"გემრიელი სტუმრები მყავს და რაცხას ვწიგნავთ..."
27-04-2018
"გემრიელი სტუმრები მყავს და რაცხას ვწიგნავთ..."
ქართველი მეცნიერები კვლავ მარმარილოს ზღვისპირეთში ვართ, ინეგოლის ილჩეში. როგორც წინა რეპორტაჟში აღვნიშნეთ, ინეგოლს აქაურ პატარა საქართველოსაც უწოდებენ.
სულ რამდენიმე დღე დაგვჭირდა, რათა ქართველ მუჰაჯირთა შთამომავლებს თავისიანებად ჩავეთვალეთ. ინეგოლში არაერთი მეგობარი დაგხვდა, რომლებთანაც კარგა ხნის ურთიერთობა გვაკავშირებს სამეცნიერო შეხვედრებიდან თუ სოციალური ქსელებიდან. ვეცნობით "ახალ სახეებს", ადგილობრივ მკვიდრთ, რომელთაც ისევე აინტერესებთ საქართველოს ამბები, როგორც ჩვენ - მათი. მოგზაურ ეთნოლოგთა უბის წიგნაკები და დიქტოფონები ჩანაწერებით ივსება... ექსპედიციის დასრულების შემდეგ კი ერთმანეთს ისე ვეხმიანებით,
როგორც დიდი ხნის ნაცნობი და ახლობელი ადამიანები.

ოს­მა­ლე­თი და ქარ­თუ­ლი ბორ­ჯღა­ლი
ინე­გო­ლის უკეთ გა­საც­ნო­ბად ერ­თი დღე ად­გი­ლობ­რივ მუ­ზე­უმს და­ვუთ­მეთ, რო­მე­ლიც მთელ რე­გი­ონ­ში გა­მო­ირ­ჩე­ვა ფონ­დე­ბის სიმ­დიდ­რი­თა და ის­ტო­რი­უ­ლი მა­სა­ლე­ბის მრა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბით. თვით მუ­ზე­უ­მი არ­ც­თუ ისე ძვე­ლია, მაგ­რამ აქ უძ­ვე­ლეს ექ­ს­პო­ნა­ტებ­საც შევ­ხ­ვ­დით.

დი­რექ­ტო­რი აქა­უ­რი კა­ცია, ნე­დიმ ბა­ი­რა­მი, ანუ
რო­გორც თვი­თონ გვითხ­რა, "ქარ­თუ­ლად ნო­დარ ქავ­ჟა­რა­ძე", ჩე­მი ქო­ქი (ა­ნუ ფეს­ვი!) მა­ხინ­ჯა­უ­რი­დან მო­დი­სო. შე­ნი ქო­ქი და­ი­ღუ­პო­სო, ხომ გა­გი­გო­ნი­ათ, თურ­მე სა­ი­დან მო­დის და რა ყო­ფი­ლა ამ სიტყ­ვის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა!.. ნე­დიმს ამ ოცი წლის წინ და­უწყია ექ­ს­პო­ნა­ტე­ბის მო­ძი­ე­ბა და სულ მა­ლე იმ­დე­ნად ბევ­რი და სა­ინ­ტე­რე­სო მა­სა­ლა შე­უგ­რო­ვე­ბია რამ­დე­ნი­მე ად­გი­ლობ­რივ ენ­თუ­ზი­ას­ტ­თან ერ­თად, რომ ქა­ლა­ქის ბე­ლე­დი­ეს (მე­რი­ას) უყოყ­მა­ნოდ და­უთ­მია მის­თ­ვის ქა­ლა­ქის ცენ­ტ­რ­ში კლა­სი­ციზ­მის სტილ­ში ნა­გე­ბი შე­ნო­ბა. მუ­ზე­უმ­ში ვეც­ნო­ბით რო­გორც ოს­მა­ლე­თის ის­ტო­რი­ას, ასე­ვე რე­გი­ონ­ში ჩა­მო­სახ­ლე­ბუ­ლი ბალ­კა­ნელ-კავ­კა­სი­ელ მუ­ჰა­ჯირ­თა ყო­ფი­სა და კულ­ტუ­რის ამ­სახ­ველ მა­სა­ლებს. ჩვე­ნი თვა­ლი, რა თქმა უნ­და, ქარ­თულ მა­სა­ლას ეძებს და პირ­ვე­ლი, რაც "თვალ­ში მოგ­ვ­ხ­ვ­და", ძვე­ლე­ბუ­რი ხის სკივ­რი იყო, ბორ­ჯღა­ლი­თა და გე­ო­მეტ­რი­უ­ლი ორ­ნა­მენ­ტე­ბით დამ­შ­ვე­ნე­ბუ­ლი, რო­გო­რე­ბიც სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მრა­ვალ კუთხე­ში გვი­ნა­ხავს, გა­მორ­ჩე­უ­ლად აჭა­რა­ში...

