ვასილ დუმბაძე მორგანთა ბანკის ფინანსისტი
ვასილ დუმბაძე მორგანთა ბანკის ფინანსისტი
გურული აზნაურის საოცარი თავგადასავალი რუსეთის იმპერიასა და აშშ-ში

ჟურ­ნალ "ის­ტო­რი­ა­ნის" მე­სა­მე ნო­მერ­ში და­ბეჭ­დილ სტა­ტი­ას მსოფ­ლი­ო­ში ერთ-ერ­თი უმ­დიდ­რე­სი ადა­მი­ა­ნის, ჯონ მორ­გა­ნის შე­სა­ხებ ვინც წა­ი­კით­ხავ­და, ალ­ბათ ვერ წარ­მო­იდ­გენ­და, რომ მორ­გან­თა იმ­პე­რი­ის წამ­ყვან ფი­ნან­სის­ტთა შო­რის იყო ამე­რი­კა­ში ქარ­თუ­ლი ემიგ­რა­ცი­ის წარ­მო­მად­გე­ნე­ლი ვა­სილ დუმ­ბა­ძე. ამ გა­სა­ო­ცა­რი კა­ცის, მი­ხე­ილ ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის რო­მა­ნის "კვა­ჭი კვა­ჭან­ტი­რა­ძის" მთა­ვა­რი გმი­რის ერთ-ერ­თი პრო­ტო­ტი­პის რე­ა­ბი­ლი­ტა­ცია რამ­დე­ნი­მე წე­რილ­ში ვცა­დეთ, რად­გან მის შე­სა­ხებ სა­ზო­გა­დო­ე­ბა­ში მკვეთ­რად უარ­ყო­ფი­თი აზ­რი იყო გავ­რცე­ლე­ბუ­ლი, გან­სა­კუთ­რე­ბით, გე­რონ­ტი ქი­ქო­ძის მო­გო­ნე­ბა­თა ფრაგ­მენტ "აფე­რის­ტი
დუმ­ბა­ძის" გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბის შემ­დეგ. ბო­ლო წლებ­ში ქვე­ლი ჩხა­ტა­რა­იშ­ვი­ლის ნარ­კვევ­სა და ალე­კო ას­ლა­ნიშ­ვი­ლის ორ წე­რილ­ში ვა­სო დუმ­ბა­ძე ერ­თგვა­რად რე­ა­ბი­ლი­ტი­რე­ბუ­ლია. მი­სი ბი­ოგ­რა­ფია ნამ­დვი­ლად იმ­სა­ხუ­რებს, რომ კი­დევ ერ­თხელ შე­ვახ­სე­ნოთ მკით­ხველს. მით უმე­ტეს, მკვლე­ვარ­თა წე­რი­ლებ­ში ვა­სოს ემიგ­რან­ტულ მოღ­ვა­წე­ო­ბა­ზე არა­ფე­რია მოთ­ხრო­ბი­ლი, სა­ი­
და­ნაც გა­სა­გე­ბი ხდე­ბა, ვინ იყო დუმ­ბა­ძე - სა­ერ­თა­შო­რი­სო რან­გის აფე­რის­ტი და ავან­ტი­უ­რის­ტი, თუ პატ­რი­ო­ტი.

ვა­სილ (ვა­სო) დუმ­ბა­ძე ოზურ­გე­თის მაზ­რა­ში და­ი­ბა­და, სო­ფელ შე­მოქ­მე­დის მღვდლის, ცნო­ბი­ლი მგა­ლობ­ლის, და­ვით დუმ­ბა­ძის ოჯახ­ში. დუმ­ბა­ძე­ებს ორი ვა­ჟის გარ­და ცხრა ქა­ლიშ­ვი­ლი ჰყავ­დათ. და­ვი­თის უფ­რო­სი ძმა, იმ­პე­რა­ტო­რის ამა­ლის წევ­რი, გე­ნე­რალ-მა­ი­ო­რი ივა­ნე დუმ­ბა­ძე, იალ­ტის ქა­ლა­ქის თა­ვად და­ნიშ­ნეს. უსაზ­ღვრო ძა­ლა­უფ­ლე­ბით სარ­გებ­ლობ­და ყი­რიმ­ში, რო­მელ­საც "დუმ­ბა­ზი­ა­საც" უწო­დებ­დნენ.

