"წიწამურში რომ მოკლეს ილია..."
21-12-2017
"წიწამურში რომ მოკლეს ილია..."
მარად და ყველგან საქართველოვ,
მე ვარ შენთანა!..
ილია ჭავჭავაძე


ილაპარაკეთ, ბევრი ილაპარაკეთ, ბევრი წერეთ, ბატონებო, ილიაზე,
რაც შეიძლება ბევრი!
ვაჟა-ფშაველა

სამშობლოსათვის გასახსენებლად
კრწანისზე მწარე წიწამურია.
ოთარ ჭელიძე

ქარ­თვე­ლი ხალ­ხის ღირ­სე­ულ შვილ­თა შო­რის ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძეს გა­მორ­ჩე­უ­ლი ად­გი­ლი უკა­ვია. ილია ერს გან­გე­ბამ მო­უვ­ლი­ნა სწო­რედ მა­შინ, რო­დე­საც ყვე­ლა­ზე მე­ტად უჭირ­და. ერ­თი შე­ხედ­ვით, თით­ქოს ჩვენს მი­წა-წყალ­ზე სიმ­შვი­დე სუ­ფევ­და, წარ­სულს ჩაჰ­ბა­რე­ბო­და გა­მა­ჩა­ნა­გე­ბე­ლი სის­ხლის მღვრე­ლი ომე­ბი სამ­ხრე­თე­ლი მე­ზობ­ლე­ბის­გან და გუ­ლის გა­მაწ­ვრი­ლე­ბე­ლი მრა­ვა­ლი ში­ნა­უ­რი ჭი­რი. სი­ნამ­დვი­ლე­ში ჩვე­ნი
ერის­თვის XIX სა­უ­კუ­ნე, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი მი­სი მე­ო­რე ნა­ხე­ვა­რი გახ­ლდათ უმ­ძი­მე­სი დრო.

ქვე­ყა­ნა ორი გუ­ბერ­ნი­ი­სა და რამ­დე­ნი­მე ოკ­რუ­გის სა­ხით ოკუ­პი­რე­ბულ-ანექ­სი­რე­ბუ­ლი იყო რუ­სე­თის მი­ერ. 1801 წლი­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი და წლი­დან წლამ­დე, თან­და­თა­ნო­ბით, ერ­თი შე­ხედ­ვით შე­უმ­ჩნევ­ლად, მაგ­რამ მი­ზან­მი­მარ­თუ­ლად ხორ­ცი­ელ­დე­ბო­და რუ­სუ­ლი ოფი­ცი­ა­ლუ­რი იდე­ი­სა და პო­ლი­ტი­კის მრა­ვალ­სა­უ­კუ­ნე­ობ­რი­ვი მი­ზა­ნი: ქარ­თველ ერ­ში ფეხს
იკი­დებ­და რუ­სი­ფი­კა­ცია და დე­ნა­ცი­ო­ნა­ლი­ზა­ცია. სამ­წუ­ხა­როდ, ათას­წლე­უ­ლე­ბის სა­ხელ­მწი­ფო­ებ­რი­ო­ბა­გა­მოვ­ლი­ლი ერის შიგ­ნით ამ პრო­ცე­სის იდე­ო­ლო­გე­ბიც გა­მოჩ­ნდნენ.

XIX სა­უ­კუ­ნის მე­ო­რე ნა­ხე­ვარ­ში მსოფ­ლი­ო­ში, სო­ცი­ა­ლურ-პო­ლი­ტი­კურ სფე­რო­ში გე­ნე­რა­ლუ­რი ცვლი­ლე­ბე­ბი ხდე­ბა: ლი­ბე­რა­ლო­ბა, დე­მოკ­რა­ტიზ­მი, სო­ცი­ა­ლუ­რი მოძ­რა­ო­ბა, ეროვ­ნუ­ლი გა­მოღ­ვი­ძე­ბა.
ის­ტო­რი­უ­ლად ასე იყო, - სწო­რედ ასეთ ურ­თუ­ლეს, გარ­დამ­ტეხ ეპო­ქა­ში გა­მოჩ­ნდე­ბო­და ხოლ­მე ერის ღირ­სე­უ­ლი შვი­ლი, ღირ­სე­უ­ლი წი­ნამ­ძღო­ლი. ასე მო­ევ­ლი­ნა სა­ქარ­თვე­ლოს ვახ­ტანგ გორ­გა­სა­ლი, და­ვით აღ­მა­შე­ნე­ბე­ლი, გი­ორ­გი ბრწყინ­ვა­ლე... ასე მოხ­და XIX სა­უ­კუ­ნის 60-ია­ნი წლე­ბის სა­ქარ­თვე­ლო­შიც. და ეს წი­ნამ­ძღო­ლი სწო­რედ დი­დი ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე გახ­ლდათ.

სა­ქარ­თვე­ლო­სა და ქარ­თვე­ლი ერის მო­მავ­ლის შე­სა­ხებ მრა­ვა­ლი მო­საზ­რე­ბა, თე­ო­რია, მი­მარ­თუ­ლე­ბა, პო­ზი­ცია ჩა­მო­ყა­ლიბ­და. დღე­ვან­დელ­მა გა­და­სა­ხედ­მა (გო­ნი­ერ­ნი მა­ში­ნაც ნათ­ლად ხე­დავ­დნენ) აჩ­ვე­ნა, რომ ყვე­ლა­ზე თა­ნა­მიმ­დევ­რუ­ლი, აღ­მა­ვალ-პროგ­რე­სუ­ლი, ეროვ­ნუ­ლიც, სო­ცი­ა­ლუ­რიც და ქარ­თვე­ლი ხალ­ხის ცი­ვი­ლი­ზე­ბულ მსოფ­ლი­ო­სა და გა­მარ­ჯვე­ბამ­დე მიმ­ყვა­ნი სწო­რედ ილი­ას გზა იყო.
ეტლი, რომელშიც მოკლეს ილია ჭავჭავაძე (კოფოზე სხვა მეეტლე ზის)
ამას გრძნობ­და ბევ­რი მო­კე­თე და ამი­ტო­მაც ჩა­მო­ყა­ლიბ­და დი­დი გუნ­დი სა­მო­ცი­ა­ნელ­თა სა­ხით. სამ­წუ­ხა­როდ, ამას­ვე გრძნობ­დნენ მტრე­ბიც რო­გორც რუ­სუ­ლი ოფი­ცი­ო­ზის, ასე­ვე სხვა­დას­ხვა პო­ლი­ტი­კუ­რი მი­მარ­თუ­ლე­ბი­სა და პარ­ტი­ის სა­ხით, რო­მელ­ნიც ილი­ა­სა და ილი­ას გზა­ში დიდ და და­უძ­ლე­ველ ბა­რი­ერს ხე­დავ­დნენ ვიწ­რო პარ­ტი­უ­ლი თვალ­საზ­რი­სით, თუ მსოფ­ლიო რე­ვო­ლუ­ცი­უ­რი ქა­რიშ­ხლის ბოდ­ვა­ში.
...და 1907 წლის 30 აგ­ვის­ტოს მოხ­და დი­დი ტრა­გე­დია. ფი­ზი­კუ­რად ჩა­მო­ი­შო­რეს დი­დი ილია და რო­გორც გა­ლაკ­ტი­ო­ნი წერ­და, "მა­შინ ეპო­ქა გა­თავ­და დი­დი".