ექ­ს­პო­ზი­ცი­ა­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლია ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ის პირ­ვე­ლი ნა­ბი­ჯე­ბის ამ­სახ­ვე­ლი მა­სა­ლე­ბი. ინე­გო­ლი ერთ-ერ­თი მძლავ­რი პლაც­დარ­მი იყო, სა­ი­და­ნაც გაგ­რ­ძელ­და თურ­ქ­თა ძლე­ვა­მო­სი­ლი სვლა კონ­ს­ტან­ტი­ნო­პო­ლის­კენ. ყუ­რადღე­ბას იპყ­რობს ოს­მალ­თა ყო­ფის­თ­ვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი არ­ტე­ფაქ­ტე­ბი: ხალ­ხუ­რი კოს­ტი­უ­მე­ბი, იარაღ-სა­ჭურ­ვე­ლი, შრო­მის იარა­ღე­ბი. ოს­მა­ლეთ­ში გან­სა­კუთ­რე­ბით ფარ­თოდ იყე­ნებ­დ­ნენ სპი­ლენ­ძის სა­ო­ჯა­ხო ჭურ­ჭელს, რო­მელ­თაც ცალ­კე კუთხე ეთ­მო­ბა. აქ­ვეა უძ­ვე­ლე­სი სა­მო­სის ნი­მუ­შე­ბი, მათ შო­რის ქარ­თულ ქა­ლამ­ნებ­თან მიმ­ს­გავ­სე­ბუ­ლი წა­ღე­ბი. მუ­ზე­უმ­ში გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლია თა­ნა­მედ­რო­ვე პერ­ფორ­მან­სის ხე­ლოვ­ნე­ბა: მჭედ­ლის, დურ­გ­ლის, მე­უ­ნა­გი­რის, ოქ­რომ­ჭედ­ლი­სა და სხვა ოს­ტატ­თა სა­ხე­ლოს­ნო­ებ­ში მთა­ვა­რი "ად­გი­ლი" სწო­რედ მათ ფი­გუ­რებს უკა­ვი­ათ.

