უცნობი ფაქტები ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ცხოვრებიდან
19-12-2017
უცნობი ფაქტები ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ცხოვრებიდან
14 ივ­ლი­სი სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი გმი­რის – ქა­ი­ხოს­რო (ქა­ქუ­ცა) ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის და­ბა­დე­ბის დღე­ა, ადა­მი­ა­ნის, რო­მელ­მაც ყვე­ლა­ფე­რი სამ­შობ­ლოს თა­ვი­სუფ­ლე­ბის­თვის ბრძო­ლას შეს­წი­რა.

ბო­ლო ხა­ნებ­ში ჩა­ტა­რე­ბუ­ლი კვლე­ვა-­ძი­ე­ბის შე­დე­გად, აღ­მოჩ­ნდა მის ცხოვ­რე­ბა-­მოღ­ვა­წე­ო­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი რამ­დე­ნი­მე დღემ­დე სრუ­ლი­ად უც­ნო­ბი სა­არ­ქი­ვო მასალა და ფო­ტო­დო­კუ­მენ­ტი, რომ­ლე­ბიც მნიშ­ვნე­ლოვ­ნად შე­ავ­სებს მკვლე­ვარ­თა და სა­ზო­გა­დო­ებ­ის ფარ­თო წრე­ე­ბის ცოდ­ნას ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ცხოვ­რე­ბის საწყ­ი­სი პე­რი­ო­დ
ის შე­სა­ხებ; აგ­რეთ­ვე, პირ­ვე­ლად გა­მოქ­ვეყ­ნდე­ბა ცნო­ბი­ლი ქარ­თვე­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი და სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წის – ელი­სე პა­ტა­რი­ძის ლექ­სი, მიძღ­ვნი­ლი ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ხსოვ­ნი­სად­მი.

დღემ­დე მკვლე­ვარ­თათ­ვის მხო­ლოდ ის იყო ცნო­ბი­ლი, რომ XIX-XX სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის მიჯ­ნა­ზე ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თულ გიმ­ნა­ზი­ა­ში სწავ­ლობ­და, რომ­ლის გამ­გე დი­დი ექ­ვთი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლი იყო. სხვა ინ­ფორ­მა­ცი­ა, კერ­ძოდ, რო­დის და­იწყო მან იქ სწავ­ლა, რო­გორ სწავ­ლობ­და, ვინ იყ­ვნენ მი­სი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბი, რო­გო­რი ყო­ფაქ­ცე­ვით გა­მო­ირ­ჩე­ო­და, ამის შე­სა­ხებ არა­ფე­რი ვი­ცო­დით... თუმ­ცა, მივ­ყვეთ თან­ამიმ­დევ­რო­ბით.

2011
წლის მარ­ტში სა­ქარ­თვე­ლოს ხელ­ნა­წერ­თა ეროვ­ნულ­მა ცენ­ტრმა ჩა­ი­ბა­რა იმე­დაშ­ვი­ლე­ბის (ი­ო­სებ, შალ­ვა, გა­ი­ოზ, კო­ბა და ლა­შა) უმ­დიდ­რე­სი არ­ქი­ვი, XIX-XX სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ქარ­თველ მოღ­ვა­წე­თა ავ­ტოგ­რა­ფე­ბით (რა­ფი­ელ ერის­თა­ვით, აკა­კი წე­რეთ­ლი­თა და ვა­ნო მა­ჩაბ­ლით დაწყ­ე­ბუ­ლი და ეს­მა ონი­ა­ნით დამ­თავ­რე­ბუ­ლი). აქ­ვეა იო­სებ იმე­დაშ­ვი­ლის ცნო­ბილ ჟურ­ნალ "თე­ატ­რი და ცხოვ­რე­ბის" (გა­მო­დი­ო­და 1910-1926 წწ.) არ­ქი­ვიც იმ­დრო­ინ­დელ უჩი­ნო, თუ სა­ჩი­ნო ავ­ტორ­თა ხელ­ნა­წე­რე­ბით.