მა­შინ­ვე შე­იქ­მნა ილი­ას მკვლე­ლო­ბის სხვა­დას­ხვა ვერ­სია, ოფი­ცი­ა­ლუ­რიც, არა­ო­ფი­ცი­ა­ლუ­რიც. მას შემ­დეგ აწუ­ხებს ქარ­თველ ხალხს სი­მარ­თლის დად­გე­ნის სურ­ვი­ლი. და­ი­ჭი­რეს მკვლე­ლე­ბი თუ ეჭ­ვმი­ტა­ნი­ლე­ბი, ზო­გი მათ­გა­ნი დახ­ვრი­ტეს კი­დეც. ბევ­რი და­ი­წე­რა მკვლე­ლებ­ზე, მკვლე­ლო­ბის შემ­კვე­თებ­ზე. და­ი­წე­რა და მო­მა­ვალ­შიც და­ი­წე­რე­ბა. რაც დრო გა­დის, თით­ქოს სულ უფ­რო ეხ­დე­ბა ფარ­და ილი­ას მკვლე­ლო­ბის სუ­რათს და იმავ­დრო­უ­ლად... სულ უფ­რო მე­ტი კით­ხვა რჩე­ბა პა­სუხ­გა­უ­ცე­მე­ლი. ბუ­ნებ­რი­ვია, არ­სე­ბობს სხვა­დას­ხვა ვერ­სია ილი­ას მკვლე­ლო­ბის უშუ­ა­ლო მო­ნა­წი­ლე­ე­ბი­სა და ორ­გა­ნი­ზა­ტორ­თა შე­სა­ხებ.

ჟურ­ნა­ლი "ის­ტო­რი­ა­ნი" გა­ნაგ­რძობს რუბ­რი­კა "დის­კუ­სი­ას" და მკით­ხვე­ლის სამ­სჯავ­რო­ზე გა­მოგ­ვაქვს მწერ­ლი­სა და ლი­ტე­რა­ტო­რის, ნო­დარ გრი­გა­ლაშ­ვი­ლი­სა და ის­ტო­რი­კო­სი­სა და ფი­ლო­სო­ფო­სის, პრო­ფე­სორ გუ­რამ ყო­რა­ნაშ­ვი­ლის მო­საზ­რე­ბე­ბი. ორი­ვე მკვლე­ვარ­მა ილი­ას მოღ­ვა­წე­ო­ბი­სა და მი­სი ცხოვ­რე­ბის ტრა­გი­კუ­ლი და­სას­რუ­ლის ამ­სახ­ვე­ლი დო­კუ­მენ­ტე­ბის შეს­წავ­ლას არა­ერ­თი წე­ლი მო­ან­დო­მა. გა­მოს­ცეს არა­ერ­თი ნაშ­რო­მი თუ სქელ­ტა­ნი­ა­ნი წიგ­ნი. თუმ­ცა ზო­გი­ერთ სა­კით­ხზე გა­აჩ­ნი­ათ ერ­თმა­ნე­თის­გან გან­სხვა­ვე­ბუ­ლი შე­ხე­დუ­ლე­ბა­ნი, რა­დი­კა­ლუ­რად გან­სხვა­ვე­ბუ­ლიც კი. ჩვენ შე­ვე­ცა­დეთ, სწო­რედ ამ რა­დი­კა­ლუ­რად გან­სხვა­ვე­ბულ მო­საზ­რე­ბებ­ზე გა­დაგ­ვე­ტა­ნა აქ­ცენ­ტი.

რე­დაქ­ცია მად­ლო­ბას უხ­დის ორი­ვე შე­მოქ­მედს ჩვენს დის­კუ­სი­ა­ში მო­ნა­წი­ლე­ო­ბი­სათ­ვის.
ერ­თსაც დავ­ძენ­დით: გა­მო­საკ­ვლე­ვი დი­დი ილი­ას მკვლე­ლო­ბის გა­რე­მო­ე­ბა­თა შე­სა­ხებ კვლა­ვაც ბევ­რია. დღის სი­ნათ­ლეს ელო­დე­ბა მრა­ვა­ლი სა­არ­ქი­ვო მო­ნა­ცე­მი და დო­კუ­მენ­ტი არა მხო­ლოდ სა­ქარ­თვე­ლო­ში, არა­მედ აზერბაიჯანში და რუსეთის რამდენიმე ქალაქში. რომ იტ­ყვი­ან, კვლავ უზ­ღვა­ვი და უკი­დე­გა­ნო სა­მუ­შა­ოა. "ის­ტო­რი­ა­ნი" კი მზად არის, ყო­ვე­ლი­ვე ეს თა­ვის ფურ­ცლებ­ზეც გა­ა­შუ­ქოს.

გურამ ყორანაშვილი

რატომ და როგორ მოკლეს ილია
ქარ­თველ­თა შეგ­ნე­ბუ­ლი ნა­წი­ლი ეჭ­ვის თვა­ლით უყუ­რებ­და ჩვე­ნი დი­დი წი­ნაპ­რის მკვლე­ლო­ბის გა­რე­მო­ე­ბებ­ზე ოფი­ცი­ა­ლურ-ცა­რის­ტუ­ლი რუ­სე­თი­სა და საბ­ჭო­ურ ვერ­სი­ებს. ფიქ­რობ­დნენ, რომ ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე ჩვე­უ­ლებ­რივ ყა­ჩაღ­თა ბან­დას არ მო­უკ­ლავს ძარ­ცვა-გლე­ჯის მო­ტი­ვით. ასე­ვე, საბ­ჭო­უ­რი თე­მი­დის გა­ნა­ჩე­ნის მი­უ­ხე­და­ვად, და­ნა­შა­უ­ლის ჩამ­დენ­ნი უფ­რო გან­საზ­ღვრუ­ლი სო­ცი­ა­ლურ-პო­ლი­ტი­კუ­რი მი­მარ­თუ­ლე­ბის ადა­მი­ა­ნე­ბი იყ­ვნენ.

1980-ია­ნი წლე­ბის მე­ო­რე ნა­ხე­ვარ­ში ფარ­თოდ გაშ­ლი­ლი ოპო­ზი­ცი­უ­რი, ეროვ­ნუ­ლი მოძ­რა­ო­ბის წარ­მო­მად­გე­ნელ­თა ერთ-ერ­თი მოთ­ხოვ­ნა გახ­ლდათ ილი­ას მკვლე­ლო­ბის ნამ­დვი­ლი, ობი­ექ­ტუ­რი მი­ზე­ზე­ბის დად­გე­ნა. იმ­ჟა­მინ­დე­ლი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა იძუ­ლე­ბუ­ლი გახ­და კო­მი­სი­ის შექ­მნას და­თან­ხმე­ბუ­ლი­ყო (თავ­და­პირ­ვე­ლად 23 კა­ცის შე­მად­გენ­ლო­ბით, შემ­დგომ კი ათიც და­ა­მა­ტეს). მაგ­რამ, რო­გორც ხში­რად ხდე­ბა ხოლ­მე, მით უფ­რო სა­ქარ­თვე­ლო­ში, ამ კო­მი­სი­ას სა­კით­ხის შე­სას­წავ­ლად და გა­მო­სარ­კვე­ვად თით­ქმის არა­ფე­რი გა­უ­კე­თე­ბია.

თუმ­ცა უმ­ჯო­ბე­სია, ფაქ­ტე­ბის შეს­წავ­ლა თა­ნა­მიმ­დევ­რო­ბით და­ვიწ­ყოთ.
ფრი­ად სა­ყუ­რად­ღე­ბოა მე­ფის რუ­სე­თის ხე­ლი­სუ­ფალ­თა ქმე­დე­ბა. ილი­ას მკვლე­ლო­ბის მე­სა­მე დღეს თბი­ლი­სის გუ­ბერ­ნა­ტო­რი მე­ფის კან­ცე­ლა­რი­ას ატ­ყო­ბი­ნებ­და, რომ სა­ხელ­მწი­ფო საბ­ჭოს წევ­რი ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე მოკ­ლეს გლე­ხებ­მა, აგ­რა­რულ ნი­ა­დაგ­ზე, სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტე­ბის წა­ქე­ზე­ბით და რომ ძარ­ცვა სი­მუ­ლი­რე­ბუ­ლია. ე.ი. გა­მო­დის, რომ და­ნა­შა­უ­ლის ჩა­დე­ნი­დან სულ მოკ­ლე ხან­ში ად­გი­ლობ­რივ­მა კავ­კა­სი­ურ­მა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ მი­სი მი­ზე­ზე­ბის თა­ო­ბა­ზე საკ­მა­რი­სად ბევ­რი რამ იცო­და.