გიმ­ნა­ზი­ის დამ­თავ­რე­ბის შემ­დეგ ვა­სო გერ­მა­ნი­ა­ში გა­ემ­გზავ­რა და სტუ­დენ­ტო­ბი­დან­ვე მი­იქ­ცია ქარ­თვე­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბის ყუ­რად­ღე­ბა. "ივე­რია" 1904 წლის ივ­ლის­ში წერ­და, რომ ლა­იფ­ცი­გის ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ მუ­ზე­უმ­ში სტუ­დენტ ვა­სილ დუმ­ბა­ძეს სა­მო­ას ეთ­ნოგ­რა­ფი­ა­ზე წა­უ­კით­ხავს რე­ფე­რა­ტი და დამ­სწრე­თა მო­წო­ნე­ბა და­უმ­სა­ხუ­რე­ბია. მუ­ზე­უ­მის დი­რექ­ტორს, პრო­ფე­სორ ვო­ი­ლეს უთ­ხო­ვია ახა­ლი რე­ფე­რა­ტის წა­კით­ხვა თე­მა­ზე: "ქარ­თვე­ლე­ბი და სომ­ხე­ბი". ოქ­ტომ­ბერ­ში და­ი­ბეჭ­და ცნო­ბა, რომ ვა­სო ორ დი­სერ­ტა­ცი­ას ამ­ზა­დებ­და: "ქარ­თვე­ლე­ბი - ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მი­მო­ხილ­ვა" და "ნავ­თის ინ­დუს­ტრია კავ­კა­სი­ა­ში და მი­სი ამე­რი­კის ნავ­თთან შე­და­რე­ბა". თვით ვა­სოს იმა­ვე წელს გა­ზეთ "ცნო­ბის ფურ­ცე­ლის­თვის" გა­მო­უგ­ზავ­ნია სტა­ტია "ფრიდ­რიხ რეტ­ცე­ლი და მი­სი მნიშ­ვნე­ლო­ბა მეც­ნი­ე­რე­ბა­ში". რო­გორც ვხე­დავთ, თა­ვი­სი სპე­ცი­ა­ლო­ბის გარ­და, ინ­ტე­რე­სი გა­მო­უ­ჩე­ნია ეთ­ნოგ­რა­ფი­ი­სად­მიც.

1906 წელს ვა­სომ და­ამ­თავ­რა ლა­იფ­ცი­გის უნი­ვერ­სი­ტე­ტის სა­ინ­ჟინ­რო ფა­კულ­ტე­ტი. წიგ­ნად გა­მო­ცე­მუ­ლი მი­სი სა­დიპ­ლო­მო ნაშ­რო­მი ბა­ქოს ნავ­თობ­სა­რე­წებ­ზე სო­ლი­დუ­რი გა­მოკ­ვლე­ვაა, ვო­რონ­ცო­ვის მა­მუ­ლებ­ში დნეპ­რის ჭო­რო­მე­ბის ექ­სპლუ­ა­ტა­ცი­ის გეგ­მა გა­მო­ირ­ჩე­ვა გრან­დი­ო­ზუ­ლო­ბი­თა და სი­თა­მა­მით, პეტ­როგ­რა­დის კა­ნა­ლი­ზა­ცი­ის გეგ­მას უმაღ­ლეს­მა სა­მეც­ნი­ე­რო-ტექ­ნი­კურ­მა კო­მი­სი­ამ "იდე­ა­ლუ­რად და­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი" უწო­და.

მეც­ნი­ე­რე­ბას რომ გაჰ­ყო­ლო­და, დიდ წარ­მა­ტე­ბებს მი­აღ­წევ­და, მაგ­რამ ვა­სომ კო­მერ­ცი­ას მოჰ­კი­და ხე­ლი და მა­ლე იმ­დე­ნად გა­ით­ქვა სა­ხე­ლი, რომ მორ­გან­თა რუ­სეთ-ამე­რი­კის ბან­კის დამ­ფუძ­ნე­ბელ­თა შო­რის, გრაფ ვო­რონ­ცოვ-დაშ­კო­ვი­სა და აშშ-ში რუ­სე­თის ელჩ ბახ­მე­ტე­ვის გვერ­დით ისიც აღ­მოჩ­ნდა.

გავ­ლე­ნი­ა­ნი ბი­ძი­სა და მე­გობ­რის მა­მის, კავ­კა­სი­ის მე­ფის­ნაც­ვალ ილა­რი­ონ ვო­რონ­ცოვ-დაშ­კო­ვის (რომ­ლის მა­მუ­ლე­ბის მმარ­თვე­ლიც ვა­სო იყო) წყა­ლო­ბით, იგი პე­ტერ­ბურ­გის უმაღ­ლე­ს წრე­ებ­ში გა­ე­რია. მის პო­პუ­ლა­რო­ბას ხელს უწ­ყობ­და გა­რეგ­ნო­ბა, გა­ნათ­ლე­ბა, მომ­ხიბ­ვლე­ლო­ბა, ავან­ტი­უ­რის­ტუ­ლი ბუ­ნე­ბა, ეკო­ნო­მი­კუ­რი ტა­ლან­ტი, ფუ­ლი და ევ­რო­პუ­ლი ენე­ბის - გერ­მა­ნუ­ლის, ინ­გლი­სუ­რის, ფრან­გუ­ლის ცოდ­ნა. ვა­სო ყუ­რად­ღე­ბას იქ­ცევს პატ­რი­ო­ტუ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბი­თაც: პირ­ვე­ლი მსოფ­ლიო ომის დროს იყო ნი­კო და­დი­ა­ნის მი­ერ შექ­მნი­ლი ქარ­თველ დაჭ­რილ ჯა­რის­კაც­თა სა­ზო­გა­დო­ე­ბის გამ­გე­ო­ბის წევ­რი. სა­ზო­გა­დო­ე­ბა 20 ათა­სამ­დე დაჭ­რილს და­ეხ­მა­რა სურ­სა­თით, ტან­საც­მლით, ქარ­თუ­ლი წიგ­ნე­ბით, გა­ჭირ­ვე­ბულ­თა ოჯა­ხებს - ფუ­ლით. მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი რო­ლი შე­ას­რუ­ლა პეტ­როგ­რად­ში ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ის და­ფუძ­ნე­ბა­შიც.

