გრემი - კახეთის მეფეთა რეზიდენცია
17-01-2018
გრემი - კახეთის მეფეთა რეზიდენცია
გრე­მის, რო­გორც ქა­ლა­ქის ის­ტო­რია XV სა­უ­კუ­ნი­დან იწყე­ბა, რო­ცა იგი კა­ხე­თის პირ­ველ­მა მე­ფემ გი­ორ­გიმ (1466-1476 წწ.) კა­ხე­თის სა­მე­ფოს დე­და­ქა­ლა­ქად აქ­ცია. ეს სტა­ტუ­სი გრემ­მა ორი სა­უ­კუ­ნის გან­მავ­ლო­ბა­ში შე­ი­ნარ­ჩუ­ნა. აქ მიმ­დი­ნა­რე­ობ­და აქ­ტი­უ­რი მწიგ­ნობ­რუ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბა, აქ გა­დი­ო­და სა­ქა­რავ­ნო გზე­ბი. სწო­რედ ამი­ტომ იგი კა­ხე­თის პო­ლი­ტი­კუ­რი, ეკო­ნო­მი­კუ­რი და კულ­ტუ­რუ­ლი ცხოვ­რე­ბის ცენ­ტ­რად.

ქა­ლაქ გრე­მის შე­სა­ხებ მწი­რი ის­ტო­რი­უ­ლი ცნო­ბე­ბია შე­მო­ნა­ხუ­ლი, რამ­დე­ნა­დაც იგი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ის­ტო­რი­ის ერთ-ერთ ყვე­ლა­ზე რთულ ეტაპ­ზე გაჩ­ნ­და და სხვა ქა­ლა­ქებ­თან შე­და­რე­ბით, მა­ლე­ვე გა­უ­ჩი­ნარ­და.

გრე­მის მთე­ლი ის­ტო­რია
კა­ხე­თის მე­ფე­ე­ბის სა­ხელს უკავ­შირ­დე­ბა. თუმ­ცა არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი სა­მუ­შა­ო­ე­ბის მი­ხედ­ვით, რომ­ლე­ბიც აქ ფრაგ­მენ­ტუ­ლად მიმ­დი­ნა­რე­ობ­და (1939-1949 წლე­ბი - ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლი ა. მა­მუ­ლაშ­ვი­ლი და 1963-1967 წლე­ბი - ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლი პარ­მენ ზა­ქა­რა­ი­ა), ირ­კ­ვე­ვა, რომ ადა­მი­ა­ნის ნა­მო­სახ­ლა­რის კვა­ლი თავ­და­პირ­ვე­ლად ად­რე რკი­ნის ხა­ნა­ში, ხო­ლო მოგ­ვი­ა­ნე­ბით XIII-XIV სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში ჩნდე­ბა. სა­ვა­რა­უ­დოა, რომ აქ იყო მცი­რე და­სახ­ლე­ბა,
რო­მე­ლიც XV სა­უ­კუ­ნე­ში ქა­ლა­ქად აქ­ცი­ეს. სრუ­ლი­ად ქართლ-კა­ხე­თის მსგავ­სად, გრე­მის­თ­ვი­საც ურ­თუ­ლე­სი აღ­მოჩ­ნ­და XVII სა­უ­კუ­ნე­ში შაჰ-აბა­სის ლაშ­ქ­რო­ბე­ბი, რომ­ლებ­მაც იგი ნან­გ­რე­ვე­ბად აქ­ცია.