თუმც კი პირ­ვე­ლი­ვე სა­სა­მარ­თლომ, რო­მე­ლიც მკვლე­ლო­ბი­დან წე­ლი­წა­დი­სა და სა­მი თვის შემ­დგომ გა­ი­მარ­თა, და­ად­გი­ნა, რომ მკვლე­ლო­ბა ოდენ ყა­ჩა­ღო­ბის სა­ბა­ბით იყო ჩა­დე­ნი­ლი!

გა­ი­ა­რა კი­დევ რვა თვემ. ამ პე­რი­ოდ­ში და­ა­პა­ტიმ­რეს (სულ სხვა და­ნა­შა­უ­ლის­თვის) ილი­ას მკვლე­ლო­ბის ერთ-ერ­თი აქ­ტი­უ­რი მო­ნა­წი­ლე ვა­ნო ინაშ­ვი­ლი, რო­მელ­მაც უბი­რი თე­დო ლა­ბა­უ­რის, პავ­ლე ფშავ­ლიშ­ვი­ლი­სა და გი­ორ­გი ხი­ზა­ნიშ­ვი­ლის­გან გან­სხვა­ვე­ბით, ამ სა­ზა­რე­ლი და­ნა­შა­უ­ლის შე­სა­ხებ ბევ­რი რამ იცო­და. მაგ­რამ მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა, მე­ო­რე სა­სა­მარ­თლო­მაც იგი­ვე­ნა­ი­რი გა­ნა­ჩე­ნი გა­მო­ი­ტა­ნა.

ის­მის კით­ხვა: მე­ფის ოხ­რან­კა-ჟან­დარ­მე­რი­ამ, რო­მე­ლიც, უნ­და ით­ქვას, რომ თა­ვი­სი პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლიზ­მით გა­მო­ირ­ჩე­ო­და იმ­დრო­ინ­დელ მსოფ­ლი­ო­ში, რა­ტომ ვერ მო­ა­ხერ­ხა მკვლე­ლო­ბის ერთ-ერ­თი აქ­ტი­უ­რი მო­ნა­წი­ლე "იმერ­ელი­სა" და გიგ­ლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვი­ლის და­კა­ვე­ბაც. ამა­საც რომ თა­ვი და­ვა­ნე­ბოთ, მათ ხომ უკ­ვე აყ­ვა­ნი­ლი ჰყავ­დათ ზე­მოხ­სე­ნე­ბუ­ლი ვა­ნო ინაშ­ვი­ლი, აგ­რეთ­ვე გა­ლავ­ნე­ლი ლავ­რენ­ტი ასა­თი­ა­ნი, რო­მელ­თაც ამ და­ნა­შა­უ­ლის შე­სა­ხებ ბევ­რი რამ იცოდ­ნენ. ასე­ვე, რა­ტომ არ გა­მო­ი­ძი­ეს ე.წ. ბახ­ვის კრე­ბის საქ­მე და რა­ტომ არ გა­მახ­ვილ­და ყუ­რად­ღე­ბა ბა­თუ­მი­დან სპე­ცი­ა­ლუ­რად ჩა­მო­სულ ორ პირ­ზე...
მოსამართლე ი.ოდიშელი
ერ­თი სიტ­ყვით, თუ ჯერ კი­დევ და­ნა­შა­უ­ლის ჩა­დე­ნის პირ­ველ ხა­ნებ­ში ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა ნათ­ლად ხე­დავ­და ქარ­თვე­ლი სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტე­ბის, ანუ რო­გორც მა­შინ ეძახ­დნენ, ეს­დე­კე­ბის ნაკ­ვა­ლევს შემ­ზა­რავ მკვლე­ლო­ბა­ში, მა­შინ რო­გორ მოხ­და, რომ ხან­გრძლი­ვი "გა­მო­ძი­ე­ბის" შე­დე­გად მან ამ მი­მარ­თუ­ლე­ბით ვე­რა­ფე­რი და­ად­გი­ნა.

ჩვე­ნი მტკი­ცე შე­ხე­დუ­ლე­ბით, ილი­ას მკვლე­ლო­ბის საქ­მე იყო ერ­თობ­ლი­ვი ნა­მოქ­მე­და­რი მე­ფის რუ­სე­თის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის, უშუ­ა­ლოდ ოხ­რან­კა-ჟან­დარ­მე­რი­ი­სა და ქარ­თვე­ლი ეს­დე­კე­ბის, ძი­რი­თა­დად მი­სი რა­დი­კა­ლუ­რი, მე­მარ­ცხე­ნე ნა­წი­ლი­სა (ბოლ­შე­ვი­კე­ბის). ამ თვალ­საზ­რისს გა­მოვ­თქვამ­დით მო­ნოგ­რა­ფი­ა­ში "წი­წა­მუ­რის ტრა­გე­დი­ის სა­ი­დუმ­ლო", რო­მე­ლიც 2004 წელს და­ი­ბეჭ­და. იგი­ვე გა­ი­მე­ო­რა აწ გარ­დაც­ვლილ­მა ცნო­ბილ­მა ის­ტო­რი­კოს­მა, პატ­რი­ო­ტიზ­მით გა­მორ­ჩე­ულ­მა, სრუ­ლი­ა­დაც არა ჰო­მო სო­ვ­ე­ტი­კუსმა, პრო­ფე­სორ­მა გი­ვი ჟორ­და­ნი­ამ თა­ვის 2005 წელს გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ მო­ნოგ­რა­ფი­ა­ში "მარ­ტვი­ლო­ბა მე­სი­ი­სა". თა­ვის­თა­ვად უკ­ვე ის ფაქ­ტი, რომ ერ­თმა­ნე­თის­გან და­მო­უ­კი­დებ­ლად ერ­თი და იგი­ვე შე­ხე­დუ­ლე­ბა გა­მოთ­ქვა ორ­მა, ვბე­დავთ ამის თქმას, პრო­ფე­სი­ო­ნალ­მა ის­ტო­რი­კოს­მა და თა­ნაც საკ­მა­ოდ ხან­გრძლი­ვი მუ­შა­ო­ბის შე­დე­გად, ვფიქ­რობთ, ბევ­რის მთქმე­ლი უნ­და იყოს.

ზე­მო­აღ­ნიშ­ნუ­ლი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე­ობს ის გა­რე­მო­ე­ბა, რომ მე­ფის რუ­სე­თის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ გა­მო­ძი­ე­ბა და სა­სა­მარ­თლო პრო­ცე­სი წარ­მარ­თა ძა­ლი­ან ზე­და­პი­რუ­ლად. მან არ მო­ი­სურ­ვა ჭეშ­მა­რი­ტე­ბის დად­გე­ნა არა უბ­რა­ლოდ ეს­დე­კე­ბი­სად­მი რა­მე სიმ­პა­თი­ის გა­მო, არა­მედ იმი­ტომ, რომ ხელს არ აძ­ლევ­და ამ უკა­ნას­კნელ­თა მხი­ლე­ბა. ეს რომ გა­ე­კე­თე­ბი­ნა, მა­შინ ხომ თვი­თო­ნაც გა­მო­აშ­კა­რავ­დე­ბო­და.

