სირაჯები და სირაჯხანა
25-01-2018
სირაჯები და სირაჯხანა
საქართველოს მეღვინეობის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია მეტად თავისებურია. შეიძლება ითქვას, რომ მევენახეობა-მეღვინეობის არც ერთ ქვეყანას არ განუცდია ამ კულტურის იმდენი აღმავლობა და დაცემა, რამდენიც საქართველოს. არც ერთი ქვეყანა არ იცავდა სხვადასხვა დამპყრობთაგან მევენახეობა-მეღვინეობას ისე თავგამოდებით, როგორც საქართველო.

საქართველოს მეღვინეობის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია მეტად თავისებურია. შეიძლება ითქვას, რომ მევენახეობა-მეღვინეობის არც ერთ ქვეყანას არ განუცდია ამ კულტურის იმდენი აღმავლობა და დაცემა, რამდენიც საქართველოს. არც ერთი ქვეყანა არ იცავდა სხვადასხვა დამპყრობთაგან მევენახეობა-მეღვინეობას ისე თავგამოდებით, როგორც საქართველო.

სა­ქარ­თვე­ლო­ში არ­სე­ბობ­და ღვი­ნი­სა და არ­ყის სა­ვაჭ­რო ად­გი­ლე­ბი და ამ საქ­მი­ა­ნო­ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბულ­თა საკ­მა­ოდ შეძ­ლე­ბუ­ლი გა­ერ­თი­ა­ნე­ბე­ბი. სულ­ხან-სა­ბა ორ­ბე­ლი­ა­ნის გან­მარ­ტე­ბით, ძველ სა­ქარ­თვე­ლო­ში, ღვი­ნით მო­ვაჭ­რეს ხა­მა­რი ეწო­დე­ბო­და. გვი­ან შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის სა­ქარ­თვე­ლო­ზე მუს­ლი­მუ­რი აღ­მო­სავ­ლე­თის ძლი­ე­რი გავ­ლე­ნის გა­მო კი ღვი­ნით მო­ვაჭ­რეს აღ­მო­სავ­ლუ­რი სა­ხე­ლი – სი­რა­ჯი და­ერ­ქვა, ხო­ლო ად­გილს, სა­დაც ღვი­ნი­თა და
არ­ყით ვაჭ­რობ­დნენ, სი­რაჯ­ხა­ნას ეძახ­დნენ.

სი­რა­ჯი სპარ­სუ­ლი წარ­მო­შო­ბის სიტ­ყვაა და მეღ­ვი­ნეს ნიშ­ნავს, სი­რაჯ­ხა­ნა კი - ღვი­ნის სახლს.
სი­რაჯ­ხა­ნა ან რო­გორც მას ქა­ლაქ­ში ეძახ­დნენ, სი­რაჩ­ხა­ნა, ძვე­ლი თბი­ლი­სის ერთ-ერ­თი მთა­ვარ კო­ლო­რი­ტულ ად­გილს წარ­მო­ად­გენ­და. სი­რა­ჯი კი არა მხო­ლოდ ვა­ჭა­რი, არა­მედ იმა­ვე დროს მე­ვახ­შე, მიმ­წო­დე­ბე­ლი (მა­გა­ლი­თად, ვა­ზის შე­სა­წამ­ლი და­ნად­გა­რე­ბი­სა თუ პრე­პა­რა­ტე­ბის), მეღ­ვი­ნე, მი­კი­ტა­ნი, მე­ტი­კე და შუ­ა­მა­ვა­ლიც იყო, ანუ მრა­ვალ ფუნ­ქცი­ას ას­რუ­ლებ­და.