ყუ­რადღე­ბა მი­იპყ­რო და­ნად­გარ­მა, რო­მე­ლიც არ­ყის სახ­დე­ლი გვე­გო­ნა. ნე­დიმს შე­უმ­ჩ­ნე­ვე­ლი არ დარ­ჩე­ნია ჩვე­ნი გა­ო­ცე­ბა და გან­გ­ვი­მარ­ტა, რომ ეს კომ­პ­ლექ­სი (ქვა­ბი, ზარ­ფუ­ში, გე­ჯა და სხვ.) ვარ­დის სურ­ნე­ლო­ვა­ნი ზე­თის სახ­დე­ლია. ვარ­დის­გან ზეთს ოს­მა­ლე­თის იმ­პე­რი­ის სხვა­დას­ხ­ვა კუთხე­ში წე­ლი­წად­ში ერ­თხელ, დად­გე­ნილ დროს ხდიდ­ნენ, იმ­პე­რი­ის მო­ხე­ლე­თა მკაც­რი ზე­დამ­ხედ­ვე­ლო­ბით. პრო­ცე­სის დას­რუ­ლე­ბის შემ­დ­გომ ჩაფ­რე­ბი სა­გან­გე­ბო სა­იმ­პე­რიო ბეჭ­დით და­ლუ­ქავ­დ­ნენ სახ­დელს და მო­მა­ვალ გა­მოხ­დამ­დე ხელს ვე­რა­ვინ ახ­ლებ­და. ეს მო­ნო­პო­ლი­აც იყო ვარ­დის ზეთ­ზე და მე­ო­რეც, ერ­თ­გ­ვა­რი "დაზღ­ვე­ვაც", რომ კომ­პ­ლექ­სი ვინ­მეს მუს­ლიმ­თა ქვე­ყა­ნა­ში აკ­რ­ძა­ლუ­ლი არ­ყის სახ­დე­ლად არ გა­მო­ე­ყე­ნე­ბი­ნა.
ფერდობები, გორაკები და მთებიც კი ზეთისხილისა და თხილის პლანტაციებს აუთვისებიათ
ცო­ტა კი გაგ­ვიგ­რ­ძელ­და მუ­ზე­უ­მის ექ­ს­პო­ნა­ტებ­ზე მსჯე­ლო­ბა, თუმ­ცა გვერდს ვერ ავუვ­ლით ჩა­მურს - რო­გორც ქვის, ასე­ვე ხის­გან დამ­ზა­დე­ბულ ტრა­დი­ცი­ულ ქარ­თულ სა­ცეხ­ველს (კა­კუ­ტე­ბით), რო­მე­ლიც მთელ და­სავ­ლეთ სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში იყო გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი. სხვა­თა შო­რის, ტაო-კლარ­ჯეთ­ში, ასე­ვე აჭა­რა­ში მსგავ­სი სა­ცეხ­ვე­ლი დღეს მრა­ვალ კარ-მი­და­მო­შია შე­მორ­ჩე­ნი­ლი, ოღონდ უფუნ­ქ­ცი­ოდ, რო­გორც ინე­გო­ლის სოფ­ლებ­ში.
ინე­გო­ლი მთელ თურ­ქეთ­ში ხის და­მუ­შა­ვე­ბის მძლავ­რი ცენ­ტ­რია. ალ­ბათ ამა­ნაც გა­ნა­პი­რო­ბა, რომ ამ ქა­ლაქ­ში­ვე ეწყო­ბა ხის და­მუ­შა­ვე­ბი­სა და ავე­ჯის მუ­ზე­უ­მი.
"ბა­თუ­მი­დან ბურ­სამ­დე", ანუ სა­ვა­ში თურ­ქუ­ლად ომს ნიშ­ნავს მომ­დევ­ნო დღე­ებ­ში გვმას­პინ­ძ­ლობ­დ­ნენ ბურ­სა-ინე­გო­ლის სოფ­ლე­ბი: ყა­ზე­ლი (ჰა­მი­დი­ე), სუ­ლიე, ფილ­მიე, სა­ა­დე­თი, მეს­რუ­რი, ბაღ­ჩე­კაია... ყა­ზელ­ში აბ­დუ­ლაჰ თა­თა­როღ­ლუმ თა­ვი­სი ნაშ­რო­მი დაგ­ვახ­ვედ­რა. "ბა­თუ­მი­დან ბურ­სამ­დე" - ასე ითარ­გ­მ­ნე­ბა წიგ­ნის სა­თა­უ­რი, რო­მე­ლიც ქარ­თ­ველ მუ­ჰა­ჯირ­თა შთა­მო­მა­ვალ­მა თა­ვის წი­ნა­პარ­თა სამ­შობ­ლოს - ბა­თუმს და ახ­ლა მშობ­ლი­უ­რად ქცე­ულ ბურ­სას მი­უძღ­ვ­ნა.