თით­ქოს დიდ პა­რა­დოქ­სთან გვაქვს საქ­მე. ილი­ას მკვლე­ლო­ბამ გა­ა­ერ­თი­ა­ნა ორი ერ­თმა­ნე­თი­სად­მი სამ­კვდრო-სა­სი­ცოც­ხლოდ და­პი­რის­პი­რე­ბუ­ლი ძა­ლა. მაგ­რამ ეს პა­რა­დოქ­სი ად­ვი­ლად აიხ­სნე­ბა. 1905-07 წლებ­ში ჩვენ­მა უდი­დეს­მა ეროვ­ნულ­მა მოღ­ვა­წემ, ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძემ დი­დი ძა­ლის­ხმე­ვა გა­მო­ი­ჩი­ნა სა­ქარ­თვე­ლოს ავ­ტო­ნო­მი­ის მო­პო­ვე­ბის­თვის ბრძო­ლა­ში. იგი ასე­ვე იღ­ვწო­და ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ის ავ­ტო­კე­ფა­ლი­ის მო­სა­პო­ვებ­ლად, სიკ­ვდი­ლის დას­ჯის გა­სა­უქ­მებ­ლად და სხვ. მსგავ­სი რამ კი, ბუ­ნებ­რი­ვია, ხელს არ აძ­ლევ­და მე­ფის რუ­სე­თის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბას და სა­უ­ბე­დუ­როდ, არც ქარ­თველ ეს­დე­კებს. ამ­რი­გად, ვე­რა­გუ­ლი საქ­მის აღ­სრუ­ლე­ბი­სას ისი­ნი ბუ­ნებ­რი­ვი მო­კავ­ში­რე­ნი აღ­მოჩ­ნდნენ.

მკვლე­ლო­ბა და­გეგ­მი­ლი უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო არა 1907 წლის აგ­ვის­ტოს ბო­ლოს ან თუნ­დაც თვის და­საწ­ყის­ში და არა გუ­რი­ის მაზ­რის სო­ფელ ბახ­ვსა ან­და დუ­შე­თის მაზ­რის სო­ფელ ახა­ტან­ში, არა­მედ სა­ვა­რა­უ­დოდ, თბი­ლი­სის ბოლ­შე­ვი­კე­ბის ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ბი­უ­როს მთა­ვარ დაჯ­გუ­ფე­ბა­ში. გა­ცი­ლე­ბით უფ­რო ად­რე და თა­ნაც, რო­გორც აღ­ვნიშ­ნეთ, თბი­ლის­ში. ვფიქ­რობთ, ეს უნ­და მომ­ხდა­რი­ყო 1907 წლის თე­ბერ­ვლის ბო­ლოს, რო­დე­საც ბოლ­შე­ვი­კურ­მა გა­ზეთ­მა "ჩვენ­მა ცხოვ­რე­ბამ" ილი­ა­ზე ბინ­ძუ­რი პას­კვი­ლი (ირო­დი­ონ ევ­დოშ­ვი­ლის მი­ერ და­წე­რი­ლი) და­ბეჭ­და, ან­და მარტ-აპ­რილ­ში.

უპირ­ვე­ლე­სად მი­მარ­თეს ილი­ას გა­რე­მოც­ვა­ში აგენ­ტის ჩა­ნერ­გვის ხერხს, რაც ჩვე­უ­ლი რამ გახ­ლდათ რო­გორც ოხ­რან­კა-ჟან­დარ­მე­რი­ის­თვის, ისე ქარ­თვე­ლი ეს­დე­კე­ბის­თვის. ამის­თვის კი გა­მო­ი­ყე­ნეს ფრი­ად ოდი­ო­ზუ­რი პი­რი, ასო­თამ­წყო­ბი და ჟურ­ნა­ლის­ტი დი­მიტ­რი ჯა­ში. შან­ტა­ჟის გზით მო­ხერ­ხდა, რომ ეს უკა­ნას­კნე­ლი და­უ­ახ­ლო­ვეს ილი­ას დას, ქვრივ ელი­სა­ბედს. ივ­ნი­სის და­საწ­ყი­სში ფი­ზი­კუ­რად მო­ი­შო­რეს ილი­ას მო­უ­რა­ვი სა­გუ­რა­მო­ში, მო­სე მე­მა­ნიშ­ვი­ლი (მე­უღ­ლი­თურთ). ამ მკვლე­ლო­ბის საქ­მე სე­რი­ო­ზუ­ლად არა­ვის გა­მო­უ­ძი­ე­ბია და მა­ლე შეწ­ყვი­ტეს კი­დეც. წარ­მო­გიდ­გე­ნი­ათ, ეს ჩა­ი­დი­ნეს ილი­ას - იმ დრო­ის­თვის სა­ხელ­მწი­ფოს საბ­ჭოს წევ­რის მი­მართ!

მოკ­ლუ­ლი მო­უ­რა­ვი ჩა­ა­ნაც­ვლეს სწო­რედ ავად­სახ­სე­ნე­ბე­ლი დი­მიტ­რი ჯა­შით. ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის მუ­ზე­უმ­ში და­ცულ ალექ­სან­დრე კოჭ­ლა­ვაშ­ვი­ლი­სე­ულ (იგი საბ­ჭო­უ­რი სა­სა­მარ­თლოს პრო­ცეს­ში გიგ­ლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვილს დაჰ­კით­ხავ­და) ფონ­დში არის დო­კუ­მენ­ტე­ბი, რომ­ლე­ბიც ადას­ტუ­რე­ბენ დი­მიტ­რი ჯა­ში­სა და გიგ­ლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვი­ლის კავ­შირს, მათ შეხ­ვედ­რას მცხე­თის პრის­ტა­ვის მო­ვა­ლე­ო­ბის შემ­სრუ­ლე­ბელ სტა­ნის­ლავ გრი­ცი­უ­ნა­სთან. ეს დო­კუ­მენ­ტე­ბი გა­მო­ი­ყე­ნა ბა­ტონ­მა გი­ვი ჟორ­და­ნი­ამ, ასე­ვე მეც და­სა­ხე­ლე­ბულ წიგ­ნებ­ში. ამას­თან და­კავ­ში­რე­ბით სა­ინ­ტე­რე­სო ცნო­ბაა ჩვე­ნი პო­ლი­ტე­მიგ­რან­ტის, ალექ­სან­დრე სულ­ხა­ნიშ­ვი­ლის მი­ერ 1989 წლის მა­ის­ში ბა­ტონ გი­ვი ჟორ­და­ნი­ა­სად­მი გაგ­ზავ­ნილ წე­რილ­შიც.
გიგლა ბერბიჭაშვილი სასამართლო პროცესზე
აზერ­ბა­ი­ჯა­ნის ცენ­ტრა­ლურ სა­ის­ტო­რიო არ­ქივ­ში ჩვენ მო­ვი­ძი­ეთ დო­კუ­მენ­ტი - სტა­ნის­ლავ გრი­ცი­უ­ნა­სის საქ­მე, სა­ი­და­ნაც ვი­გებთ, რომ იგი სა­გან­გე­ბოდ შე­არ­ჩი­ეს თბი­ლის­ში, რო­გორც წარ­მო­შო­ბით არა რუ­სი, არა­მედ ლიტ­ვე­ლი. პო­ლი­ცი­ის და­ბალ­ჩი­ნო­სა­ნი, ე.წ. ოკო­ლო­ტოჩ­ნი­კი გრი­ცი­უ­ნა­სი გა­და­უყ­ვა­ნი­ათ დუ­შე­თის მაზ­რის მცხე­თის უბ­ნის (უჩას­ტოკის) პრის­ტა­ვის მო­ვა­ლე­ო­ბის დრო­ე­ბით შემ­სრუ­ლებ­ლად. მკვლე­ლო­ბის შემ­დეგ კი მა­ლე პრის­ტა­ვი (ბო­ქა­უ­ლი) გამ­ხდა­რა. მცი­რე ხნის შემ­დეგ კი გად­მო­უყ­ვა­ნი­ათ თბი­ლი­სის ორი სა­პო­ლი­ციო უბ­ნის პრის­ტა­ვად და თა­ნაც და­უ­ჯილ­დო­ე­ბი­ათ წმინ­და სტა­ნის­ლა­ვის მე­სა­მე ხა­რის­ხის ორ­დე­ნით. რა დამ­სა­ხუ­რე­ბის­თვის, ამის გა­გე­ბა არ უნ­და იყოს ძნე­ლი.

