე­ბუ­ლი მზე­რით. ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი ბავ­შვი­ა... ყვე­ლა ერ­თმა­ნეთს ჰგავს, ყვე­ლა სუფ­თაა და უმ­წიკ­ვლო. სუ­რა­თი (თამ­ბა­ქოს­ფე­რი, კარ­გად შე­ნა­ხუ­ლი მკა­ფიო ფო­ტო, 22-17 სმ-ზე) ფრან­გუ­ლი წარ­მო­ე­ბის მუ­ყა­ო­ზეა დაკ­რუ­ლი, რომ­ლის უკანა მხა­რეს მკა­ფიო ხე­ლით არის ჩა­მო­წე­რი­ლი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბის გვარ­-სა­ხე­ლე­ბი. მხო­ლოდ სა­მი თა­ნაკ­ლა­სე­ლის გვა­რი ვერ გა­იხ­სე­ნა მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძემ.

რა გზებს და­ად­გნენ ქა­ქუ­ცას და მი­ხე­ი­ლის თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბი, ბა­რი­კა­დე­ბის რო­მელ მხა­რეს იდ­გნენ, რო­გორ იცხ­ოვ­რეს?... არ ვი­ცი, ერ­თი კი­ა, მათ შო­რის არის ერ­თი ბავ­შვიც, რო­მე­ლიც შემ­დეგ, ბოლ­შე­ვი­კე­ბის დროს, თბი­ლი­სის ცი­ხის უფ­რო­სი გახ­და და უკ­ვე აქ, ცი­ხე­ში, შეხ­ვდა თა­ვის თა­ნაკ­ლა­სელ მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძე­სა და მის შვილს, პო­ლიტ­პა­ტი­მარ ამი­რან მორ­ჩი­ლა­ძეს. იგი, მგო­ნი, ცო­ტა და­ეხ­მა­რა კი­დეც მათ.

ქა­ქუ­ცას აღარ ეხე­ბა, მაგ­რამ მის გა­რე­შე დარ­ჩე­ნი­ლი სა­ქარ­თვე­ლოს ცხოვ­რე­ბას კი ასა­ხავს: 1944 წლის ერთ სა­ღა­მოს ამი­რან მორ­ჩი­ლა­ძე დიდ­ხანს შე­მორ­ჩა ჩვენ­თან კლა­რა ცეტ­კი­ნის ქუ­ჩა­ზე, მა­მა­მი­სის ბი­ნა­ზე. შინ მი­სულს ჩე­კა და­ად­გა თავ­ზე, ჩხრე­კის დროს რა­დი­ო­მიმ­ღე­ბი და ია­რა­ღი უნა­ხეს და და­ა­პა­ტიმ­რეს. იმავ­დრო­უ­ლად აიყ­ვა­ნეს ჭა­ბუა ამი­რე­ჯი­ბი და მა­თი მთე­ლი ჯგუ­ფი სამ­შობ­ლოს ღა­ლა­ტი­სა და გერ­მა­ნე­ლებ­თან კავ­ში­რის ბრალ­დე­ბით.

მი­ხე­ილ­მა და დე­და­ჩემ­მა თბი­ლი­სის ცი­ხე­ში მყოფ ამი­რანს ამა­ნა­თი მი­უ­ტა­ნეს. ცო­ტა ხნის შემ­დეგ, ცი­ხი­დან გა­მოს­ძა­ხეს, მორ­ჩი­ლა­ძის პატ­რო­ნი მო­ვი­დე­სო. მი­შა შე­შინ­და და დე­და­ჩე­მი მი­აგ­ზავ­ნა (რა­კი­ღა ფეხ­მძი­მე ქა­ლი იყო, არა­ფერს და­უ­შა­ვე­ბე­ნო), მაგ­რამ კვლავ გა­ი­მე­ო­რა ცი­ხის მცველ­მა – მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძე გა­მოცხ­ად­დე­სო ცი­ხის უფ­როს­თან. ისიც ცოცხ­ალ­მკვდა­რი შე­ლას­ლას­და ცი­ხის უფ­რო­სის კა­ბი­ნეტ­ში და ერ­თბა­შად ვერც კი გა­ი­აზ­რა ბო­ლომ­დე მი­სი ნათ­ქვა­მი – მი­შა, შე­ნი კლა­სე­ლი ვარ, ვერ მი­ცა­ნი­ო?