აბ­დუ­ლაჰ თა­თა­როღ­ლუ: "მეტყ­ვე­ლე­ბა მაქვს, მაგ­რამ მარ­თა­ლია ზოგ ალაგ­ზე ვერ მო­ვა­ფე­რებ, ჩვე­ნი დიდ­ვა­ნე­ბი, დე­დე­ე­ბი 1877 წელს მო­სუ­ლან ღორ­ჯო­მი­დან. დი­დი სა­ვა­ში გა­ჩე­ნი­ლა (სა­ვა­ში პო­პუ­ლა­რუ­ლი თურ­ქუ­ლი სე­რი­ა­ლის გმი­რი არ გე­გო­ნოთ, თურ­ქუ­ლად ომია. - ნ.შ.). რუ­სებს გა­მო­ვე­რი­დეთ, სა­ნამ აქ მიგ­ვი­ღეს, ორ-სამ ალა­გას დამ­ჯ­და­რან, სი­მინ­დი უთე­სი­ათ, ვერ მო­უყ­ვა­ნი­ათ... ეს ად­გი­ლი შე­ურ­ჩე­ვი­ათ, ტყი­ა­ნი, მდე­ლო­ი­ა­ნი... ტყე­ში თე­ლათ წი­ფე­ლია. იქა­უ­რი სა­ხე­ლე­ბი აქ გად­მო­უ­ტა­ნი­ათ: ცივ­წყა­რო, დუდ­გუ­ლე­ბი, გან­გ­ზა, კინ­ტ­რა­კო­ხი, გა­მოხ­რე­ტი­ლი კო­ხი, კოხ­ღე­ლე, ჩარ­ჩხა­ლე­ბი, მუხ­ნა­რი... პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში ჩვენ­გან 72 კა­ცი წა­სუ­ლა. მარ­ტო ოთხი გა­დარ­ჩე­ნი­ლა. ჩა­ნაქ­კა­ლეს (დარ­და­ნე­ლის სრუ­ტის) დაც­ვა­ზე ჩა­ხო­ცი­ლან. მა­თი გვა­რე­ბის ქვეშ წე­რია ბა­თუ­მე­ლე­ბიო (ა­სე იყო, ყვე­ლა მუ­ჰა­ჯირს იმ დრო­ის­თ­ვის ბა­თუ­მე­ლე­ბად მო­იხ­სე­ნი­ებ­დ­ნენ. - ნ.შ.)".

ათა­თურ­ქის დროს ქარ­თ­ველ მუ­ჰა­ჯი­რებს მა­ინ­ც­და­მა­ინც არ ულ­ხინ­დათ. სკო­ლებ­ში ქარ­თუ­ლად ლა­პა­რა­კი იკ­რ­ძა­ლე­ბო­და. "მას­წავ­ლებ­ლე­ბი გონ­ჯი (ა­ნუ ცუ­დე­ბი) არ იყ­ვ­ნენ, მაგ­რამ ბრძა­ნე­ბა ჰქონ­დათ ასე­თი. ოს­მა­ლე­თის დროს კი შენ რაცხა­ფერ გინ­დო­და, ისე ილა­პა­რა­კებ­დი... ეს ათი წე­ლი­წა­დია ბევ­რი რა­მე შე­იც­ვა­ლა, ახ­ლა ქარ­თულ კითხ­ვა­საც ვსწავ­ლობთ", - ესეც აბ­დუ­ლამ გვითხ­რა.