სხვა სა­არ­ქი­ვო მა­სა­ლებ­თან ერ­თად, იმე­დაშ­ვი­ლე­ბის არ­ქივ­ში აღ­მოჩ­ნდა ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის მოს­წავ­ლე­ო­ბის დრო­ინ­დე­ლი უც­ნო­ბი ფო­ტო, რო­მელ­ზეც იგი გა­და­ღე­ბუ­ლია თა­ნაკ­ლა­სე­ლებ­სა და კლა­სის დამ­რი­გე­ბელ­თან, შემ­დგომ­ში ცნო­ბილ ქარ­თველ პო­ეტ­თან, "ქარ­თველ მწე­რალ­თა კავ­ში­რის" პირ­ველ თავ­მჯდო­მა­რეს­თან, 1921 წელს მე­თერ­თმე­ტე წი­თელ არ­მი­ას­თან ბრძო­ლის დროს და­ღუ­პულ მა­რო მა­ყაშ­ვი­ლის მა­მას­თან – კო­ტე მა­ყაშ­ვილ­თან ერ­თად.

კო­ბა იმე­დაშ­ვი­ლი (მწე­რა­ლი): "არ­ქივ­ში აღ­ნიშ­ნულ ფო­ტო­სუ­რათ­თან ერ­თად და­ცუ­ლია მო­საწ­ვე­ვი ბა­რა­თი, რომ­ლი­თაც ყო­ფილ გიმ­ნა­ზისტს – მი­ხე­ილ ეს­ტა­ტეს ძე მორ­ჩი­ლა­ძეს თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თუ­ლი გიმ­ნა­ზი­ის და­არ­სე­ბი­დან 80 წლის­თა­ვი­სად­მი მიძღ­ვნილ სა­ღა­მო­ში მო­ნა­წი­ლე­ო­ბას სთხო­ვენ.
მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძე ცნო­ბი­ლი პო­ლიტ­პა­ტიმ­რის, ამი­რან მორ­ჩი­ლა­ძი­სა და მი­სი დის, რუ­ქა­ი­ას მა­მა გახ­ლდათ. შემ­დეგ მან ცო­ლად შე­ირ­თო იო­სებ იმე­დაშ­ვი­ლის ქა­ლიშ­ვი­ლი, დე­და­ჩე­მი, ნი­ნო იმე­დაშ­ვი­ლი და უკ­ვე მის­გან ორი შვი­ლი შე­ე­ძი­ნა – მხატ­ვა­რი მა­ნა­ნა მორ­ჩი­ლა­ძე და პრო­ზა­ი­კო­სი მი­ხო მორ­ჩი­ლა­ძე, აფ­ხა­ზე­თის ომის მო­ნა­წი­ლე, ვახ­ტანგ გორ­გას­ლის ორ­დე­ნის კა­ვა­ლე­რი.
ქაქუცა ჩოლოყაშვილი (მეორე რიგში, მარცხნიდან მეორე) პოლონეთის არმიაში მომსახურე ქართველ ოფიცრებთან და ქართული ემიგრაციის წარმომადგენლებთან ერთად. მეორე რიგში, მარჯვნიდან პირველი, ზის გამოჩენილი ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი ალექსანდრე ჩხეიძე.
მახ­სოვს, ამ უაღ­რე­სად მო­წეს­რი­გე­ბულ­მა კაც­მა, მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძემ თა­ვის დრო­ზე რო­გორ პე­დან­ტუ­რად იშ­რო­მა არ­ქივ­ში და­ცუ­ლი ფო­ტო­სუ­რა­თე­ბის პერ­სო­ნა­ლი­ის დად­გე­ნა­ზე. სწო­რედ მან და­ა­ზუს­ტა ზე­მოხ­სე­ნე­ბულ სუ­რათ­ზე (მი­ნა­წე­რი­დან ირ­კვე­ვა, რომ იგი გა­და­ღე­ბუ­ლია 1902 წლის 23 თე­ბერ­ვალს) წარ­მოდ­გე­ნი­ლი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბის ვი­ნა­ო­ბა. თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბი­სა, რად­გან თა­ვად მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძეც (პირ­ველ რიგ­ში, მარ­ცხნი­დან მე­ო­რე) არის ამ ჯგუ­ფურ ფო­ტო­ზე ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვილ­თან ერ­თად.