ასე­თი დრა­მა გა­თა­მაშ­და მა­შინ თბი­ლი­სის ცი­ხე­ში. ამ ყვე­ლა­ფერს შემ­დეგ თა­ვი­სი გაგ­რძე­ლე­ბაც ჰქონ­და: ამი­რა­ნის საქ­მეს დე­და­ჩე­მის მერ­ხის ამ­ხა­ნა­გი იძი­ებ­და, მგო­ნი, ჯი­ქია იყო ის კა­ცი. მი­სი დახ­მა­რე­ბით იყო, რომ ამი­რანს ათი წლით გა­და­სახ­ლე­ბა აკ­მა­რეს. მაგ­რამ ეს უკ­ვე სხვა ამ­ბა­ვი­ა...

ქა­ქუ­ცას მინ­და და­ვუბ­რუნ­დე. მას­თან ერ­თად ამა­ვე სკო­ლა­ში ორი სა­ფე­ხუ­რით მაღ­ლა სწავ­ლობ­და ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლას უფ­რო­სი ვა­ჟი ლე­ვა­ნი, შემ­დეგ მი­სი მე­გო­ბა­რი, მი­სი თა­ნა­მებ­რძო­ლი და 1923 წლის 16 თე­ბერ­ვალს მას­თან კავ­ში­რის გა­მო, ჩე­კას მი­ერ დახ­ვრე­ტი­ლი.

რო­დე­საც ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლამ ლე­ვა­ნი თბი­ლის­ში სას­წავ­ლებ­ლად ჩა­მო­იყ­ვა­ნა, იო­სებ იმე­დაშ­ვილს მის­თვის ქი­რით ბი­ნი­სა და სან­დო ოჯა­ხის პოვ­ნა სთხო­ვა, ასე რომ, ლე­ვა­ნი ბავ­შვო­ბი­დან იც­ნობ­და იო­სებ­სა და მის ოჯახს, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი უფ­როს შვილს, შალ­ვას და­უ­ახ­ლოვ­და, რო­მელ­საც იმა­ვე პე­რი­ოდ­ში მას­პინ­ძლობ­და კი­დეც თი­ა­ნეთ­ში, სა­ი­და­ნაც შალ­ვას წე­რი­ლით მო­კითხ­ვა შე­მო­უთ­ვა­ლა იო­სებს.
ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ჯერჯერობით უძველესი ავტოგრაფი
რო­დე­საც ქა­ქუ­ცას­თან კავ­ში­რის გა­მო ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი და­ა­პა­ტიმ­რეს, ქარ­თვე­ლი მწერ­ლე­ბი და სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წე­ე­ბი სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძეს­თან თხოვ­ნით მი­ვიდ­ნენ, ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლას შვი­ლი არ დახ­ვრი­ტო­ო.
– შვი­ლი კი არა, თვი­თონ ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლა რომ იყოს ცოცხ­ა­ლი, იმას დავ­ხვრეტ­დი­ო, – უპა­სუ­ხა რკი­ნის კო­მი­სარ­მა.
მარ­თლა დახ­ვრეტ­და".

ქა­ქუ­ცას უც­ნო­ბი ფო­ტო­სუ­რა­თის აღ­მო­ჩე­ნის შემ­დეგ, სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი არ­ქი­ვის სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში (ყო­ფილ სა­ქარ­თვე­ლოს ცენ­ტრა­ლურ სა­ხელ­მწი­ფო სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში – სცსსა) მი­სი გიმ­ნა­ზის­ტო­ბის პე­რი­ო­დის ამ­სახ­ვე­ლი სა­არ­ქი­ვო მა­სა­ლე­ბის ძებ­ნას შე­ვუ­დე­ქი. მარ­თა­ლი­ა, და­მა­ტე­ბი­თი ფო­ტო­დო­კუ­მენ­ტი ვერ ვი­პოვ­ე, სა­მა­გი­ე­როდ, ფონ­დებ­ში არა­ერ­თი ახა­ლი დო­კუ­მენ­ტი მო­ვი­ძი­ე, რომ­ლებ­შიც სა­უ­ბა­რია თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თულ გიმ­ნა­ზი­ა­ში ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის სწავ­ლა-­გა­ნათ­ლე­ბის თა­ო­ბა­ზე. გარ­და ამი­სა, მკითხ­ველს შევ­თა­ვა­ზებთ მა­სა­ლებს ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი­სა და კო­ტე მა­ყაშ­ვი­ლის შე­სა­ხე­ბაც.

თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის პე­და­გო­გი­უ­რი საბ­ჭოს 1897 წლის 24 ოქ­ტომ­ბრით და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი სხდო­მის ოქ­მი­დან (#3) ირ­კვე­ვა, რომ სკო­ლის გამ­გის, ექ­ვთი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლის თავ­მჯდო­მა­რე­ო­ბით, სხვა სა­კითხ­ებ­თან ერ­თად, სხდომაზე გა­ნუ­ხი­ლავთ და და­უკ­მა­ყო­ფი­ლე­ბი­ათ თა­ვად იო­სებ ქა­ი­ხოს­როს ძე ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის თხოვ­ნა მი­სი ვა­ჟის, ქა­ი­ხოს­როს სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის პირ­ველ გან­ყო­ფი­ლე­ბა­ში მი­ღე­ბის შე­სა­ხებ.

სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში და­ცუ­ლია 1897 წლი­დან 1909 წლამ­დე, ანუ თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის (შემ­დგომ თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თუ­ლი გიმ­ნა­ზი­ის) დას­რუ­ლე­ბამ­დე, ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი­სა და მი­სი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბის მი­ერ მი­ღე­ბუ­ლი ნიშ­ნე­ბის ფურ­ცლე­ბი, სა­ი­და­ნაც ჩანს, რომ ქა­ქუ­ცა სა­ნი­მუ­შო ყო­ფაქ­ცე­ვის მოს­წავ­ლე ყო­ფი­ლა, თუმ­ცა ბე­ჯი­თი სწავ­ლით მა­ინ­ცდა­მა­ინც არ გა­მო­ირ­ჩე­ო­და. საგ­ნე­ბი, რომ­ლებ­საც იგი, რო­გორც ჩანს, სი­ა­მოვ­ნე­ბით სწავ­ლობ­და და კარგ შე­ფა­სე­ბებ­საც იღებ­და, ქარ­თუ­ლი ენა და ქარ­თუ­ლი წე­რა იყო.

სა­მა­გი­ე­როდ, ქა­ქუ­ცას­თვის უაღ­რე­სად რთუ­ლი აღ­მოჩ­ნდა რუ­სუ­ლი ენის პროგ­რა­მის დაძ­ლე­ვა, იმ­დე­ნად რთუ­ლი, რომ ერ­თხელ, 1900/1901 სას­წავ­ლო წელს, რუ­სულ ენა­ში მი­ღე­ბუ­ლი შე­ფა­სე­ბის, ორი­ა­ნის გა­მო კლას­შიც კი ჩა­ტო­ვეს.

რაც შე­ე­ხე­ბა კო­ტე მა­ყაშ­ვილს, ერ­თ-ერთ დო­კუ­მენ­ტში მი­თი­თე­ბუ­ლი­ა, რომ "მას­წავ­ლე­ბე­ლი კონ­სტან­ტი­ნე მა­ყა­ე­ვი სკო­ლა­ში მუ­შა­ობს 1900 წლის 1-ე­ლი სექ­ტემ­ბრი­დან, რა­შიც იღებს ჯა­მა­გირს წე­ლი­წად­ში 1200 მა­ნეთს. გარ­და ამი­სა, ჩა­ტა­რე­ბულ გაკ­ვე­თი­ლებ­ში და­მა­ტე­ბით იღებს 300 მა­ნეთს".

ექ­ვთი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლის ყო­ველ­წლი­ურ ან­გა­რიშ­ში "სკო­ლის მდგო­მა­რე­ო­ბი­სა 1 იან­ვრი­დამ 1899 წლი­სა 1 იან­ვრამ­დის 1900 წლი­სა", ერ­თგან, სა­დაც იგი ჩა­მოთ­ვლის სი­ას "გა­რე­დან მო­სი­ა­რუ­ლე მო­წა­ფე­ე­ბი­სა", სხვებ­თან ერ­თად მოხ­სე­ნი­ე­ბუ­ლია "ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლა­ყაშ­ვი­ლი".