აბ­დუ­ლას ბევ­რი უმუ­შა­ვია თა­ვის წიგ­ნ­ზე, თუმ­ცა კი გუ­ლი სწყდე­ბა, რომ ზუს­ტად ვერ და­უდ­გე­ნია სა­კუ­თა­რი გვა­რი და დღე­საც ეძებს თა­ვის ფეს­ვებს ღორ­ჯომ­ში (ხუ­ლოს რა­ი­ო­ნი). წიგ­ნ­ში ყუ­რადღე­ბა მი­იქ­ცია ფოლ­კ­ლო­რულ­მა მა­სა­ლებ­მა. ავ­ტორს ჩა­უ­წე­რია მხცო­ვა­ნი თა­ნა­სოფ­ლე­ლე­ბის­გან სა­წეს­ჩ­ვე­უ­ლე­ბო და რი­ტუ­ა­ლუ­რი ლექ­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც ძა­ლი­ან ახ­ლო­საა ქარ­თულ ფოლ­კ­ლორ­თან.
ლა­ზა­რია, ლა­ზა­რია,
ლა­ზარ კარ­თან მიდ­გო­მია,
აღ­ვარ­გა­ლებს თვალ­სა,
ეხ­ვე­წე­ბა ღმერ­თ­სა:
ღმერ­თო მოგ­ვეც წვი­მაწყა­ლი
შიგ­ვი­ნა­ხე ზი­ზათ­ვა­ლი.
ეს ლა­ზა­რო­ბის რი­ტუ­ა­ლი­სად­მი მიძღ­ვ­ნი­ლი ლექ­სია, გვალ­ვი­ან დღე­ებ­ში კარ­და­კარ რომ ჩა­მო­ივ­ლი­ან და ღმერთს წვი­მას შეს­თხო­ვენ. ეს კი­დევ სევ­დი­ა­ნი სატ­რ­ფი­ა­ლო სიმ­ღე­რაა, რომ­ლის მსგავ­ს­საც დღე­საც გა­ი­გო­ნებთ აჭა­რის მთი­ა­ნეთ­ში:
ღე­ლე­გაღ­მაია ჩვე­ნი სახ­ლე­ბი
მოქ­ტენ ძვე­ლე­ბი, დარ­ჩენ ახ­ლე­ბი,
თეთ­რო მა­მა­ლო რა­ტომ არ ყი­ვი,
ლა­მა­ზო ქა­ლო შენ რა­ტომ ტი­რი.
შე­ნი ჭი­რი­მე, შენ გე­ნაც­ვა­ლე
ლა­მა­ზო ქა­ლო, შენ გა­მა­ხა­რე...
აბ­დუ­ლა­ჰი ამ ზაფხულს თბი­ლის­შიც გვეს­ტუმ­რა, ღია ცის ქვეშ მუ­ზე­უმ­ში ქარ­თუ­ლი სახ­ლე­ბი მო­ი­ნა­ხუ­ლა, აჭა­რის კუთხეს დიდ­ხანს უტ­რი­ა­ლა... კი­დევ გეს­ტუმ­რე­ბით, ჩემს ქა­ლიშ­ვი­ლებ­საც ჩა­მო­ვიყ­ვან, მინ­და მა­თაც ნა­ხონ ჩვე­ნი სა­ქარ­თ­ვე­ლოო...

ქარ­თუ­ლი ნა­დი
ამ სოფ­ლებ­ში, მუ­ჰა­ჯირ­თა მემ­კ­ვიდ­რე-შთა­მო­მავ­ლებ­თან სტუმ­რო­ბი­სას, მეტ-ნაკ­ლე­ბად შე­საძ­ლე­ბე­ლია პირ­ვე­ლი და მე­ო­რე თა­ო­ბის მიგ­რან­ტე­ბის ყო­ფი­სა და კულ­ტუ­რის ელე­მენ­ტე­ბის აღ­დ­გე­ნა. იმის გა­მო, რომ ახა­ლი გა­რე­მო პი­რო­ბე­ბი ხში­რად მა­თი ძირ­ძ­ვე­ლი სოფ­ლე­ბი­სას ჰგავ­და, ძვე­ლე­ბუ­რი რჩე­ბო­და მე­ურ­ნე­ო­ბა­ცა და შრო­მი­თი ჩვე­ვე­ბიც, გან­სა­კუთ­რე­ბით, გად­მო­სახ­ლე­ბის პირ­ველ წლებ­ში.