ფო­ტო­სუ­რათ­ზე სულ ოც­დათხ­უთ­მე­ტი მოს­წავ­ლეა გა­მო­სა­ხუ­ლი ოთხ მწკრი­ვად. შუ­ა­ში მას­წავ­ლე­ბე­ლი კო­ტე მა­ყაშ­ვი­ლი ზის, მე­სა­მე რიგ­ში, მარ­ჯვნი­დან პირ­ვე­ლი, 13 წლის ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი­ა, გიმ­ნა­ზის­ტის ფორ­მით, მოკ­ლედ შეკ­რე­ჭი­ლი თმით, სე­რი­ო­ზუ­ლი, და­ჟი­ნე­ბუ­ლი მზე­რით. ჩვე­უ­ლებ­რი­ვი ბავ­შვი­ა... ყვე­ლა ერ­თმა­ნეთს ჰგავს, ყვე­ლა სუფ­თაა და უმ­წიკ­ვლო. სუ­რა­თი (თამ­ბა­ქოს­ფე­რი, კარ­გად შე­ნა­ხუ­ლი მკა­ფიო ფო­ტო, 22-17 სმ-ზე) ფრან­გუ­ლი წარ­მო­ე­ბის მუ­ყა­ო­ზეა დაკ­რუ­ლი, რომ­ლის უკანა მხა­რეს მკა­ფიო ხე­ლით არის ჩა­მო­წე­რი­ლი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბის გვარ­-სა­ხე­ლე­ბი. მხო­ლოდ სა­მი თა­ნაკ­ლა­სე­ლის გვა­რი ვერ გა­იხ­სე­ნა მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძემ.

რა გზებს და­ად­გნენ ქა­ქუ­ცას და მი­ხე­ი­ლის თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბი, ბა­რი­კა­დე­ბის რო­მელ მხა­რეს იდ­გნენ, რო­გორ იცხ­ოვ­რეს?... არ ვი­ცი, ერ­თი კი­ა, მათ შო­რის არის ერ­თი ბავ­შვიც, რო­მე­ლიც შემ­დეგ, ბოლ­შე­ვი­კე­ბის დროს, თბი­ლი­სის ცი­ხის უფ­რო­სი გახ­და და უკ­ვე აქ, ცი­ხე­ში, შეხ­ვდა თა­ვის თა­ნაკ­ლა­სელ მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძე­სა და მის შვილს, პო­ლიტ­პა­ტი­მარ ამი­რან მორ­ჩი­ლა­ძეს. იგი, მგო­ნი, ცო­ტა და­ეხ­მა­რა კი­დეც მათ.

ქა­ქუ­ცას აღარ ეხე­ბა, მაგ­რამ მის გა­რე­შე დარ­ჩე­ნი­ლი სა­ქარ­თვე­ლოს ცხოვ­რე­ბას კი ასა­ხავს: 1944 წლის ერთ სა­ღა­მოს ამი­რან მორ­ჩი­ლა­ძე დიდ­ხანს შე­მორ­ჩა ჩვენ­თან კლა­რა ცეტ­კი­ნის ქუ­ჩა­ზე, მა­მა­მი­სის ბი­ნა­ზე. შინ მი­სულს ჩე­კა და­ად­გა თავ­ზე, ჩხრე­კის დროს რა­დი­ო­მიმ­ღე­ბი და ია­რა­ღი უნა­ხეს და და­ა­პა­ტიმ­რეს. იმავ­დრო­უ­ლად აიყ­ვა­ნეს ჭა­ბუა ამი­რე­ჯი­ბი და მა­თი მთე­ლი ჯგუ­ფი სამ­შობ­ლოს ღა­ლა­ტი­სა და გერ­მა­ნე­ლებ­თან კავ­ში­რის ბრალ­დე­ბით.

მი­ხე­ილ­მა და დე­და­ჩემ­მა თბი­ლი­სის ცი­ხე­ში მყოფ ამი­რანს ამა­ნა­თი მი­უ­ტა­ნეს. ცო­ტა ხნის შემ­დეგ, ცი­ხი­დან გა­მოს­ძა­ხეს, მორ­ჩი­ლა­ძის პატ­რო­ნი მო­ვი­დე­სო. მი­შა შე­შინ­და და დე­და­ჩე­მი მი­აგ­ზავ­ნა (რა­კი­ღა ფეხ­მძი­მე ქა­ლი იყო, არა­ფერს და­უ­შა­ვე­ბე­ნო), მაგ­რამ კვლავ გა­ი­მე­ო­რა ცი­ხის მცველ­მა – მი­ხე­ილ მორ­ჩი­ლა­ძე გა­მოცხ­ად­დე­სო ცი­ხის უფ­როს­თან. ისიც ცოცხ­ალ­მკვდა­რი შე­ლას­ლას­და ცი­ხის უფ­რო­სის კა­ბი­ნეტ­ში და ერ­თბა­შად ვერც კი გა­ი­აზ­რა ბო­ლომ­დე მი­სი ნათ­ქვა­მი – მი­შა, შე­ნი კლა­სე­ლი ვარ, ვერ მი­ცა­ნი­ო?