ერ­თ-ერთ დო­კუ­მენ­ტში მო­ცე­მუ­ლია სია იმ მო­წა­ფე­ე­ბი­სა, რომ­ლებ­საც დარ­ჩე­ნი­ლი აქვთ შე­მო­სა­ტა­ნი სწავ­ლის ფუ­ლი. აქაც მოხ­სე­ნი­ე­ბუ­ლია "ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლა­ყაშ­ვი­ლი", რო­მელ­საც, რო­გორც დო­კუ­მენ­ტი­დან ირ­კვე­ვა, სრუ­ლად აქვს და­ფა­რუ­ლი 1897/98 სას­წავ­ლო წლის ფუ­ლი, მაგ­რამ დარ­ჩე­ნი­ლი აქვს გა­და­სახ­დე­ლი 1898/99 წლის 7 მა­ნე­თი და 1899/1900 წლის 12 მა­ნე­თი – სულ 19 მა­ნე­თი.

1902 წლის 19 ოქ­ტომ­ბერს გა­ი­მარ­თა თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა სა­გან­გე­ბო თათ­ბი­რი, რო­მელ­ზეც გა­დაწყ­და სა­თა­ვად­აზ­ნა­უ­რო სკო­ლის 21 მოს­წავ­ლის­თვის შემ­წე­ო­ბის აღ­მო­ჩე­ნა სხვა­დას­ხვა თან­ხით. მათ შო­რის იყ­ვნენ ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი და ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი, რომ­ლებ­საც 100-100 მა­ნე­თის შემ­წე­ო­ბა და­ე­ნიშ­ნათ.

1904 წლის 12 ოქ­ტომ­ბერს თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო­ბის წი­ნამ­ძღოლ­მა – გ. ბაგ­რა­ტი­ონ­-და­ვი­დოვ­მა ღა­რიბ მოს­წავ­ლე­თა შემ­წე თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის გან­მკარ­გუ­ლე­ბელ კო­მი­ტეტს მი­მარ­თვა გა­უგ­ზავ­ნა, რომ­ლი­თაც შე­ატყ­ო­ბი­ნა, რომ თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა საკ­რე­ბუ­ლომ გა­მო­ყო 1000 მა­ნე­თი თბი­ლი­სის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა სკო­ლის 14 მოს­წავ­ლის შე­სა­ნა­ხად 1904/1905 სას­წავ­ლო წლის პირ­ვე­ლი ნა­ხევ­რის­თვის. მათ შო­რის და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლი არი­ან ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი და ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლიც.
1902 წლის 23 თებერვალს გადაღებული ქაქუცას უცნობი ფოტოს მინაწერი (მიხეილ მორჩილაძის მიერ ფოტოს უკანა მხარეს გაკეთებული, სიტყვასიტყვით): პირველ რიგში სხედან (მარცხნიდან მარჯვნივ): ცაგურია ნიკო, მორჩილაძე მიხეილ, კეზელი, წინამძღვრიშვილი გიორგი, ?, წინამძღვრიშვილი ნიკო, ბასილაძე, მამინაიშვილი კონსტანტინე. მეორე რიგში სხედან: ცხვედაძე ალექსანდრე, მაისურაძე, ამილახვარი რევაზ, ბრეგვაძე სიმონი, მაყაშვილი კოტე, მუსხელიშვილი, ვაჩნაძე, ნონიკაშვილი. მესამე რიგში დგანან: რცხილაძე ვანო, ვაჩნაძე, არსენიშვილი, ჟურული მიხეილ, ბარტყულაიშვილი, კორძაია, ბაგრატიონი-დავითაშვილი, ?, ეგოროვი, ჩოლოყაშვილი ქაქუცა. მეოთხე რიგში დგანან: ვაჩნაძე, მაღალაშვილი ივანე, ჩოლოყაშვილი ერეკლე, გომელაური-მელითაური, ამილახვარი ვახტანგ, ძიძიგური, მაისურაძე, თუხარელი ვახტანგი, გედევანიშვილი შიო, ?.
სა­ის­ტო­რიო არ­ქი­ვის მა­სა­ლებ­ში და­ცუ­ლია ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ძმის (სა­ხე­ლი მი­თი­თე­ბუ­ლი არ არის – გ.ს.) 1904 წლის 9 ნო­ემ­ბრის მი­მარ­თვა თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის გამ­გე შიო ჩი­ტა­ძი­სად­მი, რო­მელ­შიც იგი ქა­ქუ­ცას სწავ­ლის თან­ხის შე­ტა­ნის გა­და­ვა­დე­ბას ითხ­ოვს.
თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო­ბის წი­ნამ­ძღოლ­მა – გ. ბაგ­რა­ტი­ონ­-და­ვი­დოვ­მა 1908 წლის 3 ივ­ნისს მი­მარ­თვა გა­უგ­ზავ­ნა თბი­ლი­სის ქარ­თუ­ლი სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო კერ­ძო გიმ­ნა­ზი­ის გამ­გეს, რომ­ლი­თაც აც­ნო­ბა, რომ თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო­ბის წი­ნამ­ძღოლ­თა და დე­პუ­ტატ­თა საკ­რე­ბუ­ლომ გა­მო­ყო 138 მა­ნე­თი სტი­პენ­დი­ის სა­ხით გიმ­ნა­ზი­ის რამ­დე­ნი­მე მოს­წავ­ლის­თვის, მათ შო­რის, ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის­თვის 11 მან. 50 კაპ.