პირ­ვე­ლი სი­რაჯ­ხა­ნა ძველ თბი­ლის­ში, მტკვრის მარ­ჯვე­ნა სა­ნა­პი­რო­ზე, კა­ლას უბან­ში, თათ­რის მო­ედ­ნის სი­ახ­ლო­ვეს მდე­ბა­რე­ობ­და, ახ­ლან­დე­ლი სი­ო­ნის, შარ­დე­ნი­სა და ლე­სე­ლი­ძის ქუ­ჩე­ბის შე­სა­ყარ­თან მომ­ცრო აღ­მარ­თზე. ერ­თხელ ერეკ­ლე მე­ფის შვი­ლიშ­ვი­ლი იო­ა­ნე ბა­ტო­ნიშ­ვი­ლი და მი­სი თან­მხლე­ბი ბე­რი მი­სუ­ლან სი­რაჯ­ხა­ნას­თან და უნა­ხავთ: "დიდ­რო­ნი რუმ­ბე­ბით და ტი­კე­ბით ღვი­ნო­ე­ბი და არა­ყი, იკით­ხა, ამ­დე­ნი კო­ლო­ტი რათ უნ­და­თო? უთ­ხრეს: ესე სულ ღვი­ნო­ე­ბით არის სავ­სე... ჰგავს, რომ ღვი­ნო ვი­საც არ მოზ­დის, მის­თვის მო­უგ­რო­ვე­ბი­ათ ეს ღვი­ნო­ე­ბიო..." დღეს აქ სი­რაჯ­ხა­ნა, რა თქმა უნ­და, აღარ არ­სე­ბობს. იგი ყო­ფი­ლი შუა ბაზ­რის (დღე­ვან­დე­ლი ლე­სე­ლი­ძის ქუ­ჩის) რე­კონ­სტრუქ­ცი­ი­სას გაქ­რა. ამ ად­გილ­ზე, სი­ო­ნი­სა და ლე­სე­ლი­ძის ქუ­ჩე­ბის შე­სა­ყარ­თან, ახ­ლა სკვე­რია.

XIX სა­უ­კუ­ნის მე­ო­რე ნა­ხე­ვარ­ში, ქა­ლა­ქის გაზ­რდა-გა­ფარ­თო­ე­ბამ სა­ჭი­რო გა­ხა­და ღვი­ნით ვაჭ­რო­ბის­თვის ახა­ლი, უფ­რო დი­დი ად­გი­ლის გა­მო­ნახ­ვა. ასეთ ად­გი­ლად მტკვრის მარ­ცხე­ნა სა­ნა­პი­რო­ზე მდე­ბა­რე პა­ტა­რა ცი­ცა­ბო აღ­მარ­თი იქ­ცა. იგი ძვე­ლი თბი­ლი­სის­თვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი მოხ­ვე­უ­ლი აღ­მარ­თია, რო­მე­ლიც ძვე­ლი მე­ტე­ხის ხიდ­თან იწ­ყე­ბო­და და ავ­ლაბ­რის გა­ლა­ვა­ნის ქვე­მოთ, კლდის ძირს მი­უყ­ვე­ბო­და. ძველს პა­ტა­რა სი­რაჯ­ხა­ნას ეძახ­დნენ, ახალს კი - დიდს. დი­დი სი­რაჯ­ხა­ნა სავ­სე იყო ღვი­ნი­თა და არ­ყით მო­ვაჭ­რე­თა რი­გე­ბით და ძველ თბი­ლის­ში ღვი­ნის უმ­თავ­რეს ბა­ზარს წარ­მო­ად­გენ­და. ამ ქუ­ჩას დღემ­დე ღვი­ნის აღ­მართს ეძა­ხი­ან. მი­სი გა­ნა­შე­ნი­ა­ნე­ბა ძი­რი­თა­დად XIX სა­უ­კუ­ნის ბო­ლო ათ­წლე­ულ­ში და­იწ­ყო, აღ­მარ­თის და­საწ­ყის­ში მდე­ბა­რე­ობ­და და­ვით სა­რა­ჯიშ­ვი­ლის ღვი­ნი­სა და სპირ­ტის მი­წის­ქვე­შა სარ­და­ფე­ბი.