ასე­თი დრა­მა გა­თა­მაშ­და მა­შინ თბი­ლი­სის ცი­ხე­ში. ამ ყვე­ლა­ფერს შემ­დეგ თა­ვი­სი გაგ­რძე­ლე­ბაც ჰქონ­და: ამი­რა­ნის საქ­მეს დე­და­ჩე­მის მერ­ხის ამ­ხა­ნა­გი იძი­ებ­და, მგო­ნი, ჯი­ქია იყო ის კა­ცი. მი­სი დახ­მა­რე­ბით იყო, რომ ამი­რანს ათი წლით გა­და­სახ­ლე­ბა აკ­მა­რეს. მაგ­რამ ეს უკ­ვე სხვა ამ­ბა­ვი­ა...

ქა­ქუ­ცას მინ­და და­ვუბ­რუნ­დე. მას­თან ერ­თად ამა­ვე სკო­ლა­ში ორი სა­ფე­ხუ­რით მაღ­ლა სწავ­ლობ­და ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლას უფ­რო­სი ვა­ჟი ლე­ვა­ნი, შემ­დეგ მი­სი მე­გო­ბა­რი, მი­სი თა­ნა­მებ­რძო­ლი და 1923 წლის 16 თე­ბერ­ვალს მას­თან კავ­ში­რის გა­მო, ჩე­კას მი­ერ დახ­ვრე­ტი­ლი.

რო­დე­საც ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლამ ლე­ვა­ნი თბი­ლის­ში სას­წავ­ლებ­ლად ჩა­მო­იყ­ვა­ნა, იო­სებ იმე­დაშ­ვილს მის­თვის ქი­რით ბი­ნი­სა და სან­დო ოჯა­ხის პოვ­ნა სთხო­ვა, ასე რომ, ლე­ვა­ნი ბავ­შვო­ბი­დან იც­ნობ­და იო­სებ­სა და მის ოჯახს, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი უფ­როს შვილს, შალ­ვას და­უ­ახ­ლოვ­და, რო­მელ­საც იმა­ვე პე­რი­ოდ­ში მას­პინ­ძლობ­და კი­დეც თი­ა­ნეთ­ში, სა­ი­და­ნაც შალ­ვას წე­რი­ლით მო­კითხ­ვა შე­მო­უთ­ვა­ლა იო­სებს.
ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ჯერჯერობით უძველესი ავტოგრაფი
რო­დე­საც ქა­ქუ­ცას­თან კავ­ში­რის გა­მო ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი და­ა­პა­ტიმ­რეს, ქარ­თვე­ლი მწერ­ლე­ბი და სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წე­ე­ბი სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძეს­თან თხოვ­ნით მი­ვიდ­ნენ, ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლას შვი­ლი არ დახ­ვრი­ტო­ო.
– შვი­ლი კი არა, თვი­თონ ვა­ჟა-­ფშა­ვე­ლა რომ იყოს ცოცხ­ა­ლი, იმას დავ­ხვრეტ­დი­ო, – უპა­სუ­ხა რკი­ნის კო­მი­სარ­მა.
მარ­თლა დახ­ვრეტ­და".