ომის წინ აქ­ტი­უ­რად თა­ნამ­შრომ­ლობ­და გი­ორ­გი მა­ჩა­ბელ­თან, გი­ორ­გი შარ­ვა­ში­ძე­სა და სხვებ­თან ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის დაწ­ყე­ბუ­ლი საქ­მის და­საგ­ვირ­გვი­ნებ­ლად - რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის ფარ­გლებ­ში სა­ქარ­თვე­ლოს ავ­ტო­ნო­მი­ის მი­საღ­წე­ვად, მაგ­რამ წიგ­ნის გმი­რად და ცნო­ბილ ავან­ტი­უ­რის­ტად იგი სა­ი­დუმ­ლო დიპ­ლო­მა­ტი­ურ­მა საქ­მი­ა­ნო­ბამ და მსხვილ სამ­ხედ­რო დაკ­ვე­თა­თა ხელ­ში ჩაგ­დე­ბამ აქ­ცია.

სამ­ხედ­რო წრე­ებს ვა­სო ომამ­დე და­უ­კავ­შირ­და და სამ­ხედ­რო შეკ­ვე­თე­ბიც მი­ი­ღო. გა­იც­ნო სამ­ხედ­რო მი­ნისტრ ვლა­დი­მირ სუ­ხომ­ლი­ნო­ვის ნდო­ბით აღ­ჭურ­ვი­ლი პი­რი. ალ­ტშუ­ლე­რი, სუ­ხომ­ლი­ნო­ვის ცო­ლის ბი­ძაშ­ვი­ლი, ინ­ჟი­ნე­რი და საქ­მო­სა­ნი ნი­კა­ლაი გოშ­კე­ვი­ჩი, შემ­დეგ კი მი­ნის­ტრის ახალ­გაზ­რდა ცო­ლი. 1914 წელს გა­მოს­ცა სუ­ხომ­ლი­ნო­ვის აპო­ლო­გე­ტუ­რი ბი­ოგ­რა­ფია და სამ­ხედ­რო შეკ­ვე­თებ­მაც მის­კენ იწ­ყო დე­ნა, სა­ი­და­ნაც სო­ლი­დურ სა­კო­მი­სი­ოს იღებ­და. მან­ვე მო­აგ­ვა­რა სამ­ხედ­რო მი­ნის­ტრის­თვის მორ­გან­თა ბან­კის სა­შუ­ა­ლე­ბით ამე­რი­კა­ში 150 ავ­ტო­მან­ქა­ნის შე­ძე­ნა.

მი­ხე­ილ ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის რო­მა­ნის ორ თავ­ში, "ამ­ბა­ვი სა­ი­დუმ­ლო ვალ­დე­ბუ­ლო­ბი­სა" და "ამ­ბა­ვი უდი­დეს სამ­ხედ­რო საქ­მის გა­ი­მას­ქნე­ბი­სა", მოთ­ხრო­ბი­ლია პირ­ვე­ლი მსოფ­ლიო ომისდრო­ინ­დე­ლი ამ­ბა­ვი, რო­მელ­მაც სა­ერ­თა­შო­რი­სო სკან­და­ლის სა­ხე შე­ი­ძი­ნა. რე­ზო გა­ბაშ­ვი­ლის მო­გო­ნე­ბებ­ში ჩა­მოთ­ვლი­ლია ამ გრან­დი­ო­ზუ­ლი აქ­ტის ოთ­ხი მთა­ვა­რი მო­ნა­წი­ლე: გი­ორ­გი მა­ჩა­ბე­ლი, ვა­სო დუმ­ბა­ძე, რუ­სე­თის სამ­ხედ­რო მი­ნის­ტრი სუ­ხომ­ლი­ნო­ვი და მი­ნის­ტრის ლა­მა­ზი ცო­ლი. ვის რა წი­ლი ედო სკან­დალ­ში, სამ­ხედ­რო ტრი­ბუ­ნალ­მაც ვერ გა­არ­კვია. საქ­მე კი ამ­გვა­რად წა­რი­მარ­თა: რუ­სე­თის სამ­ხედ­რო უწ­ყე­ბამ ამე­რი­კა­ში 15 მი­ლი­ო­ნი ოქ­როს მა­ნე­თის ყუმ­ბა­რე­ბის შეკ­ვე­თა, მი­ნის­ტრის ცო­ლის წყა­ლო­ბით, ვა­სოს მი­ან­დო. შვე­ი­ცა­რი­ა­ში და­არ­სე­ბუ­ლი "სა­ქარ­თვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის კო­მი­ტე­ტის" აქ­ტი­უ­რმა წევ­რმა, ვა­სოს ძველ­მა მე­გო­ბარ­მა გი­ორ­გი მა­ჩა­ბელ­მა და­არ­წმუ­ნა დუმ­ბა­ძე, რომ ომ­ში რუ­სე­თის და­მარ­ცხე­ბის შემ­დეგ სა­ქარ­თვე­ლო და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბას მო­ი­პო­ვებ­და. მათ შე­ი­მუ­შა­ვეს მზაკ­ვრუ­ლი გეგ­მა და სხვა კა­ლიბ­რის ჭურ­ვე­ბი შე­უკ­ვე­თეს, რომ­ლე­ბიც რუ­სულ ქვე­მე­ხებს არ მო­ერ­გო. და­იწ­ყო კარ­პა­ტე­ბამ­დე მი­სუ­ლი რუ­სე­თის არ­მი­ის კა­ტას­ტრო­ფუ­ლი უკან­და­ხე­ვა.
კა­ტას­ტრო­ფამ­დე დუმ­ბა­ძემ კი­დევ ერ­თი მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი მი­სია შეას­რუ­ლა.