გა­და­საწ­ყვე­ტი პრობ­ლე­მაა, ვინ იყო "იმე­რე­ლი", ერთ-ერ­თი ოთ­ხთა­გა­ნი ილი­ას მკვლელ­თა­გან. თით­ქოს ამის დად­გე­ნა ძა­ლი­ან ად­ვი­ლი იყო გიგ­ლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვი­ლის საქ­მის (1941-42 წწ.) წარ­მო­ე­ბი­სას, მაგ­რამ საბ­ჭო­ურ­მა თე­მი­დამ ყვე­ლა­ფე­რი იღო­ნა, რა­თა სა­კითხს ნა­თე­ლი არ მოჰ­ფე­ნო­და. და­ად­გი­ნეს, რომ მე­ოთ­ხე მკვლე­ლი იყო… ლა­დო ფე­იქ­რიშ­ვი­ლი, წარ­მო­შო­ბით გა­რე­კა­ხე­ლი (სო­ფელ ნო­რი­ო­დან). ჩვე­ნი მტკი­ცე შე­ხე­დუ­ლე­ბით, "იმე­რე­ლი" გახ­ლდათ სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძე.

ამის თა­ო­ბა­ზე მრა­ვა­ლი არ­გუ­მენ­ტის მოხ­მო­ბა შეგ­ვიძ­ლია. ამ­ჯე­რად მხო­ლოდ ერ­თზე გა­ვა­მახ­ვი­ლებთ ყუ­რად­ღე­ბას. ცნო­ბი­ლი ნოე რა­მიშ­ვი­ლის დის­შვი­ლი შალ­ვა ბე­რიშ­ვი­ლი, სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პარ­ტი­ის (მენ­შე­ვი­კე­ბი­სა) ერთ-ერ­თი აქ­ტი­უ­რი წევ­რი, ერთხანს საქ­მი­ა­ნობ­და პა­რიზ­ში, სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი პარ­ტი­ის საზ­ღვარ­გა­რე­თის ბი­უ­რო­ში. იგი იხ­სე­ნებ­და: "1938 წლის ზამ­თარ­ში, რო­დე­საც სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძის გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შე­სა­ხებ გა­მოც­ხად­და (მთხრო­ბელს შე­ე­შა­ლა: უნ­და იყოს 1937 წე­ლი. - გ. ყ.), ქარ­თვე­ლი და რუ­სი სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტე­ბის ერთ-ერ­თი მე­გობ­რუ­ლი შეხ­ვედ­რის დროს (ასე­თი შეხ­ვედ­რე­ბი საკ­მა­ოდ ხში­რად იმარ­თე­ბო­და), რუს­მა მე­გობ­რებ­მა გვკით­ხეს, რა აზ­რი­სა ვართ სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძის პი­როვ­ნე­ბის შე­სა­ხებ. ჩვენ, რა თქმა უნ­და, ყო­ველ­ნა­ი­რად ჩა­ვაქ­ვეს­კნე­ლეთ და შე­ვაჩ­ვე­ნეთ სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძე.

მა­შინ ერთ-ერ­თმა რუს­მა ამ­ხა­ნაგ­მა გვით­ხრა: ორ­ჯო­ნი­კი­ძის ცოდ­ვებს კი­დევ ერ­თი ცოდ­ვა და­უ­მა­ტე­თო და გვი­ამ­ბო, რომ იგი პა­რიზ­თან ახ­ლოს 1911 თუ 1912 წელს (1911 წელს. - გ. ყ.) ლონ­ჟი­უ­მო­ში ლე­ნი­ნის მი­ერ მოწ­ყო­ბილ პარ­ტი­ულ კურ­სებ­ზე ორ­ჯო­ნი­კი­ძეს­თან ერ­თად ის­მენ­და ლექ­ცი­ებს. ერთ-ერ­თი ლექ­ცი­ის დამ­თავ­რე­ბის შემ­დეგ ლე­ნი­ნი გა­სუ­ლა სა­მუ­შაო ოთა­ხი­დან. ჩვენ­თან დარ­ჩა მი­სი მე­უღ­ლე ნა­დეჟ­და კრუპ­სკა­ი­აო (კრუპ­სკა­ი­აც ხში­რად ეს­წრე­ბო­და ლექ­ცი­ებს). გა­მარ­თუ­ლა სა­უ­ბა­რი, რომ­ლის დრო­საც ზო­გი­ერთ ამ­ხა­ნაგს მო­უ­გო­ნე­ბია თა­ვი­სი რე­ვო­ლუ­ცი­უ­რი დამ­სა­ხუ­რე­ბა­ნი რუ­სეთ­ში. სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძეს უამ­ბნია, რომ იგი რე­ვო­ლუ­ცი­ის ტე­რო­რის­ტი იყო და ისიც უხ­სე­ნე­ბია, რომ 1907 წელს პარ­ტი­ის და­ვა­ლე­ბით იძუ­ლე­ბუ­ლი იყო, გა­რე­უ­ლი­ყო ერთ ცნო­ბილ მწე­რალ­ზე გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბულ ტე­რო­რის­ტულ აქ­ტში. ამას­თან აღუ­ნიშ­ნავს, რომ ეს მწე­რა­ლი იყო რე­აქ­ცი­ო­ნე­რი და სა­ხელ­მწი­ფო საბ­ჭოს წევ­რი" (იხ. გა­ზე­თი "ერ­თო­ბა", 1991 წ. #4).

სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძე რომ იმ­ხა­ნად (მით უმე­ტეს, ილი­ას მკვლე­ლო­ბის პე­რი­ოდ­ში) არა­ფერს წარ­მო­ად­გენ­და და ოდენ "სტა­ლი­ნის ვი­რო­ბით" იკა­ფავ­და პარ­ტი­უ­ლი კა­რი­ე­რის­კენ გზას, ეს კარ­გად არის ცნო­ბი­ლი. მი­სი მეშ­ვე­ო­ბით ამ სა­ზა­რელ და ერის­თვის სა­მარ­ცხვი­ნო მკვლე­ლო­ბა­ში ჩვენ ვხე­დავთ კვალს იო­სებ ჯუ­ღაშ­ვილ-სტა­ლი­ნის­კენ. შე­გახ­სე­ნებთ, რომ ზე­მოთ მოხ­სე­ნი­ე­ბუ­ლი ბოლ­შე­ვი­კუ­რი გა­ზე­თის რე­დაქ­ტო­რი სწო­რედ იგი იყო. გვაქვს სხვა შე­სა­ბა­მი­სი ფაქ­ტე­ბიც: იო­სებ ჯუ­ღაშ­ვი­ლი-სტა­ლი­ნი ნაც­ნო­ბობ­და ვა­ნო ინაშ­ვილ­თან, ლავ­რენ­ტი ასა­თი­ან­თან და თვი­თონ დი­მიტ­რი ჯაშ­თა­ნაც კი!

და­სას­რულ, ილი­ას მკვლე­ლო­ბის საქ­მის კვლე­ვა-ძი­ე­ბა კვლა­ვაც უნ­და გაგ­რძელ­დეს. და­სა­მუ­შა­ვე­ბე­ლია სა­ის­ტო­რიო არ­ქი­ვე­ბი ბა­ქო­ში, სანქტ-პე­ტერ­ბურ­გსა და მოს­კოვ­ში, ასე­ვე ვო­ლოგ­და­ში, კერ­ძოდ სოლ­ვი­ჩე­გოდ­სკში. ჩვენ­თა­ნაც, სა­ქარ­თვე­ლო­შიც შე­იძ­ლე­ბა ახა­ლი წყა­რო­ე­ბის მო­ძი­ე­ბა და ფაქ­ტე­ბის დად­გე­ნა. მაგ­რამ ყვე­ლა­ფე­რი ეს უპირ­ვე­ლე­სად პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლე­ბის, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი ის­ტო­რი­კო­სე­ბის საქ­მეა...