ქა­ქუ­ცას უც­ნო­ბი ფო­ტო­სუ­რა­თის აღ­მო­ჩე­ნის შემ­დეგ, სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი არ­ქი­ვის სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში (ყო­ფილ სა­ქარ­თვე­ლოს ცენ­ტრა­ლურ სა­ხელ­მწი­ფო სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში – სცსსა) მი­სი გიმ­ნა­ზის­ტო­ბის პე­რი­ო­დის ამ­სახ­ვე­ლი სა­არ­ქი­ვო მა­სა­ლე­ბის ძებ­ნას შე­ვუ­დე­ქი. მარ­თა­ლი­ა, და­მა­ტე­ბი­თი ფო­ტო­დო­კუ­მენ­ტი ვერ ვი­პოვ­ე, სა­მა­გი­ე­როდ, ფონ­დებ­ში არა­ერ­თი ახა­ლი დო­კუ­მენ­ტი მო­ვი­ძი­ე, რომ­ლებ­შიც სა­უ­ბა­რია თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თულ გიმ­ნა­ზი­ა­ში ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის სწავ­ლა-­გა­ნათ­ლე­ბის თა­ო­ბა­ზე. გარ­და ამი­სა, მკითხ­ველს შევ­თა­ვა­ზებთ მა­სა­ლებს ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი­სა და კო­ტე მა­ყაშ­ვი­ლის შე­სა­ხე­ბაც.

თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის პე­და­გო­გი­უ­რი საბ­ჭოს 1897 წლის 24 ოქ­ტომ­ბრით და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი სხდო­მის ოქ­მი­დან (#3) ირ­კვე­ვა, რომ სკო­ლის გამ­გის, ექ­ვთი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლის თავ­მჯდო­მა­რე­ო­ბით, სხვა სა­კითხ­ებ­თან ერ­თად, სხდომაზე გა­ნუ­ხი­ლავთ და და­უკ­მა­ყო­ფი­ლე­ბი­ათ თა­ვად იო­სებ ქა­ი­ხოს­როს ძე ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის თხოვ­ნა მი­სი ვა­ჟის, ქა­ი­ხოს­როს სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის პირ­ველ გან­ყო­ფი­ლე­ბა­ში მი­ღე­ბის შე­სა­ხებ.

სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში და­ცუ­ლია 1897 წლი­დან 1909 წლამ­დე, ანუ თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის (შემ­დგომ თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თუ­ლი გიმ­ნა­ზი­ის) დას­რუ­ლე­ბამ­დე, ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი­სა და მი­სი თა­ნაკ­ლა­სე­ლე­ბის მი­ერ მი­ღე­ბუ­ლი ნიშ­ნე­ბის ფურ­ცლე­ბი, სა­ი­და­ნაც ჩანს, რომ ქა­ქუ­ცა სა­ნი­მუ­შო ყო­ფაქ­ცე­ვის მოს­წავ­ლე ყო­ფი­ლა, თუმ­ცა ბე­ჯი­თი სწავ­ლით მა­ინ­ცდა­მა­ინც არ გა­მო­ირ­ჩე­ო­და. საგ­ნე­ბი, რომ­ლებ­საც იგი, რო­გორც ჩანს, სი­ა­მოვ­ნე­ბით სწავ­ლობ­და და კარგ შე­ფა­სე­ბებ­საც იღებ­და, ქარ­თუ­ლი ენა და ქარ­თუ­ლი წე­რა იყო.

სა­მა­გი­ე­როდ, ქა­ქუ­ცას­თვის უაღ­რე­სად რთუ­ლი აღ­მოჩ­ნდა რუ­სუ­ლი ენის პროგ­რა­მის დაძ­ლე­ვა, იმ­დე­ნად რთუ­ლი, რომ ერ­თხელ, 1900/1901 სას­წავ­ლო წელს, რუ­სულ ენა­ში მი­ღე­ბუ­ლი შე­ფა­სე­ბის, ორი­ა­ნის გა­მო კლას­შიც კი ჩა­ტო­ვეს.

რაც შე­ე­ხე­ბა კო­ტე მა­ყაშ­ვილს, ერ­თ-ერთ დო­კუ­მენ­ტში მი­თი­თე­ბუ­ლი­ა, რომ "მას­წავ­ლე­ბე­ლი კონ­სტან­ტი­ნე მა­ყა­ე­ვი სკო­ლა­ში მუ­შა­ობს 1900 წლის 1-ე­ლი სექ­ტემ­ბრი­დან, რა­შიც იღებს ჯა­მა­გირს წე­ლი­წად­ში 1200 მა­ნეთს. გარ­და ამი­სა, ჩა­ტა­რე­ბულ გაკ­ვე­თი­ლებ­ში და­მა­ტე­ბით იღებს 300 მა­ნეთს".