დო­კუ­მენ­ტუ­რა­დაა და­სა­ბუ­თე­ბუ­ლი, რომ ნი­კო­ლოზ II-მ სე­პა­რა­ტუ­ლი ზა­ვის და­სა­დე­ბად გერ­მა­ნი­ა­ში ვა­სილ დუმ­ბა­ძე გაგ­ზავ­ნა, რო­გორც გერ­მა­ნი­ის მმარ­თველ წრე­ებ­თან და­ახ­ლო­ე­ბუ­ლი პი­რი. 1915 წლის ზაფ­ხულ­ში, გერ­მა­ნი­ა­ში ვა­სომ მე­ფის­თვის შედ­გე­ნი­ლი, სამ­ხედ­რო უწ­ყე­ბის 1909-14 წლებ­ში უმ­თავ­რეს ღო­ნის­ძი­ე­ბა­თა ჩა­მო­ნათ­ვა­ლის 13-პუნ­ქტი­ა­ნი სა­ი­დუმ­ლო დო­კუ­მენ­ტიც წა­ი­ღო. სტოკ­ჰოლ­მში მას დახ­ვდა გი­ორ­გი მა­ჩა­ბე­ლი. ფონ ლუ­ცი­უს­მა იგი სა­გა­რეო საქ­მე­თა სა­მი­ნის­ტროს წა­რუდ­გი­ნა. სა­ი­დუმ­ლო დო­კუ­მენ­ტის გა­და­ცე­მის შემ­დეგ ორი­ვე ქარ­თვე­ლი ბერ­ლინს გა­ემ­გზავ­რა. იქ მათ გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი პა­ტი­ვით შეხ­ვდნენ. რუ­სეთ­ში დაბ­რუ­ნე­ბულ­მა ვა­სომ 19-გვერ­დი­ა­ნი მოხ­სე­ნე­ბა წა­რად­გი­ნა, რო­მე­ლიც ორი ნა­წი­ლის­გან შედ­გე­ბო­და: "კავ­კა­სი­ის სა­კით­ხი" და "სამ­ხედ­რო ტყვე­ე­ბი". მოხ­სე­ნე­ბა­ში ნათ­ქვა­მი იყო, რომ გერ­მა­ნია მზად არის სე­პა­რა­ტუ­ლი ზა­ვის­თვის და მი­სი ჩა­რე­ვით შე­უმ­სუ­ბუქ­დათ მდგო­მა­რე­ო­ბა სამ­ხედ­რო ტყვე­ებს.

რუ­სეთ­ში მი­სი დაბ­რუ­ნე­ბა ჭურ­ვე­ბის სკან­დალს და­ემ­თხვა. ჯილ­დოს ნაც­ვლად, სა­ი­დუმ­ლო დო­კუ­მენ­ტე­ბის გერ­მა­ნე­ლე­ბის­თვის გა­და­ცე­მის ბრალ­დე­ბით, ვა­სო და­ა­პა­ტიმ­რეს. სკან­დალს შე­ე­წი­რა მი­ნის­ტრის კა­რი­ე­რა, ვა­სო დუმ­ბა­ძეს კი სიკ­ვდი­ლი მი­უ­სა­ჯეს, რო­მე­ლიც ნი­კო­ლოზ II-მ კა­ტორ­ღით შე­უც­ვა­ლა.

"კვა­ჭი გუ­რუ­ლი"
თე­ბერ­ვლის რე­ვო­ლუ­ცი­ის შემ­დეგ სუ­ხომ­ლი­ნოვ-დუმ­ბა­ძის საქ­მე გა­და­ი­სინ­ჯა. სუ­ხომ­ლი­ნოვს კა­ტორ­ღა მი­უ­სა­ჯეს, სა­ი­და­ნაც იგი საზ­ღვარ­გა­რეთ გა­იქ­ცა. დუმ­ბა­ძე კი თავ­დე­ბით გა­მო­იხ­სნა გი­ორ­გი მა­ჩაბ­ლის ძმამ, ილომ და თა­ვის თე­ატრ "ბი-ბა-ბოს­თან" ერ­თად კი­ევ­ში წა­იყ­ვა­ნა. 1919 წლის ზაფ­ხულ­ში სა­მო­ქა­ლა­ქო ომის ალ­ში გახ­ვე­უ­ლი კი­ე­ვი­დან ვა­სო ჯერ ოდე­სა­ში გა­ემ­გზავ­რა, შემ­დეგ - სტამ­ბოლ­ში, იქი­დან კი ევ­რო­პა­ში. სა­ქარ­თვე­ლოს ოკუ­პა­ცი­ის შემ­დეგ, სხვა მრა­ვალ ქარ­თველ­თან ერ­თად, ვა­სო დუმ­ბა­ძეც ემიგ­რა­ცი­ა­ში აღ­მოჩ­ნდა.