ერ­თ-ერთ ფურ­ცელ­ზე მო­ცე­მუ­ლია გიმ­ნა­ზი­ის რამ­დე­ნი­მე მოს­წავ­ლის ხელ­წე­რი­ლი შე­სა­ბა­მი­სი თან­ხის მი­ღე­ბის შე­სა­ხებ. აქ­ვეა მა­შინ 19 წლის ქა­ქუ­ცას მი­ერ სა­კუ­თა­რი ხე­ლით და­წე­რი­ლი: "მი­ვი­ღე 11 მ. 50 კ. ქ. ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი". აღ­სა­ნიშ­ნა­ვი­ა, რომ ესაა მეც­ნი­ერ­თა გან­კარ­გუ­ლე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი გმი­რის ჯერ­ჯე­რო­ბით უძ­ვე­ლე­სი ავ­ტოგ­რა­ფი.

1909 წლის 1-ელ მარტს პედ­საბ­ჭომ გიმ­ნა­ზი­ის გამ­გის, ალ. მდივ­ნის თავ­მჯდო­მა­რე­ო­ბით გა­ნი­ხი­ლა შემ­დე­გი სა­კითხ­ი: "მოხ­სე­ნე­ბა გამ­გის, რომ მე­ექ­ვსე კლა­სის მო­წა­ფემ ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვილ­მა სცე­მა თა­ვის ამ­ხა­ნაგს ბე­რი­ძეს, რის გა­მო იგი ჩე­მის გან­კარ­გუ­ლე­ბით დრო­ე­ბით დათხ­ოვ­ნილ იქ­მნა სას­წავ­ლებ­ლი­დან". პე­და­გო­გი­ურ­მა საბ­ჭომ და­ად­გი­ნა: "მი­ღე­ბულ იქ­მნას ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი მე­ექ­ვსე კლას­ში იმ პი­რო­ბით, რომ თუ კი­დევ გა­ი­მე­ო­რა ასე­თი ცუ­დი საქ­ცი­ე­ლი, და­უ­ყოვ­ნებ­ლივ დათხ­ოვ­ნი­ლი იქ­ნე­ბა სას­წავ­ლებ­ლი­დან".

ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვილს თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თუ­ლი გიმ­ნა­ზი­ის სრუ­ლი კურ­სი არ და­უს­რუ­ლე­ბი­ა, 1909 წელს იგი ჯარ­ში გა­იწ­ვი­ეს, რის გა­მოც გიმ­ნა­ზი­ის მე­ექ­ვსე კლას­ში სწავ­ლა შეწყ­ვი­ტა.