ექ­ვთი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლის ყო­ველ­წლი­ურ ან­გა­რიშ­ში "სკო­ლის მდგო­მა­რე­ო­ბი­სა 1 იან­ვრი­დამ 1899 წლი­სა 1 იან­ვრამ­დის 1900 წლი­სა", ერ­თგან, სა­დაც იგი ჩა­მოთ­ვლის სი­ას "გა­რე­დან მო­სი­ა­რუ­ლე მო­წა­ფე­ე­ბი­სა", სხვებ­თან ერ­თად მოხ­სე­ნი­ე­ბუ­ლია "ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლა­ყაშ­ვი­ლი".

ერ­თ-ერთ დო­კუ­მენ­ტში მო­ცე­მუ­ლია სია იმ მო­წა­ფე­ე­ბი­სა, რომ­ლებ­საც დარ­ჩე­ნი­ლი აქვთ შე­მო­სა­ტა­ნი სწავ­ლის ფუ­ლი. აქაც მოხ­სე­ნი­ე­ბუ­ლია "ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლა­ყაშ­ვი­ლი", რო­მელ­საც, რო­გორც დო­კუ­მენ­ტი­დან ირ­კვე­ვა, სრუ­ლად აქვს და­ფა­რუ­ლი 1897/98 სას­წავ­ლო წლის ფუ­ლი, მაგ­რამ დარ­ჩე­ნი­ლი აქვს გა­და­სახ­დე­ლი 1898/99 წლის 7 მა­ნე­თი და 1899/1900 წლის 12 მა­ნე­თი – სულ 19 მა­ნე­თი.

1902 წლის 19 ოქ­ტომ­ბერს გა­ი­მარ­თა თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა სა­გან­გე­ბო თათ­ბი­რი, რო­მელ­ზეც გა­დაწყ­და სა­თა­ვად­აზ­ნა­უ­რო სკო­ლის 21 მოს­წავ­ლის­თვის შემ­წე­ო­ბის აღ­მო­ჩე­ნა სხვა­დას­ხვა თან­ხით. მათ შო­რის იყ­ვნენ ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი და ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი, რომ­ლებ­საც 100-100 მა­ნე­თის შემ­წე­ო­ბა და­ე­ნიშ­ნათ.

1904 წლის 12 ოქ­ტომ­ბერს თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო­ბის წი­ნამ­ძღოლ­მა – გ. ბაგ­რა­ტი­ონ­-და­ვი­დოვ­მა ღა­რიბ მოს­წავ­ლე­თა შემ­წე თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის გან­მკარ­გუ­ლე­ბელ კო­მი­ტეტს მი­მარ­თვა გა­უგ­ზავ­ნა, რომ­ლი­თაც შე­ატყ­ო­ბი­ნა, რომ თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა საკ­რე­ბუ­ლომ გა­მო­ყო 1000 მა­ნე­თი თბი­ლი­სის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა სკო­ლის 14 მოს­წავ­ლის შე­სა­ნა­ხად 1904/1905 სას­წავ­ლო წლის პირ­ვე­ლი ნა­ხევ­რის­თვის. მათ შო­რის და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლი არი­ან ლე­ვან რა­ზი­კაშ­ვი­ლი და ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლიც.
1902 წლის 23 თებერვალს გადაღებული ქაქუცას უცნობი ფოტოს მინაწერი (მიხეილ მორჩილაძის მიერ ფოტოს უკანა მხარეს გაკეთებული, სიტყვასიტყვით): პირველ რიგში სხედან (მარცხნიდან მარჯვნივ): ცაგურია ნიკო, მორჩილაძე მიხეილ, კეზელი, წინამძღვრიშვილი გიორგი, ?, წინამძღვრიშვილი ნიკო, ბასილაძე, მამინაიშვილი კონსტანტინე. მეორე რიგში სხედან: ცხვედაძე ალექსანდრე, მაისურაძე, ამილახვარი რევაზ, ბრეგვაძე სიმონი, მაყაშვილი კოტე, მუსხელიშვილი, ვაჩნაძე, ნონიკაშვილი. მესამე რიგში დგანან: რცხილაძე ვანო, ვაჩნაძე, არსენიშვილი, ჟურული მიხეილ, ბარტყულაიშვილი, კორძაია, ბაგრატიონი-დავითაშვილი, ?, ეგოროვი, ჩოლოყაშვილი ქაქუცა. მეოთხე რიგში დგანან: ვაჩნაძე, მაღალაშვილი ივანე, ჩოლოყაშვილი ერეკლე, გომელაური-მელითაური, ამილახვარი ვახტანგ, ძიძიგური, მაისურაძე, თუხარელი ვახტანგი, გედევანიშვილი შიო, ?.
სა­ის­ტო­რიო არ­ქი­ვის მა­სა­ლებ­ში და­ცუ­ლია ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ძმის (სა­ხე­ლი მი­თი­თე­ბუ­ლი არ არის – გ.ს.) 1904 წლის 9 ნო­ემ­ბრის მი­მარ­თვა თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო სკო­ლის გამ­გე შიო ჩი­ტა­ძი­სად­მი, რო­მელ­შიც იგი ქა­ქუ­ცას სწავ­ლის თან­ხის შე­ტა­ნის გა­და­ვა­დე­ბას ითხ­ოვს.
თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო­ბის წი­ნამ­ძღოლ­მა – გ. ბაგ­რა­ტი­ონ­-და­ვი­დოვ­მა 1908 წლის 3 ივ­ნისს მი­მარ­თვა გა­უგ­ზავ­ნა თბი­ლი­სის ქარ­თუ­ლი სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო კერ­ძო გიმ­ნა­ზი­ის გამ­გეს, რომ­ლი­თაც აც­ნო­ბა, რომ თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნი­ის თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო­ბის წი­ნამ­ძღოლ­თა და დე­პუ­ტატ­თა საკ­რე­ბუ­ლომ გა­მო­ყო 138 მა­ნე­თი სტი­პენ­დი­ის სა­ხით გიმ­ნა­ზი­ის რამ­დე­ნი­მე მოს­წავ­ლის­თვის, მათ შო­რის, ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის­თვის 11 მან. 50 კაპ.