გრე­მის არ­ქი­ტექ­ტუ­რუ­ლი კომ­პ­ლექ­სი მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი ნა­გე­ბო­ბე­ბის­გან შედ­გე­ბა. აქ არის გუმ­ბა­თო­ვა­ნი მთა­ვა­რან­გე­ლოზ­თა სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სია, სამ­სარ­თუ­ლი­ა­ნი სა­სახ­ლე-სამ­რეკ­ლო, სა­მე­ურ­ნეო ნა­გე­ბო­ბა­ნი, გა­ლა­ვა­ნი, მდი­ნა­რე ინ­წო­ბის­კენ სა­ი­დუმ­ლო გა­სას­ვ­ლე­ლი. აქ­ვეა აბა­ნო­ე­ბი, ბა­ზა­რი და ქარ­ვას­ლა.
გრე­მის ყვე­ლა­ზე თვალ­სა­ჩი­ნო ნა­წი­ლია ე.წ. მთა­ვა­რან­გე­ლოზ­თა კომ­პ­ლექ­სი, რო­მე­ლიც კლდო­ვა­ნი ქე­დის და­ბო­ლო­ე­ბა­ზეა წა­მო­მარ­თუ­ლი და შედ­გე­ბა მა­ღალ გა­ლა­ვან­შე­მორ­ტყ­მუ­ლი გუმ­ბა­თო­ვა­ნი ეკ­ლე­სი­ი­სა და სა­სახ­ლე-სამ­რეკ­ლოს­გან.

გუმ­ბა­თო­ვა­ნი ტა­ძა­რი მთა­ვა­რან­გე­ლოზ­თა სა­ხელ­ზეა ნა­კურ­თხი. იგი გეგ­მით კვად­რატ­ში ჩა­ხა­ზუ­ლი ჯვა­რია და არ­ქი­ტექ­ტუ­რუ­ლი თვალ­საზ­რი­სით მი­ე­კუთ­ვ­ნე­ბა ცენ­ტ­რა­ლურ­გუმ­ბა­თო­ვან ტა­ძარ­თა გვი­ან შუ­ა­სა­უ­კუ­ნე­ობ­რივ ტიპს. თუმ­ცა ეკ­ლე­სი­ის სამ­ხ­რეთ-და­სავ­ლე­თის კუთხე სა­სახ­ლე-სამ­რეკ­ლოს ესაზღ­ვ­რე­ბა, რომელიც ჩა­მოჭ­რი­ლია, რად­გან, რო­გორც ჩანს, აგე­ბუ­ლია ამ უკა­ნას­კ­ნე­ლის შემ­დ­გომ და მშე­ნებ­ლებ­მა ორ ნა­გე­ბო­ბას შო­რის გა­სას­ვ­ლე­ლი და­ტო­ვეს.

ტა­ძარს უფ­რო ად­რე­უ­ლი ძეგ­ლე­ბის­გან, პირ­ველ რიგ­ში, სამ­შე­ნებ­ლო მა­სა­ლა გა­მო­არ­ჩევს. იგი მთლი­ა­ნად აგუ­რით არის ნა­გე­ბი და მხატ­ვ­რულ ეფექტს მი­სი ფე­რი და სხვა­დას­ხ­ვა სიბ­რ­ტყე­ზე ფი­გუ­რა­თა გან­თავ­სე­ბა ქმნის. გარ­და ამი­სა, გრე­მის მთა­ვა­რან­გე­ლოზ­თა სა­ხე­ლო­ბის ტაძ­რის კორ­პუ­სის სი­მაღ­ლე სი­გა­ნეს­თან შე­და­რე­ბით საგ­რ­ძ­ნობ­ლად მე­ტია, რაც შე­ხედ­ვი­სას ზეს­წ­რაფ­ვის შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბას აძ­ლი­ე­რებს. ტა­ძარს შე­სას­ვ­ლე­ლი სა­მი მხრი­დან აქვს - და­სავ­ლე­თი­დან, სამ­ხ­რეთ­სა და ჩრდი­ლო­ე­თი­დან.