1924 წელს ვა­სო ამე­რი­კა­ში ჩა­ვი­და. 1925 წელს ნიუ-იორ­კში გა­მოს­ცა წიგ­ნი "კავ­კა­სი­ის რეს­პუბ­ლი­კე­ბი", რო­მელ­მაც მი­იპ­ყრო არა მარ­ტო ამე­რი­კუ­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბის, არა­მედ ქარ­თველ ემიგ­რან­ტთა ყუ­რად­ღე­ბა და საფ­რან­გეთ­ში მყოფ­მა სა­ქარ­თვე­ლოს მთავ­რო­ბამ ვა­სო ამე­რი­კა­ში თა­ვის წარ­მო­მად­გენ­ლად და­ნიშ­ნა. ვა­სოც ენერ­გი­უ­ლად შე­უდ­გა საქ­მეს. სა­ჭი­რო იყო სა­ქარ­თვე­ლოს ოკუ­პა­ცი­ის სა­კით­ხის გახ­მა­უ­რე­ბა, რად­გან ამე­რი­კა სა­ქარ­თვე­ლოს რუ­სეთ­თან ნე­ბა­ყოფ­ლო­ბით შე­ერ­თე­ბულ ქვეყ­ნად მი­იჩ­ნევ­და. ვა­სოს თა­ოს­ნო­ბი­თა და სე­ნა­ტორ ჰენ­რი ვილ­სო­ნის თავ­მჯდო­მა­რე­ო­ბით და­არ­სდა "ამე­რი­კუ­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბა კავ­კა­სი­ის­თვის", რო­მელ­შიც მრა­ვა­ლი ცნო­ბი­ლი მოღ­ვა­წე გა­ერ­თი­ან­და. გან­თქმულ იუ­რის­ტთა კო­მი­სი­ამ შე­ის­წავ­ლა სა­ქარ­თვე­ლოს წარ­სუ­ლი, არ­სე­ბუ­ლი მდგო­მა­რე­ო­ბა და და­ად­გი­ნა მი­სი "და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის უდა­ვო უფ­ლე­ბა და ევ­რო­პა­ში გა­ხიზ­ნუ­ლი დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი მთავ­რო­ბის კა­ნო­ნი­ე­რე­ბა", - იუწ­ყე­ბო­და ჟურ­ნა­ლი "ბრძო­ლა".

1926 წლის 10-11 მარტს ამე­რი­კის შე­ერ­თე­ბუ­ლი შტა­ტე­ბის წარ­მო­მად­გე­ნელ­თა პა­ლა­ტა­სა და სე­ნატ­ში ერ­თდრო­უ­ლად შე­ი­ტა­ნეს წი­ნა­და­დე­ბა სა­ქარ­თვე­ლოს დიპ­ლო­მა­ტი­უ­რი წარ­მო­მად­გენ­ლის და­ნიშ­ვნა­ზე ვირ­ჯი­ნი­ის დე­პუ­ტატ­მა კოპ­ლენ­დმა და სე­ნა­ტორ­მა ვალ­ტონ-მურ­მა. კონ­გრეს­მა და­ად­გი­ნა, სა­ქარ­თვე­ლოს დიპ­ლო­მა­ტი­უ­რი წარ­მო­მად­გენ­ლის­თვის გა­მო­ე­ყო თან­ხა, რო­ცა ამას პრე­ზი­დენ­ტი მი­იჩ­ნევ­და მი­ზან­შე­წო­ნი­ლად. სა­ქარ­თვე­ლოს სა­ერ­თა­შო­რი­სო უფ­ლე­ბის, მი­სი და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის სა­კით­ხი და 11 მარ­ტის რე­ზო­ლუ­ცია კონ­გრეს­მა 1-2 აპ­რილს ხე­ლახ­ლა გა­ნი­ხი­ლა. ჯონ სტი­უ­არ­ტი­სა და ჰენ­რი ობ­და­ი­კის გა­მოს­ვლე­ბის შემ­დეგ კონ­გრეს­მა ამ სხდო­მა­თა ოქ­მე­ბით, 22 დანართით და 17 ფო­ტო­თი, სა­ხელ­მწი­ფო ხარ­ჯით სა­ქარ­თვე­ლო­ზე 361-გვერ­დი­ა­ნი წიგ­ნი გა­მოს­ცა, მაგ­რამ სა­ბო­ლოო გა­დაწ­ყვე­ტი­ლე­ბა ვერ გა­მო­ი­ტა­ნა.