თბი­ლი­სე­ლი ხე­ლოს­ნე­ბის გა­ერ­თი­ა­ნე­ბას ამ­ქა­რი ერ­ქვა. ჰამ­ქა­რი სპარ­სუ­ლად თა­ნა­მო­საქ­მე­ო­ბას ნიშ­ნავს. ქა­ლაქ­ში ერ­თი ხე­ლო­ბის ხალ­ხი ერ­თი­ან­დე­ბო­და და ამ­ქარს ქმნი­და, რო­მელ­საც წეს­დე­ბა, დრო­შა და გერ­ბი ჰქონ­და. ყვე­ლა ამ­ქარს უს­ტა­ბა­ში, ანუ ხელ­მძღვა­ნე­ლი ჰყავ­და. სი­რა­ჯე­ბის უს­ტა­ბაშს სი­რაჯ­ბა­ში ერ­ქვა, რომ­ლის ხელ­დას­ხმი­თაც ხდე­ბო­და ახა­ლი სი­რა­ჯის კურ­თხე­ვა. რო­ცა ქა­ლა­ქი­დან წა­სუ­ლი მო­უ­რა­ვი უკან ბრუნ­დე­ბო­და, წე­სად ჰქონ­დათ: "სი­რაჯ­ბა­ში სი­რა­ჯებს უნ­და მო­უძ­ღვეს და მო­უ­რავს ტი­კით ღვი­ნო მი­არ­თვა­ნო".

სი­რა­ჯე­ბის ამ­ქა­რი 1867 წლი­დან ფორ­მა­ლუ­რად და­ი­შა­ლა, თუმ­ც კი შემ­დგო­მაც აკონ­ტრო­ლებ­და დაქ­საქ­სულ წვრილ მე­წარ­მე­თა საქ­მი­ა­ნო­ბას. რო­გორც ს. ტი­მო­ფე­ე­ვის ცნო­ბით ირ­კვე­ვა, XIX სა­უ­კუ­ნე­ში სი­რაჯ­თა კორ­პო­რა­ცია კვლა­ვაც არ­სე­ბობ­და. მე­ტიც, კავ­კა­სი­ა­ში სი­რაჯ­თა მთა­ვარ ბირთვს ღვი­ნით მო­ვაჭ­რე თბი­ლი­სე­ლი სი­რა­ჯე­ბი შე­ად­გენ­დნენ.

სი­რა­ჯებს ჰყავ­დათ დამ­ხმა­რე, ანუ მო­სამ­სა­ხუ­რე, რო­გორც ეძახ­დნენ – ფიშ­ქა­რი ან კი­დევ ღვი­ნის და­ლა­ლი. ფიშ­ქა­რი არ ყო­ფი­ლა უბ­რა­ლო მო­სამ­სა­ხუ­რე, იგი მო­მა­ვალ­ში სი­რა­ჯი უნ­და გამ­ხდა­რი­ყო. ფიშ­ქა­რი სი­რა­ჯის დი­დი ნდო­ბით სარ­გებ­ლობ­და, ხში­რად მას აგ­ზავ­ნიდ­ნენ სა­ვაჭ­რო­დაც.
ღვი­ნოს უმ­თავ­რე­სად ხა­რის ტყა­ვის­გან სპე­ცი­ა­ლუ­რად ღვი­ნის ჩა­სას­ხმე­ლად შე­კე­რილ რუმ­ბებ­სა და ხის კას­რებ­ში ინა­ხავ­დნენ. დუქ­ნებ­სა და სარ­და­ფებ­ში რუმ­ბე­ბის და­სა­ლა­გე­ბელ ად­გილს ფიშ­ტახ­ტი ერ­ქვა (ფიშ­ტახ­ტი – "რუმ­ბე­ბის და­საწ­ყო­ბი ნა­რი, ტახ­ტი. ერთ-ერ­თი და­რა­ბა ტახ­ტად გა­დე­ბუ­ლი").