ძი­რი­თა­დი სა­მე­ურ­ნეო კულ­ტუ­რა თავ­და­პირ­ვე­ლად სი­მინ­დი გახ­ლ­დათ, რო­მე­ლიც უმ­თავ­რეს მარ­ც­ვ­ლე­ულს წარ­მო­ად­გენ­და. შა­ვი ზღვის­პი­რეთ­ში სი­მინ­დ­თან ერ­თად მოჰ­ყავ­დათ ღო­მი, ბურ­სა-გემ­ლიკ­ში კი ზე­თის­ხი­ლი აით­ვი­სეს. ხორ­ბა­ლი და ქე­რიც მოჰ­ყავ­დათ პარ­კო­სან და ბოს­ტ­ნე­ულ კულ­ტუ­რებ­თან ერ­თად.
სი­მინ­დის გა­მარ­გ­ვ­ლი­სას და გან­სა­კუთ­რე­ბით მო­სავ­ლის აღე­ბი­სას, მათ შო­რის ღო­მი­სა და სხვა მარ­ც­ვ­ლე­უ­ლი კულ­ტუ­რე­ბი­სა, "ნა­დის და­ძა­ხე­ბა" იცოდ­ნენ. მო­ტე­ხილ ტა­რო­ებ­სა და ღო­მის თა­ვე­ლებს ნა­ლი­ა­ში ახ­მობ­დ­ნენ. ნა­ლია მარ­მა­რი­ლოს ზღვის რე­გი­ონ­ში შე­და­რე­ბით სა­და იყო, ვიდ­რე ლა­ზეთ­ში, მურ­ღულ­ში ან აჭა­რა-გუ­რი­ა­ში. თა­ნაც ყვე­ლას რო­დი ჰქონ­და მღრღნე­ლე­ბის­გან დამ­ცა­ვი ორ­გო ანუ მურ­გ­ვა­ლი და­ტა­ნე­ბუ­ლი. გახ­მო­ბის შემ­დეგ ნა­ლი­ა­ში­ვე იცეხ­ვე­ბო­და მარ­ც­ვ­ლე­უ­ლი ტაკ­ვე­ცით, კო­ბე­რაი (ნა­ქუ­ჩი) იქ­ვე რჩე­ბო­და. მარ­ც­ვა­ლი ჭი­ჭი­ნე­ბი­დან (სპე­ცი­ა­ლუ­რი ღი­ო­ბე­ბი­დან) დაბ­ლა ცვი­ო­და და იქ გროვ­დე­ბო­და.

გა­და­სახ­ლე­ბუ­ლებ­მა სახ­ვ­ნე­ლის დამ­ზა­დე­ბის წე­სიც კი თა­ვი­ან­თი ჩა­ი­ტა­ნეს. ბო­ლო დრომ­დე მარ­თავ­დ­ნენ ჯილ­ღას, ანუ გუ­თანს, რო­მელ­შიც უღე­ლი ან ყე­ვა­რი (ო­რი უღე­ლი) ხარ-კა­მე­ჩი ებ­მე­ბო­და. მო­სა­ვალს ნამ­გ­ლით იღებ­დ­ნენ. მკი­სას ხის სა­თი­თუ­რებს იყე­ნებ­დ­ნენ. ერთ ხე­ლე­ურს (მომ­კი­ლი ხორ­ბა­ლი, რაც ცალ ხელ­ში და­ე­ტე­ვა) ჭელს ეძახ­დ­ნენ, მე­ო­რეს თუ მი­უ­მა­ტებ­დ­ნენ - გუ­ა­რა­ლის. ძნე­ბი ხარ­მან-კა­ლო­ზე გა­იშ­ლე­ბო­და, სა­დაც ხა­რებ­შებ­მულ კა­ი­ჯე­ბი­ან (კა­ჟე­ბი­ან) კევრს მარ­თავ­დ­ნენ.
ესეც ვაზის ოლიხნარი
მუ­ჰა­ჯირ­თა სოფ­ლებ­ში აუცი­ლებ­ლად იყო ღე­ლე­ზე წის­ქ­ვი­ლი, ზოგ­ჯერ რამ­დე­ნი­მეც. ჰქონ­დათ სამ­ჭედ­ლოც, სა­დაც იჭე­დე­ბო­და ჯილ­ღას სახ­ნი­სი, ნამ­გა­ლი (მან­გა­ლი), ქარ­თუ­ლი ნა­ჯა­ხი, ცხენ-ხა­რის ნა­ლე­ბი თა­ვი­სი ლურ­ს­მან-ყა­ი­რე­ბით, ქარ­ჩი (ვიწ­რო­პი­რა სა­მარ­გ­ლი), თო­ხი...