სა­ქარ­თვე­ლოს სა­კით­ხი მე­ო­რედ 1929 წლის 23 აპ­რილს და­ის­ვა. სე­ნა­ტორ­მა კოპ­ლენ­დმა მე-17 კონ­გრე­სის I სე­სი­ა­ზე კავ­კა­სი­ის ოთხ რეს­პუბ­ლი­კა­ში (სა­ქარ­თვე­ლო, აზერ­ბა­ი­ჯა­ნი, სომ­ხე­თი, ჩრდი­ლო­ეთ კავ­კა­სია) დიპ­ლო­მა­ტი­უ­რი წარ­მო­მად­გენ­ლის და­ნიშ­ვნის სა­კით­ხი შე­ი­ტა­ნა. "ბი­ლი" მო­უ­წო­დებ­და ამე­რი­კელ კა­ნონ­მდებ­ლებს, გა­მო­ეს­წო­რე­ბი­ნათ წი­ნა­მორ­ბედ­თა შეც­დო­მა და და­ე­დას­ტუ­რე­ბი­ნათ ქარ­თვე­ლი ხალ­ხის და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის უფ­ლე­ბა. წი­ნა­და­დე­ბის მი­ღე­ბის შემ­დეგ ვა­სილ დუმ­ბა­ძე სა­ქარ­თვე­ლოს წარ­მო­მად­გენ­ლად დამ­ტკიც­და. იმა­ვე 1929 წელს ცნო­ბი­ლი დიპ­ლო­მა­ტის, ლე­ონ ვილ­სო­ნის თავ­მჯდო­მა­რე­ო­ბით შე­იქ­მნა "სა­ქარ­თვე­ლოს უფ­ლე­ბე­ბის დაც­ვის კო­მი­ტე­ტი", რა­საც შე­დე­გად ამე­რი­კის კონ­გრეს­ში სა­ქარ­თვე­ლოს სა­კით­ხის რამ­დენ­ჯერ­მე გან­ხილ­ვა მოჰ­ყვა.

1933 წელს საფ­რან­გეთ­მა ცნო საბ­ჭო­თა კავ­ში­რი, გა­უქ­მდა სა­ქარ­თვე­ლოს მთავ­რო­ბის ლე­გა­ცია და შეწ­ყდა სა­ქარ­თვე­ლოს მთავ­რო­ბის, სა­ელ­ჩო­ე­ბი­სა და სა­კონ­სუ­ლო­ე­ბის უფ­ლე­ბა­მო­სი­ლე­ბა. დუმ­ბა­ძემ სა­ქარ­თვე­ლოს სა­კით­ხის ახა­ლარ­ჩე­უ­ლი პრე­ზი­დენ­ტის, რუზ­ველ­ტის წი­ნა­შე წა­მოჭ­რა სცა­და და წე­რი­ლი მის მდი­ვანს, მა­კინ­ტა­ირს გა­დას­ცა. მა­კინ­ტა­ირ­მა კი კონ­გრე­სის გა­მო­ცე­მულ წიგ­ნში შე­სა­ბა­მი­სი ად­გი­ლე­ბი მო­უ­ნიშ­ნა პრე­ზი­დენტს. ვა­სო ემად­ლი­ე­რე­ბა კონ­სულ კო­ლუს, პრე­ზი­დენ­ტის მე­გო­ბარს, სა­არ­ჩევ­ნო კამ­პა­ნი­ის ერთ-ერთ აქ­ტი­ურ წევრს ედ­ვინ ვალ­დმანს, 1926 წელს სა­ქარ­თვე­ლოს სა­კით­ხის კუ­რა­ტორ კე­ლე­ის, ჰენ­რი ვილ­სონ­სა და სხვებს.

სა­ქარ­თვე­ლოს­თვის ამ ბრძო­ლა­ში ვა­სოს არ და­უ­ზო­გავს სახ­სრე­ბი და ენერ­გია. ამის შე­სა­ხებ გი­ორ­გი მა­ჩა­ბე­ლი სპი­რი­დონ კე­დი­ას წერ­და: "ვა­სომ აქ მარ­თლაც დი­დე­ბუ­ლად იმუ­შა­ვა, მაგ­რამ რო­გორც სა­თა­ვე­ში ვუთ­ხარ, ტყუ­ი­ლად ჩა­აბ­ნია მთე­ლი თა­ვი­სი ქო­ნე­ბა ამ მუ­შა­ო­ბა­ში. არ იყო დრო და უკე­თე­სი იქ­ნე­ბო­და ეს ფუ­ლი რა­ი­მე საქ­მე­ში მო­ეხ­მა­რა, ახ­ლა მი­ლი­ო­ნე­რი იქ­ნე­ბო­და და ას­ჯერ უფ­რო მე­ტად შეს­ძენ­და თა­ვის სამ­შობ­ლოს საქ­მეს. არ და­მი­ჯე­რა. მი­სი საქ­მეა, მაგ­რამ მა­ინც დი­დი პა­ტი­ვის სა­ცე­მია მი­სი თავ­და­დე­ბუ­ლე­ბა და მსხვერ­პლი სამ­შობ­ლოს სამ­სა­ხუ­რის­თვის".