ტაძ­რის ინ­ტე­რი­ერს ანა­თებს გუმ­ბათ­სა და ფა­სა­დებ­ში გაჭ­რი­ლი სარ­კ­მ­ლე­ბი (რვა სარ­კ­მე­ლი გუმ­ბათ­ში და ორ-ორი - ფა­სა­დებ­ზე), რის წყა­ლო­ბი­თაც მო­ხა­ტუ­ლო­ბა ძალ­და­უ­ტა­ნებ­ლად აღიქ­მე­ბა. მხატ­ვ­რო­ბის თავ­და­პირ­ვე­ლი ფე­ნა შეს­რუ­ლე­ბუ­ლია ლე­ვან კახ­თა მე­ფის დროს, სა­დაც, რო­გორც დამ­კ­ვე­თი, თა­ვად მე­ფეც არის გა­მო­სა­ხუ­ლი. ეს მო­ხა­ტუ­ლო­ბა XVII სა­უ­კუ­ნის და­საწყის­ში არ­ც­თუ ხა­რის­ხი­ა­ნად გა­და­უ­კე­თე­ბი­ათ მოს­კო­ვი­დან ჩა­მო­სულ რუს მხატ­ვ­რებს.

ტაძ­რის ოთხი­ვე ფა­სა­დი ერ­თ­ნა­ი­რი პრინ­ცი­პით არის აგე­ბუ­ლი - ნა­ხე­ვარ­ს­ვე­ტე­ბით და­ყო­ფი­ლია სამ მო­ნაკ­ვე­თად და ბო­ლოვ­დე­ბა შე­ის­რუ­ლი თა­ღე­ბით, რომ­ლე­ბიც სწორ­კუთხე­დებ­შია ჩას­მუ­ლი. გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლია ასე­ვე აგუ­რე­ბის კბი­ლა­ნა წყო­ბა და სა­ფა­სა­დო სიბ­რ­ტყე­ებ­ზე იარუ­სე­ბად შე­მო­ყო­ლი­ლი თა­ღე­დე­ბი. გა­მორ­ჩე­ულ მხატ­ვ­რულ ეფექტს ქმნის აგუ­რის წყო­ბის შეღ­რ­მა­ვე­ბით გა­მოყ­ვა­ნი­ლი მოზ­რ­დი­ლი ჯვრე­ბი. რო­გორც ყო­ველ­თ­ვის, ხაზ­გას­მუ­ლად არის გა­ფორ­მე­ბუ­ლი აღ­მო­სავ­ლე­თის ფა­სა­დი, თუმ­ცა გრე­მის ეკ­ლე­სი­ის მხატ­ვ­რუ­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა სწო­რედ სი­სა­და­ვე და ცალ­კე­უ­ლი დე­ტა­ლე­ბის მრა­ვალ­ფე­როვ­ნად გა­და­თა­მა­შე­ბაა.

რო­გორც უკ­ვე ვთქვით, სა­სახ­ლე მთა­ვა­რან­გე­ლოზ­თა სა­ხე­ლო­ბის ტა­ძარ­ზე უფ­რო ად­რე უნ­და იყოს აგე­ბუ­ლი. სა­ვა­რა­უ­დოდ, მას შემ­დეგ, რაც გრე­მი გახ­და კა­ხე­თის მე­ფე­თა რე­ზი­დენ­ცია - ერ­თი­ა­ნი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს უკა­ნას­კ­ნე­ლი მე­ფის, გი­ორ­გი VIII-ის, ანუ კა­ხე­თის პირ­ვე­ლი მე­ფის, გი­ორ­გი I-ის დროს (1466-1471 წწ.). სამ­რეკ­ლოს ფუნ­ქ­ცია კი სა­სახ­ლეს მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, ტაძ­რის აგე­ბას­თან ერ­თად უნ­და შე­ე­ძი­ნა, XVI სა­უ­კუ­ნის 60-იან წლებ­ში.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ სა­სახ­ლე აგე­ბუ­ლია თავ­და­სა­ცა­ვად ად­ვილ ად­გი­ლას და წარ­მო­ად­გენს ერ­თ­გ­ვარ სინ­თეზს სა­მე­ფო სა­სახ­ლი­სა და ამ პე­რი­ო­დის­თ­ვის სა­ხა­სი­ა­თო თავ­დაც­ვი­თი ნა­გე­ბო­ბი­სა. გარ­და ამი­სა, სამ­ხ­რეთ-აღ­მო­სავ­ლეთ მხა­რეს მი­შე­ნე­ბუ­ლი აქვს კუთხის კოშ­კი, სა­თო­ფუ­რე­ბი­თა და სარ­თულ­შო­რი­სი და­მა­კავ­ში­რე­ბე­ლი ღი­ო­ბე­ბით.