ნოდარ გრიგალაშვილი

დიდი ილია დღესაც გვიხმობს...
ის, რა­ზე­დაც ქვე­მოთ ვი­სა­უბ­რებთ, დე­ტექ­ტი­ურ ჟანრს გა­ახ­სე­ნებს მკით­ხველს, მაგ­რამ რა­საც თქვენ წა­ი­კით­ხავთ, და­ემ­ყა­რე­ბა მხო­ლოდ დო­კუ­მენ­ტებს.
მკით­ხველ­მა უკ­ვე იცის, რომ ილი­ა­ზე უშუ­ა­ლო თავ­დამ­სხმე­ლე­ბი ოთ­ხნი იყ­ვნენ: გიგლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვი­ლი, პავლე ფშავ­ლიშ­ვი­ლი, ვანო ინაშ­ვი­ლი და ვი­ღაც იმე­რე­ლი.

ამას გარ­და, მკვლე­ლო­ბის ორ­გა­ნი­ზე­ბა­ში მო­ნა­წი­ლე­ობ­დნენ მე­ეტ­ლე თე­დო ლა­ბა­უ­რი, გი­ორ­გი ხი­ზა­ნიშ­ვი­ლი და გიგოლა მოძ­ღვრიშ­ვი­ლი. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით მკვლე­ლო­ბის ორ­გა­ნი­ზე­ბა­ში მო­ნა­წი­ლე კი­დევ რამ­დე­ნი­მე გვა­რი და­სა­ხელ­და.

ერ­თა­დერ­თი უშუ­ა­ლო მკვლე­ლი, ვინც არა­თუ და­ი­სა­ჯა, არა­მედ მი­სი ვი­ნა­ო­ბაც კი ვერ დად­გინ­და, იყო ვი­ღაც იმე­რე­ლი. მი­სი ვი­ნა­ო­ბა იდუ­მა­ლე­ბით არის მო­ცუ­ლი მთე­ლი ამ ას წელ­ზე მე­ტი ხნის გან­მავ­ლო­ბა­ში. ვი­ღაც იმე­რე­ლი უშუ­ა­ლო მკვლელ­თა შო­რის ყვე­ლა­ზე მძაფ­რი ინ­ტე­რე­სის ობი­ექ­ტი იყო, რად­გან ძი­ე­ბამ, პა­ტი­მარ­თა ჩვე­ნე­ბებ­ზე დაყ­რდნო­ბით, სწო­რედ ის მი­იჩ­ნია ბან­დის მე­თა­უ­რად. სწო­რედ ის იყო კო­მი­ტე­ტი­დან გა­მოგ­ზავ­ნი­ლი ტე­რო­რის­ტი, რო­მელ­საც პირ­და­პი­რი კავ­ში­რი ჰქონ­და სა­შუ­ა­ლო რგო­ლის შემ­კვეთ­თან, ანუ რა­ი­ო­ნულ კო­მი­ტეტ­თან, ან შე­საძ­ლე­ბე­ლია უფ­რო ზე­მო­თაც. ცხა­დია, მი­სი და­ჭე­რით ძი­ე­ბა იმე­დოვ­ნებ­და შემ­კვე­თებ­ზე გას­ვლას.

1908 წლის 19 დე­კემ­ბრის დუ­შე­თის მაზ­რის უფ­რო­სის მო­ვა­ლე­ო­ბის შემ­სრუ­ლე­ბე­ლი კა­ლი­ნი­ნი სა­ი­დუმ­ლოდ მი­მარ­თავს ძი­ე­ბას: "ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მი­ერ იძებ­ნე­ბა უც­ნო­ბი იმე­რე­ლი, რო­მე­ლიც წარ­მო­ად­გენს ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის მკვლელ­თა ბან­დის მე­თა­ურს". და ეს ხდე­ბა მკვლე­ლო­ბი­დან წე­ლი­წა­დი­სა და თით­ქმის ოთ­ხი თვის შემ­დეგ. მა­ნამ­დე ძი­ე­ბა იმის გა­მო ვერ და­ინ­ტე­რეს­დე­ბო­და, რომ მხო­ლოდ მე­ეტ­ლე თე­დო ლა­ბა­უ­რი იყო და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლი. ის კი ვერც და­ა­სა­ხე­ლებ­და ვი­ღაც იმე­რელს, რად­გა­ნაც მხო­ლოდ სა­გუ­რა­მოს თე­მის მცხოვ­რებთ - ფშავ­ლიშ­ვილს, ინაშ­ვილ­სა და ბერ­ბი­ჭაშ­ვილს იც­ნობ­და.
პავლე ფშავლიშვილი (აფციაური)
მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, სხვა მკვლელ­თა და­ჭე­რის შემ­დეგ, სო­ფელ­ში ხმა გა­ვარ­და, ბერ­ბი­ჭაშ­ვი­ლიც და­ი­ჭი­რე­სო. ბი­ძა­მისს უთ­ქვამს, - ის რომ და­ი­ჭი­რეს, რა­ტომ სან­დრო ოზი­ევს (ოძიშ­ვილს) არ იჭე­რენ, იმე­რე­ლი სწო­რედ ის არი­სო. არ­სე­ბობს კი­დევ ერ­თი დო­კუ­მენ­ტი, რომ­ლის მი­ხედ­ვი­თაც 1908 წლის დე­კემ­ბერში დუ­შე­თის მაზ­რის უფ­როსს რო­მე­ლი­ღაც მე­მა­მუ­ლემ, რომ­ლის და­სა­ხე­ლე­ბაც მან ვერ შეძ­ლო, რად­გან პა­ტი­ო­სა­ნი სიტ­ყვა ბორ­კავ­და, აჩ­ვე­ნა, რომ ის "იმე­რე­ლი" არის სან­დრო ოზი­ე­ვი. ძი­ე­ბამ ეს ვერ­სია არ გა­ი­ზი­ა­რა და ოძიშ­ვი­ლი გა­უშ­ვეს, მაგ­რამ მთა­ვა­რი ამ კონ­კრე­ტულ შემ­თხვე­ვა­ში სხვა გახ­ლავთ. ოძიშ­ვი­ლი ამო­საც­ნო­ბად წა­უ­ყე­ნეს მე­ეტ­ლეს, რო­მელ­საც უთ­ქვამს, - ვერ ვიც­ნობ და რომც ყო­ფი­ლი­ყო, სა­ხე­ზე არ მი­ნა­ხავ­სო.

ვის შე­იძ­ლე­ბო­და ან გვა­რით, ან მეტ­სა­ხე­ლით, ან სა­ხით სცნო­ბო­და "იმე­რე­ლი"? ცხა­დია, იმათ, ვის­თა­ნაც წი­ნა ღა­მე გა­ა­ტა­რა იმე­რელ­მა ტე­რაქ­ტის მო­ლო­დინ­ში. ესე­ნი იყ­ვნენ ბერ­ბი­ჭაშ­ვი­ლი, ინაშ­ვი­ლი, ფშავ­ლიშ­ვი­ლი და ხი­ზა­ნიშ­ვი­ლი. მათ­გან პირ­ვე­ლად იჭე­რენ ფშავ­ლიშ­ვილს 1908 წლის 10 თე­ბერ­ვალს.
პო­ლი­ცი­ამ ნა­დი­რო­ვის მა­მულ­ში, ალექ­სი მძე­ლუ­რის სახ­ლში და­ა­პა­ტიმ­რა პავ­ლე ფშავ­ლიშ­ვი­ლი და ლა­დო ფე­იქ­რიშ­ვი­ლი, რო­მელ­თაც ილი­ას მკვლე­ლო­ბას აბ­რა­ლებ­დნენ.