სა­ქარ­თვე­ლოს არა­ო­ფი­ცი­ა­ლუ­რი ელ­ჩი აშშ-ში
ვა­სო შემ­დე­გაც ცდი­ლობ­და სა­ქარ­თვე­ლოს სა­კით­ხით ამე­რი­კის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის და­ინ­ტე­რე­სე­ბას, მაგ­რამ ევ­რო­პა­ში მწიფ­დე­ბო­და დი­დი ომი და აშშ-ის ად­მი­ნის­ტრა­ცი­ას სა­ქარ­თვე­ლოს­თვის აღარ ეცა­ლა. ვა­სო კი დიდ­ხანს ას­რუ­ლებ­და სა­ქარ­თვე­ლოს არა­ო­ფი­ცი­ა­ლუ­რი და არა­აკ­რე­დი­ტე­ბუ­ლი ელ­ჩის როლს ამე­რი­კა­ში. ეს მით უფ­რო სა­შუ­რი იყო, რომ 1924 წლის აჯან­ყე­ბის და­მარ­ცხე­ბის, ევ­რო­პა­ში 1929-33 წლე­ბის ეკო­ნო­მი­კუ­რი კრი­ზი­სის - "დი­დი დეპ­რე­სი­ი­სა" და 1932 წელს ია­პო­ნი­ის მი­ერ მან­ჯუ­რი­ის ოკუ­პა­ცი­ის შემ­დეგ, სა­დაც ბევ­რი ქარ­თვე­ლი ცხოვ­რობ­და, ამე­რი­კა­ში ქარ­თველ ემიგ­რან­ტთა რიც­ხვი მკვეთ­რად გა­ი­ზარ­და. 1931 წელს და­არ­სდა ნიუ-იორ­კის სათ­ვის­ტო­მო, რომ­ლის ერთ-ერ­თი ინი­ცი­ა­ტო­რი პავ­ლე და თა­მარ კვა­რაც­ხე­ლი­ებ­თან, ვა­ნო კო­ბა­ხი­ძე­სა და გი­ორ­გი მა­ჩა­ბელ­თან ერ­თად ვა­სო დუმ­ბა­ძეც გახ­ლდათ.

ვა­სო აქ­ტი­უ­რად მო­ნა­წი­ლე­ობ­და სათ­ვის­ტო­მოს საქ­მი­ა­ნო­ბა­ში, ფი­ნან­სუ­რა­დაც ხში­რად ეხ­მა­რე­ბო­და, ოთ­ხგზის იყო მი­სი თავ­მჯდო­მა­რე. ქარ­თველ­თა შე­სა­კავ­ში­რებ­ლად ხში­რად აწ­ყობ­და თავ­ყრი­ლო­ბებ­სა და ნა­დი­მებს. 1938 წელს ვა­სოს ინი­ცი­ა­ტი­ვით აის­ლიპ­ში შე­ი­ძი­ნეს სათ­ვის­ტო­მოს სახ­ლი. ვა­სომ თა­ვი­სი ხარ­ჯით გა­ა­რე­მონ­ტა, გა­აწ­ყო ავე­ჯით, გა­ა­შე­ნა ბაღ-ბოს­ტა­ნი, რო­მელ­საც კოს­ტა ხუნ­წა­რი­ას ცოლ-შვილ­თან ერ­თად უვ­ლი­და. დუმ­ბა­ძის დახ­მა­რე­ბი­თა და თა­ნად­გო­მით ამე­რი­კა­ში ჩა­ვი­და და შე­სა­ბა­მის სტრუქ­ტუ­რებს და­უ­კავ­შირ­და არა­ერ­თი ქარ­თვე­ლი, რო­მელ­თაც შემ­დეგ მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი წვლი­ლი შე­ი­ტა­ნეს ამე­რი­კის ეკო­ნო­მი­კი­სა და კულ­ტუ­რის გან­ვი­თა­რე­ბა­ში.

მარ­თა­ლია, მას ამე­რი­კა­ში ისე­თი სა­კუ­თა­რი დი­დი საქ­მე არ წა­მო­უწ­ყია, რო­გო­რიც გრი­გოლ კო­ბა­ხი­ძე­სა და გი­ორ­გი მა­ჩა­ბელს, მაგ­რამ რო­გორც მორ­გა­ნე­ბის ბან­კის წამ­ყვა­ნი ფი­ნან­სის­ტი - მდი­დარ ადა­მი­ა­ნად ით­ვლე­ბო­და. ამე­რი­კა­ში ჩას­ვლის შემ­დეგ ვა­სომ შე­ირ­თო უმ­დიდ­რე­სი ქა­ლი, რო­მელ­საც წი­ლი ჰქონ­და ერთ-ერთ უდი­დეს, დღე­ში რვა­მი­ლი­ო­ნი­ა­ნი ტი­რა­ჟით გა­მო­მა­ვალ გა­ზეთ "ჩი­კა­გო ტრი­ბი­უნ­ში". სა­კუ­თა­რი მდგო­მა­რე­ო­ბის, ცო­ლი­სა და გა­ზე­თის წყა­ლო­ბით ვა­სო ყვე­ლა უწ­ყე­ბა­ში ად­ვი­ლად ახერ­ხებ­და შეღ­წე­ვა­სა და ქარ­თვე­ლე­ბის დახ­მა­რე­ბას. ეხ­მა­რე­ბო­და ევ­რო­პა­ში მცხოვ­რებ ქარ­თვე­ლებ­საც, ახალ­გაზ­რდე­ბის­თვის კი ამე­რი­კის უნი­ვერ­სი­ტე­ტე­ბი­დან საც­ხოვ­რებ­ლით, კვე­ბი­თა და სტი­პენ­დი­ით უზ­რუნ­ველ­ყო­ფი­ლი ად­გი­ლე­ბი ჩაჰ­ქონ­და.