გა­მორ­ჩე­უ­ლად სა­ინ­ტე­რე­სო იყო აჭა­რის, - ჭვა­ნის ხე­ო­ბის სოფ­ლე­ბი­დან გად­მო­სახ­ლე­ბულ­თა მი­ერ გა­მარ­თუ­ლი წის­ქ­ვი­ლი­სა და წყლის დაზ­გის კომ­პ­ლექ­სუ­რი და­ნად­გა­რი სო­ფელ ჰილ­მი­ე­ში. წყლის ნა­კა­დი ჯე­ბი­რი­დან დი­დი წნე­ვით მო­ე­დი­ნე­ბო­და ("თავ­დაღ­მარ­თ­ში და­სი­სინ­დე­ბა­ო") ღურ­ნე­თი, ანუ ხის გვი­მის მი­ლით. ამ მილს ბო­ლო­ში ორი "მუშ­ტუ­კი" (წყლის ჭავ­ლის გა­მო­სას­ვ­ლე­ლი) ჰქონ­და. ერ­თი წის­ქ­ვი­ლის ბორ­ბალს აბ­რუ­ნებ­და, მე­ო­რე კი გო­ბე­ბის, სა­ნაყ-ქვი­ჯე­ბი­სა და სუფ­რა-ფეშ­ხუ­მე­ბის მო­სახ­ვეწ წყლის დაზ­გას და­ე­ცე­მო­და. წის­ქ­ვილ­თა უმე­ტე­სო­ბა დღეს და­უქ­მე­ბუ­ლია, თუმ­ცა აქა-იქ კი­დევ შეხ­ვ­დე­ბით.

ბო­ლო დროს აქა­უ­რი მო­სახ­ლე­ო­ბა ძი­რი­თა­დად ქა­ლა­ქებ­ში გა­და­სახ­ლ­და, ილი­სა და ილ­ჩეს ცენ­ტ­რებ­ში, სოფ­ლად 20-30% თუ იქ­ნე­ბა დარ­ჩე­ნი­ლი. აღარც ისი­ნი და აღარც ქა­ლა­ქი­დან მობ­რუ­ნე­ბუ­ლი პენ­სი­ო­ნე­რე­ბი იტ­ვირ­თა­ვენ თავს სი­მინდ-ლო­ბი­ოს დი­დი ყა­ნე­ბის მოვ­ლით. მცი­რე ბაღ-ბოს­ტ­ნი­თა და ხე­ხი­ლი­თაც კმა­ყო­ფი­ლი არი­ან. საკ­მა­ოდ მა­ღალ პენ­სი­ა­საც იღე­ბენ - 1.000 ლი­რა­სა (და­ახ­ლო­ე­ბით 820 ლარს) და მეტს, ამი­ტომ აღარ უღირთ "წვა­ლე­ბათ".
წის­ქ­ვი­ლის დე­ტა­ლე­ბის ტრა­დი­ცი­უ­ლი სა­ხე­ლე­ბი კვლავ ახ­სოვთ. ზან­დუ­ღი ანუ ხვი­მი­რი, ხა­რო, სა­რე­კე­ლა, დი­ა­ფე­რა, ლუ­ლა (მუნ­დ­შ­ტუ­კი)...

"ნერ­გე­ბი"
მშობ­ლი­უ­რი მი­წი­დან აყ­რილ­მა ქარ­თ­ვე­ლებ­მა არა მხო­ლოდ ჩვე­ნე­ბუ­რი ჯილ­ღის (სახ­ვ­ნე­ლის) დამ­ზა­დე­ბა-გა­მარ­თ­ვის წე­სი, არა­მედ იმ ხი­სა თუ ვა­ზის თი­თო-ორო­ლა ნერ­გიც გა­ი­ყო­ლა, რო­მელ­თა შე­ლე­ვაც, იცოდ­ნენ, რომ გა­უ­ჭირ­დე­ბო­დათ.
ჰო­და, დღეს ყურ­ძე­ნიც მოჰ­ყავთ აქა­ურ სოფ­ლებ­ში. მარ­თა­ლია ზვარ­სა და ვე­ნახს ვერ შეხ­ვ­დე­ბით, მაგ­რამ ვა­ზი ყვე­ლა კარ-მი­და­მოს ამ­შ­ვე­ნებს. უმე­ტე­სად გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლია და­სავ­ლეთ სა­ქარ­თ­ვე­ლოს­თ­ვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი ხე­ი­ვან-ტა­ლა­ვე­რის ერთ-ერ­თი ფორ­მა, ოლიხ­ნა­რი (რო­ცა ვაზს მა­ღალ ტანს უქ­მ­ნი­ან და საყ­რ­დე­ნად გრძელ, გა­ტოტ­ვილ მარ­გი­ლებს უდ­გა­მენ).