...გზა­ზე ლა­დო ფე­იქ­რიშ­ვი­ლი გა­მოს­ტე­ხია ბო­ქა­ულს და უთ­ქვამს: პავ­ლე ფშავ­ლიშ­ვილ­მა მი­ამ­ბო, რომ ილი­ას მკვლე­ლო­ბა­ში მო­ნა­წი­ლე­ო­ბა მი­ი­ღეს სა­გუ­რა­მო­ში მა­მა­სახ­ლი­სად ნამ­ყო­ფი ვა­ნო ინაშ­ვი­ლის მე­თა­უ­რო­ბით პავ­ლე ფშავ­ლიშ­ვილ­მა (აფ­ცი­ა­უ­რი), გიგ­ლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვილ­მა და ერ­თმა იმე­რელ­მა, რომ­ლის გვა­რი არც პავ­ლემ იცო­და.

მაზ­რის უფ­რო­სის შე­კით­ხვა­ზე პავ­ლე ფშავ­ლიშ­ვი­ლი გა­მო­ტე­ხი­ლა და უთ­ქვამს ის, რაც ფე­იქ­რიშ­ვილს გზა­ში ბო­ქა­უ­ლის­თვის უამ­ბნია. ფშავ­ლიშ­ვილს ისიც გა­მო­უც­ხა­დე­ბია, რომ მე და ჩე­მი ამ­ხა­ნა­გე­ბი ჩა­ვუ­საფ­რდით ილი­ას 30 აგ­ვის­ტოს სო­ფელ წი­წა­მუ­რის მახ­ლობ­ლად. მე მაღ­ლობ­ზე ვი­დექ და ვდა­რა­ჯობ­დი, რო­დის გა­მო­ივ­ლი­და ილი­ას ეტ­ლი. მოგ­ვი­ახ­ლოვ­და, მე და­ვუს­ტვი­ნე, ინაშ­ვი­ლი და სხვე­ბი და­ემ­ზად­ნენ. ეტ­ლი შე­ა­ჩე­რე­ბი­ნეს და პირ­ვე­ლად ჭავ­ჭა­ვა­ძეს ინაშ­ვილ­მა და­ა­ხა­ლა. მკვლე­ლო­ბა­ში მო­ნა­წი­ლე­ო­ბა მი­ი­ღო გიგ­ლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვილ­მა და ერ­თმა იმე­რელ­მა, რომ­ლის გვა­რი არ ვი­ცი. ვი­ცი კი, რომ ის იმე­რე­ლი ამ რამ­დე­ნი­მე ხნის წი­ნათ ტფი­ლის­ში რე­ვოლ­ვე­რის ტა­რე­ბის­თვის და­ა­პა­ტიმ­რეს და გა­და­ა­სახ­ლეს რუ­სეთ­ში. მკვლე­ლო­ბის შემ­დეგ ავე­დით ტყე­ში, გა­და­ვი­ა­რეთ ტყე­ზე ზე­დაზ­ნის მო­ნას­ტრის გვერ­დით და შემ­დეგ სო­ფელ ავ­ჭა­ლა­ში ჩა­ვე­დით. იქი­დან კი ტფი­ლისს მი­ვა­შუ­რეთ და ნა­ძა­ლა­დევ­ში ვცხოვ­რობ­დი­თო ("ისა­რი", 13 თე­ბერ­ვა­ლი, 1908 წ.).

ეს არის პირ­ვე­ლი ჩვე­ნე­ბა, სა­დაც "ერ­თი იმე­რე­ლი" იხ­სე­ნი­ე­ბა. ფშავ­ლიშ­ვი­ლის სიტ­ყვე­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, დი­დი შერ­ლოკ ჰოლ­მსო­ბა არ სჭირ­დე­ბო­და იმის ამოც­ნო­ბას, რომ ეს უბი­რი ფშავ­ლიშ­ვი­ლი, მის­და უნე­ბუ­რად, თავს ყიდ­და. მან მშვე­ნივ­რად იცო­და, ვინ იყო "იმე­რე­ლი", გვარ-სა­ხე­ლით თუ არა, სხვა ნიშ­ნით, ვთქვათ, მეტ­სა­ხე­ლით მა­ინც, რად­გან, წი­ნა­აღ­მდეგ შემ­თხვე­ვა­ში, რო­გორ შე­ეძ­ლო ეთ­ქვა - ვი­ცი, რომ ეს ის კა­ცია, რო­მე­ლიც ამას წი­ნათ ია­რა­ღის ტა­რე­ბა­ზე და­ი­ჭი­რეს და რუ­სეთს გა­და­ა­სახ­ლე­სო.
თედო ლაბაური
ფაქ­ტი ერ­თია, ან ძი­ე­ბას არ სურ­და "იმე­რე­ლის" და­ჭე­რა, ან ფშავ­ლიშ­ვი­ლი­ცა და ფე­იქ­რიშ­ვი­ლიც "იმე­რელ­თან" და­კავ­ში­რე­ბით შეგ­ნე­ბუ­ლად მა­მა­ძაღ­ლობ­დნენ.
არ­სე­ბობს მკვლე­ვარ­თა სხვა­დას­ხვა ვერ­სია, ვინ უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო "ერ­თი იმე­რე­ლი". მათ შო­რის სხვა­დას­ხვა დროს ამ­გვა­რი ვერ­სი­ე­ბი არ­სე­ბობ­და: მაზ­რის უფ­რო­სი ფა­ღა­ვა თა­ვი­დან ფიქ­რობ­და, რომ იგი მოძ­ღვრიშ­ვი­ლი იყო. ბერ­ბი­ჭაშ­ვი­ლის ბი­ძა და ერ­თი თა­ვა­დი ყა­ჩაღ სან­დრო ოზი­ევს ასა­ხე­ლებ­დნენ. საბ­ჭო­თა სა­სა­მარ­თლო პრო­ცეს­ზე გიგ­ლა ბერ­ბი­ჭაშ­ვილ­მა "ვი­ღაც იმერ­ლად" ლა­დო ფე­იქ­რიშ­ვი­ლი და­ა­სა­ხე­ლა. მკვლე­ვარ ალექ­სან­დრე შუ­შა­ნაშ­ვი­ლის მო­საზ­რე­ბით, ეს იმერ­ლო­ბა ბან­დის მე­თა­უ­რის გა­სა­სა­ი­დუმ­ლო­ებ­ლად მო­ი­ფიქ­რეს მკვლე­ლებ­მა და ასე­ვე გა­სა­ი­დუმ­ლო­ე­ბუ­ლი დარ­ჩა. მკვლე­ვარ­თა ერ­თი ნა­წი­ლი "იმერე­ლად" ანუ ილი­ას მკვლელ­თა ბან­დის მე­თა­უ­რად სერ­გო ორ­ჯო­ნი­კი­ძეს მი­იჩ­ნევს.
მაგ­რამ მა­ინც ვინ უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო "იმე­რე­ლი"?

წრე, რო­მელ­შიც "იმე­რე­ლი" უნ­და ვე­ძე­ბოთ, შე­მო­საზ­ღვრუ­ლია იმ ბან­დე­ბით, რომ­ლე­ბიც ილი­ას მკვლე­ლო­ბამ­დე და­თა­რე­შობ­დნენ დუ­შე­თის მაზ­რა­ში. ერთ-ერ­თი ასე­თი, ყვე­ლა­ზე სა­ში­ში იყო მცხე­თის წი­თელ­რაზ­მელ­თა ბან­და ანუ "ტყის ძმე­ბი", რო­მელ­საც დუ­შე­თის მაზ­რის კო­მი­ტე­ტის და­ვა­ლე­ბა­თა შემ­სრუ­ლე­ბე­ლი ილი­კო იმერ­ლიშ­ვი­ლი ხელ­მძღვა­ნე­ლობ­და.