რო­გორც ტაძ­რის, ისე სა­სახ­ლის ეს­თე­ტი­კა­შიც ჩანს გვი­ან შუ­ა­სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის­თ­ვის სა­ხა­სი­ა­თო არ­ქ­ტი­ტექ­ტუ­რუ­ლი მხატ­ვ­რუ­ლი გე­მოვ­ნე­ბა. ამ პე­რი­ო­დის კა­ხე­თის ძეგ­ლე­ბის უმე­ტე­სო­ბის მსგავ­სად, აგე­ბუ­ლია ქარ­თუ­ლი აგუ­რით. აგუ­რით­ვე იქ­მ­ნე­ბა ფი­გუ­რე­ბი მორ­თუ­ლო­ბის დე­ტა­ლე­ბით და ად­გილ-ად­გილ წყო­ბის შეღ­რ­მა­ვე­ბით, თა­ღე­ბიც აღ­მო­სავ­ლურ სტილ­შია შე­ის­რუ­ლი.

სა­სახ­ლე­სა და ტა­ძარს გარს მა­ღა­ლი გა­ლა­ვა­ნი შე­მოს­დევს. იგი თავ­და­პირ­ვე­ლად აიგო სა­სახ­ლის მშე­ნებ­ლო­ბას­თან ერ­თად და ყო­ველ მომ­დევ­ნო პე­რი­ოდ­ში გა­ახ­ლ­დე­ბო­და. ცნო­ბი­ლია, რომ იგი მოგ­ვი­ა­ნე­ბით მე­ფე ერეკ­ლე მე­ო­რე­საც შე­უ­კე­თე­ბია. გა­ლა­ვა­ნი სა­თო­ფუ­რე­ბით არის აღ­ჭურ­ვი­ლი და გა­მაგ­რე­ბუ­ლია კოშ­კე­ბით. ნა­წი­ლობ­რივ არის შე­მორ­ჩე­ნი­ლი სამ­ხ­რეთ-და­სავ­ლე­თის კოშ­კი. მთლი­ა­ნი გა­ლა­ვა­ნი თა­ნა­ბარ მან­ძი­ლებ­ზე კონ­ტ­რ­ფორ­სე­ბი­თაა გა­მაგ­რე­ბუ­ლი. გა­ლავ­ნის სამ­ხ­რეთ კუთხეს­თან შე­მორ­ჩე­ნი­ლია მდი­ნა­რე ინ­წო­ბის­კენ გა­სას­ვ­ლე­ლი სა­ი­დუმ­ლო გვი­რა­ბის და­საწყი­სი.