რო­გორც ზე­მოთ აღ­ვნიშ­ნეთ, სტა­ტი­ა­ში პირ­ვე­ლად ქვეყ­ნდე­ბა ცნო­ბი­ლი ქარ­თვე­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი და სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წის, ელი­სე პა­ტა­რი­ძის (1896-1975 წწ.) ლექ­სი, მიძღ­ვნი­ლი ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ხსოვ­ნი­სად­მი.

2007 წლის 12 ოქ­ტომ­ბერს საფ­რან­გეთ­ში მცხოვ­რებ­მა ჩვენ­მა თა­ნა­მე­მა­მუ­ლემ, ქარ­თუ­ლი ემიგ­რა­ცი­ის თვალ­სა­ჩი­ნო წარ­მო­მად­გე­ნელ­მა, წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში საფ­რან­გე­თის ქარ­თუ­ლი სათ­ვის­ტო­მოს თავ­მჯდო­მა­რემ, ბა­ტონ­მა ოთარ პა­ტა­რი­ძემ სა­ქარ­თვე­ლოს ხელ­ნა­წერ­თა ეროვ­ნულ ცენტრს უსახ­სოვ­რა მა­მის, ემიგ­რა­ცი­ა­ში სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნულ­-დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პარ­ტი­ის თავ­მჯდო­მა­რის (1953 წლი­დან), ჟურ­ნალ "ი­ვე­რი­ის" რე­დაქ­ტო­რის (1949 წლი­დან), უცხ­ო­ეთ­ში მოღ­ვა­წე ქარ­თველ მწე­რალ­თა და ჟურ­ნა­ლის­ტთა კავ­ში­რის თავ­მჯდო­მა­რის, ელი­სე პა­ტა­რი­ძის პი­რა­დი არ­ქი­ვი.

ამ არ­ქივ­ში, სხვა სა­ინ­ტე­რე­სო მა­სა­ლებ­თან ერ­თად, აღ­მოჩ­ნდა ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვილ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი რამ­დე­ნი­მე უნი­კა­ლუ­რი წე­რი­ლო­ბი­თი, თუ ფო­ტო­მა­სა­ლა, კერ­ძოდ: XX სა­უ­კუ­ნის 20-ი­ან წლებ­ში გა­და­ღე­ბუ­ლი ფო­ტო­სუ­რა­თი, რო­მელ­ზეც გა­მო­სა­ხუ­ლია ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი პო­ლო­ნე­თის არ­მი­ა­ში მომ­სა­ხუ­რე ქარ­თველ ოფიც­რებ­სა (მათ შო­რი­საა გა­მო­ჩე­ნი­ლი სამ­ხედ­რო მოღ­ვა­წე, გე­ნე­რა­ლი ალექ­სან­დრე ჩხე­ი­ძე) და ემიგ­რა­ცი­ის სხვა წარ­მო­მად­გენ­ლებ­თან ერ­თად. აღ­ნიშ­ნუ­ლი ფო­ტო­სუ­რა­თი პირ­ვე­ლად და­ი­ბეჭ­და 2009 წელს გა­ზეთ "კვი­რის პა­ლიტ­რა­ში".

გარ­და ამი­სა, არ­ქივ­ში ინა­ხე­ბა ელი­სე პა­ტა­რი­ძის მი­ერ ემიგ­რა­ცი­ა­ში შეთხ­ზუ­ლი, ჯერ­ჯე­რო­ბით გა­მო­უქ­ვეყ­ნე­ბე­ლი ლექ­სე­ბის კრე­ბუ­ლი. მას­ში და­ცულ ერ­თ-ერთ ლექსს (ავ­ტო­რის მი­ნა­წე­რი­დან ვი­გებთ, რომ ლექ­სი და­ი­წე­რა 1941 წლის 10 ივ­ნისს) ჟურ­ნალ "ის­ტო­რი­ა­ნი" მკითხ­ვე­ლი პირ­ვე­ლად გა­ეც­ნო­ბა.

გო­ჩა სა­ი­თი­ძე
ჟურნალი "ისტორიანი",#7
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რედაქტორის რჩევით
 როგორ აფასებთ ნათია თურნავას დანიშვნას ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის პოსტზე?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
როგორ აფასებთ ნათია თურნავას დანიშვნას ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის პოსტზე?
თვის კითხვადი სტატიები