დი­დი სი­რაჯ­ხა­ნის დუქ­ნე­ბი და სარ­და­ფე­ბი კა­ხე­თი­დან ტი­კე­ბი­თა და რუმ­ბე­ბით ჩა­მო­ტა­ნი­ლი ღვი­ნით მა­რაგ­დე­ბო­და. თბი­ლი­სე­ლი სი­რა­ჯე­ბი ღვი­ნო­სა და არაყს კა­ხეთ­ში შე­მოდ­გო­მით ყი­დუ­ლობ­დნენ. კა­ხე­თის სოფ­ლებ­ში ჩა­სუ­ლი სი­რა­ჯე­ბი ეზო-ეზო და­დი­ოდ­ნენ, ღვი­ნოს სინ­ჯავ­დნენ და აფა­სებ­დნენ, იწერ­დნენ, ვი­სი ღვი­ნო გა­სი­ნჯეს და ვის რა ფა­სი შე­აძ­ლი­ეს. თუ მეღ­ვი­ნე მა­ღალ ფასს მო­ით­ხოვ­და, მა­შინ შემ­დეგ მო­სუ­ლი შემ­სყიდ­ვე­ლე­ბი ერ­თი­მე­ო­რე­ზე ნაკ­ლებს ფა­სებს შე­აძ­ლევ­დნენ და ამ­ნა­ი­რად სა­სურ­ველ დო­ნემ­დე და­იყ­ვან­დნენ ღვი­ნის ფასს. ახალ­და­წუ­რულ ღვი­ნოს მაჭ­რო­ბი­სას, წი­ნას­წარ იბე­ვებ­დნენ.

და­ბე­ვე­ბულ ქვევ­რებს სარ­ქველ­ზე ნა­ცარს და­აყ­რიდ­ნენ და სა­ხუ­რა­ვის ნა­პი­რებ­ზე სა­კუ­თარ ბე­ჭედს და­ას­ვამ­დნენ, მე­რე ზე­მო­დან კრა­მიტს და­ა­ფა­რებ­დნენ და მი­წას აყ­რიდ­ნენ, მოგ­ვი­ა­ნე­ბით ჩა­ვი­დოდ­ნენ და რუმ­ბე­ბით, კას­რე­ბი­თა და ტი­კე­ბით ქა­ლაქ­ში ჩა­მოჰ­ქონ­დათ.
წე­სი­სა­მებრ, რო­ცა კა­ხე­თის რო­მე­ლი­მე სო­ფელ­ში მე­მა­მუ­ლეს­თან ღვი­ნის წა­მო­სა­ღე­ბად სი­რა­ჯი მი­ვი­დო­და, თან ერთ ფუთ­ზე მე­ტი დო­ში, ხი­ზი­ლა­ლა, თა­ვი შა­ქა­რი, ბავ­შვე­ბის­თვის ტკბი­ლე­უ­ლი, ხა­რა­ზუ­ლი ჩექ­მე­ბი, სა­ჩო­ხე, სა­ა­ხა­ლუ­ხე ან ფა­რა­ჯა მიჰ­ქონ­და. ძღვე­ნი იმ­დე­ნი უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო, ხურ­ჯი­ნი "ორ ბიჭს უნ­და შე­ე­ტა­ნა ხვნე­შით". ხში­რად სი­რა­ჯი სო­ფელ­ში ნა­თელ­მი­რონ­საც შე­ი­ტან­და ხოლ­მე.