ერ­თ-ერთ ფურ­ცელ­ზე მო­ცე­მუ­ლია გიმ­ნა­ზი­ის რამ­დე­ნი­მე მოს­წავ­ლის ხელ­წე­რი­ლი შე­სა­ბა­მი­სი თან­ხის მი­ღე­ბის შე­სა­ხებ. აქ­ვეა მა­შინ 19 წლის ქა­ქუ­ცას მი­ერ სა­კუ­თა­რი ხე­ლით და­წე­რი­ლი: "მი­ვი­ღე 11 მ. 50 კ. ქ. ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი". აღ­სა­ნიშ­ნა­ვი­ა, რომ ესაა მეც­ნი­ერ­თა გან­კარ­გუ­ლე­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი გმი­რის ჯერ­ჯე­რო­ბით უძ­ვე­ლე­სი ავ­ტოგ­რა­ფი.

1909 წლის 1-ელ მარტს პედ­საბ­ჭომ გიმ­ნა­ზი­ის გამ­გის, ალ. მდივ­ნის თავ­მჯდო­მა­რე­ო­ბით გა­ნი­ხი­ლა შემ­დე­გი სა­კითხ­ი: "მოხ­სე­ნე­ბა გამ­გის, რომ მე­ექ­ვსე კლა­სის მო­წა­ფემ ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვილ­მა სცე­მა თა­ვის ამ­ხა­ნაგს ბე­რი­ძეს, რის გა­მო იგი ჩე­მის გან­კარ­გუ­ლე­ბით დრო­ე­ბით დათხ­ოვ­ნილ იქ­მნა სას­წავ­ლებ­ლი­დან". პე­და­გო­გი­ურ­მა საბ­ჭომ და­ად­გი­ნა: "მი­ღე­ბულ იქ­მნას ქა­ი­ხოს­რო ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი მე­ექ­ვსე კლას­ში იმ პი­რო­ბით, რომ თუ კი­დევ გა­ი­მე­ო­რა ასე­თი ცუ­დი საქ­ცი­ე­ლი, და­უ­ყოვ­ნებ­ლივ დათხ­ოვ­ნი­ლი იქ­ნე­ბა სას­წავ­ლებ­ლი­დან".

ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვილს თბი­ლი­სის სა­თა­ვა­დაზ­ნა­უ­რო ქარ­თუ­ლი გიმ­ნა­ზი­ის სრუ­ლი კურ­სი არ და­უს­რუ­ლე­ბი­ა, 1909 წელს იგი ჯარ­ში გა­იწ­ვი­ეს, რის გა­მოც გიმ­ნა­ზი­ის მე­ექ­ვსე კლას­ში სწავ­ლა შეწყ­ვი­ტა.