ცი­ხე-ქა­ლა­ქის ნა­წი­ლი იყო გა­ლავ­ნის გა­რეთ მდე­ბა­რე შე­ნო­ბე­ბიც. მათ შო­რის სა­მე­ფო რე­ზი­დენ­ცია, სა­დაც იყო სა­მე­ფო სა­სახ­ლე­ე­ბი, შად­რევ­ნი­ა­ნი შე­ნო­ბა, რვა­კუთხა კოშ­კი, აგუ­რით ნა­გე­ბი აბა­ნო და სხვ. ვრცე­ლი ტე­რი­ტო­რია ეკა­ვა სა­ვაჭ­რო უბანს, რომ­ლის ცენ­ტ­რ­შიც მდე­ბა­რე­ობ­და ქულ­ბა­ქე­ბი ანუ და­ხუ­რუ­ლი ბა­ზა­რი (30 დუ­ქა­ნი, თი­თო­ე­უ­ლი 10 კვმ ფარ­თო­ბით) და ქარ­ვას­ლა. აქ­ვე აღ­მოჩ­ნ­და აღ­მო­სავ­ლუ­რი სტი­ლის აბა­ნო, ცხე­ლი და ცი­ვი წყალ­მო­მა­რა­გე­ბის სის­ტე­მი­თა და შე­სა­ბა­მი­სი და­ნიშ­ნუ­ლე­ბის ოთა­ხე­ბით (ქვე­და სარ­თულ­ზე ორ­თ­ქ­ლის ღუ­მე­ლი, ზე­და სარ­თულ­ზე გა­სახ­დე­ლე­ბი და სა­კუთ­რივ აბა­ნო­ე­ბი).

ის­ტო­რი­უ­ლი გრე­მის კომ­პ­ლექ­სი 1975 წლი­დან მუ­ზე­უმ-ნაკ­რ­ძალს წარ­მო­ად­გენს. სა­სახ­ლე-სამ­რეკ­ლო­ში გა­მო­ფე­ნი­ლია ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მა­სა­ლა და გათხ­რე­ბის შე­დე­გად მო­პო­ვე­ბუ­ლი არ­ტე­ფაქ­ტე­ბის ნა­წი­ლი: ბრინ­ჯა­ოს ხა­ნის იარა­ღი, სამ­კა­უ­ლი, მცი­რე ზო­მის ცხო­ველ­თა ქან­და­კე­ბე­ბი, რკი­ნის ცუ­ლე­ბი (XII-XIII სს.); კე­რა­მი­კის ნი­მუ­შე­ბი, მო­ჭი­ქუ­ლი კრა­მი­ტი და აგუ­რი, სას­მე­ლი წყლის მი­ლე­ბი (XV ს.); შუ­ა­სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის საბ­რ­ძო­ლო იარა­ღი (ზარ­ბა­ზა­ნი და მშვილდ-ისა­რი XVI ს.).

მუ­ზე­უმ­ში სულ და­ცუ­ლია 2 056 ექ­ს­პო­ნა­ტი. გრემ­ში აღ­მო­ჩე­ნი­ლი ნივ­თე­ბის ნა­წი­ლი კი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ეროვ­ნულ მუ­ზე­უმ­შია და­ცუ­ლი. მუ­ზე­უმ-ნაკ­რ­ძალ­ში ასე­ვე წარ­მოდ­გე­ნი­ლია ფერ­წე­რუ­ლი ნა­მუ­შევ­რე­ბის სე­რია - მე­ფე­თა პორ­ტ­რე­ტე­ბი (ავ­ტო­რი ლე­ვან ჭო­ღოშ­ვი­ლი. 1985 წე­ლი). გრე­მის ბო­ლო რეს­ტავ­რა­ცია 2011 წელს დას­რულ­და, რის შემ­დე­გაც გა­ლავ­ნის გა­რეთ მუ­ზე­უ­მის ახა­ლი შე­ნო­ბა გა­იხ­ს­ნა.

მა­რი­ტა სახ­ლ­თხუ­ციშ­ვი­ლი
ხე­ლოვ­ნე­ბათ­მ­ცოდ­ნე­ო­ბის მა­გის­ტ­რი
ჟურნალი "ისტორიანი",#84
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რედაქტორის რჩევით
თქვენი აზრით, უნდა იყოს თუ არა პრეზიდენტი უშიშროების საბჭოს შემადგენლობაში?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, უნდა იყოს თუ არა პრეზიდენტი უშიშროების საბჭოს შემადგენლობაში?