სი­რაჯს შე­ი­პა­ტი­ჟებ­დნენ და მა­შინ­ვე ღო­რი ან თოხ­ლი თუ არა, ქა­თა­მი და ინ­და­უ­რი მა­ინც და­იკ­ვლე­ბო­და. ვიდ­რე ქვევ­რე­ბი­დან ღვი­ნოს ამო­ი­ღებ­დნენ, სი­რა­ჯი თავს ისე გრძნობ­და, რო­გორც სა­კუ­თარ სახ­ლში. სა­ნამ რუმ­ბებს წყლით გაჟ­ღენ­თდნენ, ღვი­ნოს ჩა­ას­ხამ­დნენ და ურ­მებ­ზე და­ა­ლა­გებ­დნენ, თით­ქმის ორი კვი­რა გა­დი­ო­და.
რო­ცა მო­რიგ­დე­ბოდ­ნენ და რუმ­ბე­ბი და კას­რე­ბი წყლით გა­იჟ­ღინ­თე­ბო­და, სი­რაჯს ღვი­ნის ამომ­ღე­ბი მოჰ­ყავ­და. ღვი­ნის ამომ­ღე­ბი ღვი­ნის მთა­ვა­რი მცოდ­ნე და მე­ჭაშ­ნი­კე იყო. ღვი­ნის ამომ­ღე­ბი ყვე­ლა სო­ფელს თა­ვი­სი ჰყავ­და, რო­მე­ლიც ხში­რად მო­რი­გე­ბის დროს შუ­ა­მავ­ლის როლ­საც ას­რუ­ლებ­და. მას თა­ვის საწ­ყაო ჰქონ­და და ხუ­თი თი­თი­ვით იცო­და, ვინ რო­გორ ღვი­ნოს აყე­ნებ­და, რო­მელს რა ნაკ­ლი ან რა ღირ­სე­ბა ჰქონ­და.

ღვი­ნის ამო­ღე­ბა­საც თა­ვი­სი რი­ტუ­ა­ლი ჰქონ­და. ქვევრს რომ მოხ­დიდ­ნენ და ღვი­ნოს ამო­ი­ღებ­დნენ, მა­რან­ში მყოფ ხალ­ხში ჯა­მით ჩა­მო­ა­ტა­რებ­დნენ და და­ი­ლო­ცე­ბოდ­ნენ, ღმერთს დი­დე­ბა და ჩვენ მშვი­დო­ბაო, იტ­ყოდ­ნენ. მყიდ­ველ-გამ­ყიდ­ველს და­ლო­ცავ­დნენ, ყიდ­ვა-გა­ყიდ­ვით აღე­ბუ­ლი თან­ხის "სი­ხა­რულ­ში და ბედ­ნი­ე­რე­ბა­ში მოხ­მა­რე­ბას" უსურ­ვებ­დნენ ორი­ვე მხა­რეს, ოჯა­ხის ბა­რა­ქას და­ლო­ცავ­დნენ, მე­რე ყვე­ლას გა­მარ­ჯვე­ბი­სას იტ­ყოდ­ნენ და ღვი­ნის ამო­ღე­ბას შე­უდ­გე­ბოდ­ნენ. აწ­ყვის დროს ღვი­ნის გამ­ყიდ­ვე­ლი ერთ ჩაფს ზედ­მეტს უს­ხამ­და, ზოგ­ჯერ ორ­საც.

რო­ცა ღვი­ნის ამო­ღე­ბა დას­რულ­დე­ბო­და, რუმ­ბე­ბი­სა და კას­რე­ბის ურ­მებ­ზე დაწ­ყო­ბის შემ­დეგ, სი­რა­ჯი ან­გა­რიშს უს­წო­რებ­და რო­გორც ღვი­ნის პატ­რონს, ისე ღვი­ნის ამომ­ღებს. ბო­ლოს გა­ი­მარ­თე­ბო­და პუ­რის ჭა­მა და და­ლოც­ვა, სა­დაც უკ­ვე ყვე­ლა, დამ­სწრე­ცა და დამ­ხმა­რეც მო­ნა­წი­ლე­ობ­და.
სი­რა­ჯებს ღვი­ნო ქა­ლაქ­ში და­ქი­რა­ვე­ბუ­ლი ურ­მე­ბით ჩა­მოჰ­ქონ­დათ. მო­უ­წეს­რი­გე­ბე­ლი გზე­ბის გა­მო ხში­რად კა­ხე­თი­დან ღვი­ნის ჩა­მო­ტა­ნას რამ­დე­ნი­მე დღეს უნ­დე­ბოდ­ნენ. ღვი­ნის რუმ­ბე­ბი ურ­მებ­ზე ეწ­ყო. რო­გორც წე­სი, ერ­თად მიჰ­ყავ­დათ 15-20 ურე­მი. ურ­მე­ბის "ქა­რა­ვანს" აღა­ლი ერ­ქვა და აღალ­ბა­ში ხელ­მძღვა­ნე­ლობ­და, რო­მელ­საც თა­ვის მხრივ, ზე­დამ­ხედ­ვე­ლად, სი­რა­ჯის ფიშ­ქა­რი ცხე­ნით მიჰ­ყვე­ბო­და. თი­თო ურემ­ზე ორ-ორი რუმ­ბი ან ორ-ორი ორ­მოც­ვედ­რო­ი­ა­ნი კას­რი იდო.