ის, რომ კო­მი­ტე­ტი­დან გა­მოგ­ზავ­ნი­ლი "იმე­რე­ლი" ილი­ას მკვლელ­თა ბან­დის მე­თა­უ­რი იყო, და­ად­გი­ნა გა­მო­ძი­ე­ბამ.
ის, რომ ილი­ას მკვლელ­თა ხელ­მძღვა­ნე­ლი "ტყის ძმე­ბის" მე­თა­უ­რი იყო, დაგ­ვი­წე­რა ბოლ­შე­ვიკ­მა რაჟ­დენ კა­ლა­ძემ. კი­დევ ერ­თხელ წა­ვი­კით­ხოთ: - კო­მი­ტე­ტის ბე­ჭედ­დარ­ტყმუ­ლი ყალ­ბი დო­კუ­მენ­ტით "ტყის ძმე­ბის" მე­თა­უ­რი შეც­დო­მა­ში შე­იყ­ვა­ნეს და მო­აკ­ვლე­ვი­ნეს ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძეო.
გიგოლა მოძღვრიშვილი
ჩვე­ნი ამო­ცა­ნა მხო­ლოდ ტო­ლო­ბის ნიშ­ნის დას­მაა!
"იმე­რე­ლი" არის "ტყის ძმე­ბის" მე­თა­უ­რი.
დუ­შე­თის მაზ­რა­ში მოქ­მედ "ტყის ძმე­ბის" მე­თა­ურ­თა­გან ერ­თი - ფე­იქ­რიშ­ვი­ლი, რო­გორც "იმე­რე­ლი", თა­ვად ძი­ე­ბამ გა­მო­რიც­ხა.

მე­ო­რის, ვა­სო კუ­დუ­ლაშ­ვი­ლის არა­ნა­ი­რი ურ­თი­ერ­თო­ბა ამ საქ­მეს­თან არ დას­ტურ­დე­ბა.
ლო­გი­კა გვკარ­ნა­ხობს ვერ­სი­ას, რომ "იმე­რე­ლი" იმერ­ლიშ­ვი­ლი უნ­და იყოს.
ეს ლო­გი­კა ჯერ­ჯე­რო­ბით მხო­ლოდ ოთხ წა­ნამ­ძღვარს ეფუძ­ნე­ბა.
1. დად­გე­ნი­ლე­ბა მი­ღე­ბუ­ლია დუ­შე­თის მაზ­რის კო­მი­ტე­ტის მი­ერ.
2. დად­გე­ნი­ლე­ბას ახორ­ცი­ე­ლებ­და კო­მი­ტე­ტის ტე­რო­რის­ტუ­ლი ჯგუ­ფი ან ჯგუ­ფე­ბი.
3. დუ­შე­თის მაზ­რა­ში მოქ­მე­დებ­და ბოლ­შე­ვიკ იმერ­ლიშ­ვი­ლის ტე­რო­რის­ტუ­ლი ჯგუ­ფი (და­ნარ­ჩე­ნი ორი ბან­დის მე­თა­უ­რი მხო­ლოდ ყა­ჩა­ღე­ბი იყ­ვნენ, ეს იმერ­ლიშ­ვი­ლი კი იმავ­დრო­უ­ლად პარ­ტი­უ­ლი მუ­შა­კია).
4. "იმე­რე­ლი" ილი­ას მკვლელ­თა ბან­დის მე­თა­უ­რი იმავ­დრო­უ­ლად არის "ბე­ჭედ­დარ­ტყმუ­ლი ქა­ღალ­დით" "შეც­დო­მა­ში შეყ­ვა­ნი­ლი" ტე­რო­რის­ტუ­ლი ჯგუ­ფის ანუ "ტყის ძმე­ბის" მე­თა­უ­რი.

ამ დას­კვნას მრა­ვა­ლი დო­კუ­მენ­ტი უდევს სა­ფუძ­ვლად, რო­მე­ლიც ჩვენ სრუ­ლად აღ­ვნუს­ხეთ ორ­ტო­მე­ულ­ში "თა­ნამ­დე­ვი სუ­ლი". სა­ბო­ლოო ვერ­დიქ­ტის­თვის ამ წა­ნამ­ძღვრებ­თან ერ­თად და­ვიხ­მა­რეთ იმერ­ლიშ­ვი­ლის ბი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ცნო­ბე­ბიც. აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ისიც, რომ იმერ­ლიშ­ვი­ლი იმ­დე­ნად და­უნ­დო­ბე­ლი ტე­რო­რის­ტი ყო­ფი­ლა, რომ მი­სი ში­შით დუ­შე­თის მაზ­რი­დან ხალ­ხი იყ­რე­ბო­და და საც­ხოვ­რებ­ლად სხვა­გან მი­დი­ო­და. თუმ­ცა ამას ხე­ლი არ შე­უშ­ლია ბოლ­შე­ვი­კე­ბის­თვის, ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა­ში მოს­ვლის შემ­დეგ ის რე­ვო­ლუ­ცი­ის რა­ინ­დად მო­ე­ნათ­ლათ.
გიორგი ხიზანიშვილი
და კი­დევ ერ­თი ფაქ­ტიც: არ არ­სე­ბობს არ­გუ­მენ­ტი, რის გა­მოც ეჭ­ვი უნ­და შე­ვი­ტა­ნოთ ბოლ­შე­ვიკ­თა იდე­ო­ლოგ რაჟ­დენ კა­ლა­ძის მი­ერ საბ­ჭო­თა დრო­ში გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ სიტ­ყვებ­ში, ილია "ტყის ძმე­ბის" მე­თა­ურს მო­აკ­ვლე­ვი­ნე­სო. იმ დროს "ტყის ძმე­ბის" ბოლ­შე­ვი­კი მე­თა­უ­რი დუ­შე­თის მაზ­რა­ში მხო­ლოდ ილი­კო იმერ­ლიშ­ვი­ლი იყო.

ქარ­თველ­მა ბოლ­შე­ვი­კებ­მა ილია მოკ­ლეს, ერ­თი თვის შემ­დეგ რუ­სებ­მა ტოლ­სტოი ვერ გა­ი­მე­ტეს, მაგ­რამ მის სახლს თო­ფე­ბი და­უ­ში­ნეს.
ვინ იყო ყვე­ლა­ზე დი­დი ნა­ცი­ო­ნა­ლის­ტი, ამ სიტ­ყვის სა­უ­კე­თე­სო გა­გე­ბით სა­ქარ­თვე­ლო­ში? - ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე.
ქარ­თველ­მა ბოლ­შე­ვი­კებ­მა ვა­ლი მო­ი­ხა­დეს ახა­ლი დრო­ის ჩინ­გიზ ხა­ნის, სი­ბირ­სკე­ლი ული­ა­ნო­ვის წი­ნა­შე და დი­დი ალ­ბა­თო­ბით სწო­რედ მას­თან შე­თან­ხმე­ბით თა­ვი­დან მო­ი­ცი­ლეს ქარ­თუ­ლი ნა­ცი­ო­ნა­ლიზ­მის მედ­რო­შე.

...ერ­თი ემიგ­რან­ტი პო­ე­ტი­სა არ იყოს, მთის ჯვა­როს­ნე­ბი­ვით მუდ­მივ უნ­და ვი­ა­როთ ილი­ას გარ­შე­მო, აწ უკ­ვე დე­და­ეკ­ლე­სი­ის მი­ერ წმინ­და­ნად შე­რაც­ხი­ლი მგოს­ნის ირ­გვლივ.
ვი­ღაც მად­ლი­ანს ერთ ფო­ტო­სუ­რათ­ზე ილია ასე აღუ­ბეჭ­დავს: მოძ­ღვა­რი ერი­სა გან­მარ­ტო­ე­ბით დგას, ხე­ლი შე­უ­მარ­თავს და საჩ­ვე­ნე­ბე­ლი თი­თით ვი­ღა­ცას უხ­მობს.

ილია გვიხ­მობს ჩვენ უკე­თე­სი სა­ქარ­თვე­ლოს­თვის!..

მოამზადა ნო­დარ შო­ში­ტაშ­ვი­ლმა
ჟურნალი "ისტორიანი",#8
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!