ვა­სო დუმ­ბა­ძე გარ­და­იც­ვა­ლა 1943 წელს ამე­რი­კა­ში. მი­სი უმ­ცრო­სი დის, ეკა­ტე­რი­ნეს ქა­ლიშ­ვილ­მა რუ­სუ­დან (ლუ­ლუ) ჩე­ჩე­ლაშ­ვილ­მა ვა­სოს ფო­ტო­ე­ბი მოგ­ვა­წო­და და გვი­ამ­ბო, რომ კარ­გად ახ­სოვს 1943 წელს სო­ფელ შე­მოქ­მედ­ში ვა­სილ დუმ­ბა­ძის ან­დერ­ძი რომ მი­ვი­და ფოს­ტით. "ჩა­ბა­რე­ბა­ზე ჩვე­ნებს ხე­ლიც მო­ა­წე­რი­ნეს. მე თვი­თონ მაქვს წა­კით­ხუ­ლი. ვა­სომ იცო­და, რომ მა­მა ცოც­ხა­ლი აღარ ჰყავ­და, კო­მუ­ნის­ტებ­მა სა­კუ­თარ სახ­ლში მოკ­ლეს. ან­დერ­ძი ასე იწ­ყე­ბო­და: "ჩემს ძვირ­ფას ნე­ნას! ჩემს ძვირ­ფას დებს, დის­შვი­ლებს, სი­ძე­ებს. ჩე­მი უძ­რავ-მოძ­რა­ვი ქო­ნე­ბა..." ან­დერ­ძში და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლი იყო 27 მი­ლი­ო­ნი, მე ასე მახ­სოვს.

ქვე­ლი ჩხა­ტა­რა­იშ­ვილს მგო­ნი 42 მი­ლი­ო­ნი უწე­რია. შემ­დეგ ეწე­რა, რომ თუ არა­ვი­ნაა ცოც­ხა­ლი, იმ ფუ­ლით სკო­ლა ან სა­ა­ვად­მყო­ფო უნ­და აშე­ნე­ბუ­ლი­ყო. იცო­და, რომ აფ­თი­ა­ქი სო­ფელ­ში უკ­ვე იყო. ეს ან­დერ­ძი მე­რე მი­ლი­ცი­ის უფ­როს­მა შა­ლამ­ბე­რი­ძემ წა­ი­ღო და დღემ­დე არ ვი­ცით, სად არის. რო­ცა სუ­ხიშ­ვი­ლე­ბი საზ­ღვარ­გა­რეთ პირ­ვე­ლად გა­ვიდ­ნენ, ნი­ნო რა­მიშ­ვი­ლი, რო­მე­ლიც დე­ი­დას­თან მე­გობ­რობ­და, ყვე­ბო­და: "ამე­რი­კას რომ ვათ­ვა­ლი­ე­რებ­დით, გიდ­მა ხე­ლი გა­იშ­ვი­რა და გვით­ხრა, ეს არის თქვე­ნი თა­ნა­მე­მა­მუ­ლის, ვა­სო დუმ­ბა­ძის ვი­ლაო. შეს­ვლით ვერ შე­ვე­დით, მაგ­რამ ვინც ნამ­ყო­ფი იყო, ამ­ბობ­დნენ, რომ შე­სას­ვლელ­ში, ფო­ი­ე­ში კი­ბის ერთ მხა­რეს ჩიხ­ტი­კოპ­სა და ქარ­თულ კა­ბა­ში გა­მოწ­ყო­ბი­ლი დე­დის სუ­რა­თი ეკი­და, მე­ო­რე მხა­რეს - ანა­ფო­რა­ში შე­მო­სი­ლი მა­მის".

ვა­სო დუმ­ბა­ძე - ევ­რო­პულ-ამე­რი­კულ უმაღ­ლეს არის­ტოკ­რა­ტი­ულ წრე­ებ­ში მი­ღე­ბუ­ლი ეს სა­ო­ცა­რი ბი­ოგ­რა­ფი­ის კა­ცი ისე გარ­და­იც­ვა­ლა, რომ მემ­კვიდ­რე არ დარ­ჩე­ნია. და­საფ­ლა­ვე­ბუ­ლია ნიუ-იორ­კში. ვა­სო დუმ­ბა­ძის მი­ლი­ო­ნე­ბი და ან­დერ­ძის მე­ო­რე დე­და­ნი კი ალ­ბათ მორ­გა­ნე­ბის ბან­კში ინა­ხე­ბა. იქ, სა­დაც წამ­ყვან ფი­ნან­სის­ტად მუ­შა­ობ­და.

რუ­სუ­დან და­უშ­ვი­ლი
ჟურნალი "ისტორიანი",#9
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რუბრიკის სხვა სიახლეები
თქვენი აზრით, როგორი პრეზიდენტი იქნება სალომე ზურაბიშვილი?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, როგორი პრეზიდენტი იქნება სალომე ზურაბიშვილი?
თვის კითხვადი სტატიები