იყო შემ­თხვე­ვე­ბი, რო­დე­საც სი­რა­ჯე­ბი ბო­რო­ტად სარ­გებ­ლობ­დნენ კა­ხელ მე­მა­მუ­ლე­თა გუ­ლუხ­ვო­ბით და სხვა­დას­ხვა ხრი­კე­ბით ბევ­რად მე­ტი ღვი­ნო მოჰ­ქონ­დათ, ვიდ­რე მო­რი­გე­ბუ­ლი იყ­ვნენ. ამას გარ­და, თი­თო გავ­სე­ბულ რუმ­ბზე ღვი­ნოს ამა­ტე­ბი­ნებ­დნენ და ფას­საც ხში­რად გა­ცი­ლე­ბით ნაკ­ლებს აძ­ლევ­დნენ, ვიდ­რე ღვი­ნის რე­ა­ლუ­რი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა იყო.

სი­რა­ჯე­ბი ღვი­ნით თბი­ლის­სა და მის შე­მო­გა­რენ­ში გა­ფან­ტულ სა­სა­დი­ლო­ებს, დუქ­ნებ­სა და სა­მი­კიტ­ნო­ებს ამა­რა­გებ­დნენ. თბი­ლი­სი ღვი­ნის ყვე­ლა­ზე დი­დი მომ­ხმა­რე­ბე­ლი იყო კავ­კა­სი­ა­ში, სა­დაც ყო­ველ­წლი­უ­რად 350 ათა­ს ფუ­თამ­დე (და­ახ­ლო­ე­ბით 5,733 მლნ ლიტ­რი) ღვი­ნო შე­მო­დი­ო­და.
სი­რა­ჯებ­მა თა­ვი­სი ფუნ­ქცია XX სა­უ­კუ­ნე­ში, გან­სა­კუთ­რე­ბით საბ­ჭო­თა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის დამ­ყა­რე­ბის პე­რი­ოდ­ში, სა­ბო­ლო­ოდ და­კარ­გეს.

გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 80-იან წლებ­ში ძვე­ლი თბი­ლი­სის რე­კონ­სტრუქ­ცი­ი­სას ღვი­ნის აღ­მარ­თზე, იქ, სა­დაც ერთ დროს დი­დი სი­რაჯ­ხა­ნა იყო, ერთ-ერთ ნა­ხე­ვარ­სარ­დაფ­ში ღვი­ნის მცი­რე დუ­ქა­ნი აღად­გი­ნეს. ეს დუ­ქა­ნი არა მხო­ლოდ თბი­ლი­სე­ლებს "აბ­რუ­ნებ­და" ძვე­ლე­ბურ სი­რაჩ­ხა­ნა­ში, არა­მედ უამ­რავ ტუ­რისტს იზი­დავ­და და თან ქუ­ჩის სა­ხელ­საც ამარ­თლებ­და. გარ­და ამი­სა, ღვი­ნის აღ­მარ­თზე დღემ­დეა შე­მო­ნა­ხუ­ლი XIX სა­უ­კუ­ნის მე­ო­რე ნა­ხე­ვარ­ში აშე­ნე­ბუ­ლი სახ­ლე­ბი.

ალექ­სან­დრე ბო­შიშ­ვი­ლი
ჟურნალი "ისტორიანი",#10
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!