რო­გორც ზე­მოთ აღ­ვნიშ­ნეთ, სტა­ტი­ა­ში პირ­ვე­ლად ქვეყ­ნდე­ბა ცნო­ბი­ლი ქარ­თვე­ლი პო­ლი­ტი­კუ­რი და სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წის, ელი­სე პა­ტა­რი­ძის (1896-1975 წწ.) ლექ­სი, მიძღ­ვნი­ლი ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის ხსოვ­ნი­სად­მი.

2007 წლის 12 ოქ­ტომ­ბერს საფ­რან­გეთ­ში მცხოვ­რებ­მა ჩვენ­მა თა­ნა­მე­მა­მუ­ლემ, ქარ­თუ­ლი ემიგ­რა­ცი­ის თვალ­სა­ჩი­ნო წარ­მო­მად­გე­ნელ­მა, წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში საფ­რან­გე­თის ქარ­თუ­ლი სათ­ვის­ტო­მოს თავ­მჯდო­მა­რემ, ბა­ტონ­მა ოთარ პა­ტა­რი­ძემ სა­ქარ­თვე­ლოს ხელ­ნა­წერ­თა ეროვ­ნულ ცენტრს უსახ­სოვ­რა მა­მის, ემიგ­რა­ცი­ა­ში სა­ქარ­თვე­ლოს ეროვ­ნულ­-დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პარ­ტი­ის თავ­მჯდო­მა­რის (1953 წლი­დან), ჟურ­ნალ "ი­ვე­რი­ის" რე­დაქ­ტო­რის (1949 წლი­დან), უცხ­ო­ეთ­ში მოღ­ვა­წე ქარ­თველ მწე­რალ­თა და ჟურ­ნა­ლის­ტთა კავ­ში­რის თავ­მჯდო­მა­რის, ელი­სე პა­ტა­რი­ძის პი­რა­დი არ­ქი­ვი.

ამ არ­ქივ­ში, სხვა სა­ინ­ტე­რე­სო მა­სა­ლებ­თან ერ­თად, აღ­მოჩ­ნდა ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვილ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი რამ­დე­ნი­მე უნი­კა­ლუ­რი წე­რი­ლო­ბი­თი, თუ ფო­ტო­მა­სა­ლა, კერ­ძოდ: XX სა­უ­კუ­ნის 20-ი­ან წლებ­ში გა­და­ღე­ბუ­ლი ფო­ტო­სუ­რა­თი, რო­მელ­ზეც გა­მო­სა­ხუ­ლია ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი პო­ლო­ნე­თის არ­მი­ა­ში მომ­სა­ხუ­რე ქარ­თველ ოფიც­რებ­სა (მათ შო­რი­საა გა­მო­ჩე­ნი­ლი სამ­ხედ­რო მოღ­ვა­წე, გე­ნე­რა­ლი ალექ­სან­დრე ჩხე­ი­ძე) და ემიგ­რა­ცი­ის სხვა წარ­მო­მად­გენ­ლებ­თან ერ­თად. აღ­ნიშ­ნუ­ლი ფო­ტო­სუ­რა­თი პირ­ვე­ლად და­ი­ბეჭ­და 2009 წელს გა­ზეთ "კვი­რის პა­ლიტ­რა­ში".

გარ­და ამი­სა, არ­ქივ­ში ინა­ხე­ბა ელი­სე პა­ტა­რი­ძის მი­ერ ემიგ­რა­ცი­ა­ში შეთხ­ზუ­ლი, ჯერ­ჯე­რო­ბით გა­მო­უქ­ვეყ­ნე­ბე­ლი ლექ­სე­ბის კრე­ბუ­ლი. მას­ში და­ცულ ერ­თ-ერთ ლექსს (ავ­ტო­რის მი­ნა­წე­რი­დან ვი­გებთ, რომ ლექ­სი და­ი­წე­რა 1941 წლის 10 ივ­ნისს) ჟურ­ნალ "ის­ტო­რი­ა­ნი" მკითხ­ვე­ლი პირ­ვე­ლად გა­ეც­ნო­ბა.

გო­ჩა სა­ი­თი­ძე
ჟურნალი "ისტორიანი",#7
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!