ბუ­ნებ­რი­ვია, თურ­ქე­თელ ქარ­თ­ველ­თა სოფ­ლებ­ში გა­მორ­ჩე­ულ ყუ­რადღე­ბას ვა­ზის კულ­ტუ­რი­სად­მი იჩენ. მი­სი გავ­რ­ცე­ლე­ბის სიხ­ში­რე­სა და ჯი­შე­ბის მრა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბას ქარ­თულს ადა­რებ.
სოფ­ლებ­ში მოგ­ზა­უ­რო­ბი­სას ჩვე­ნი ყუ­რადღე­ბა გა­და­კა­ფულ­მა ბე­ბერ­მა ხე­ებ­მა მი­იქ­ცი­ეს. რო­გორც მას­პინ­ძ­ლებ­მა ერთ-ერ­თი ასე­თი მსხლის ხე­ზე მიგ­ვა­ნიშ­ნეს, იგი მათ ძა­ლი­ან შო­რე­ულ წი­ნა­პარს აჭა­რი­დან წა­მო­უ­ღია და აქ და­ურ­გავს...
ჩვენი ახალგაზრდა მასპინძლები
სხვა­თა შო­რის, ქარ­თუ­ლი ხე­ჭე­ჭუ­რი და კა­ლოს მსხა­ლი, სარ­თუ­ლა და თავ­რე­ჯუ­ლი, ჭა­ნუ­რა და ბოქ­შუა აქა­ურ სოფ­ლებ­ში ჯე­რაც არ და­ვიწყე­ბი­ათ. ვაშ­ლიც ძა­ლი­ან ჰგავს ჩვე­ნე­ბურს... თუმ­ცა კი დღეს უკ­ვე ძველ ჯი­შებს ევ­რო­პუ­ლი და ამე­რი­კუ­ლი ჯი­შე­ბი ენაც­ვ­ლე­ბი­ან. რო­გორც ქარ­თ­ლის სოფ­ლებ­ში, აქაც შეხ­ვ­დე­ბით გოლ­დენ დე­ლი­შესს, რედ დე­ლი­შესს, სტარ­კ­რიმ­სონ­სა და პო­პუ­ლა­რულ მწვა­ნე ვაშლს.... მე­ტიც, ვა­კე ად­გი­ლებ­ში უზარ­მა­ზა­რი ფერ­მე­რუ­ლი მე­ურ­ნე­ო­ბე­ბია გა­მარ­თუ­ლი, სა­დაც მოჰ­ყავთ ვაშ­ლის, მსხლის, ატ­მის, ქლი­ა­ვის, კომ­შის თა­ნა­მედ­რო­ვე სე­ლექ­ცი­უ­რი ჯი­შე­ბი.

ზე­თის­ხი­ლი ათე­ნა პა­ლა­დას­გან
მი­თი, რომ ათე­ნის აკ­რო­პო­ლის­ში ზე­თის­ხი­ლის ღვთი­უ­რი ხე ღმერ­თ­ქალ­მა ათე­ნა პა­ლა­დამ დარ­გო, თურ­ქეთ­შიც პო­პუ­ლა­რუ­ლია. ასე­ვე პო­პუ­ლა­რუ­ლია თვით ზე­თის­ხი­ლი, რო­მელ­საც აქ ზე­ი­თუნს ეძა­ხი­ან. ზე­თის­ხი­ლის ბა­ღე­ბი ქარ­თ­ველ მუ­ჰა­ჯირ­თა შთა­მო­მავ­ლე­ბის ერ­თი ნა­წი­ლის­თ­ვის ისე­თი­ვე მშობ­ლი­უ­რი გამ­ხ­და­რა, რო­გო­რიც ხმელ­თა­შუა ზღვის­პი­რე­თის ძვე­ლი ხალ­ხე­ბის­თ­ვის. მთელ თურ­ქეთ­ში სა­უ­კე­თე­სოდ მი­იჩ­ნე­ვენ ბურ­სა-გემ­ლი­კის ზე­თის­ხილს. მი­სი ნა­ყო­ფის­გან დამ­ზა­დე­ბუ­ლი პრო­დუქ­ცია საკ­მა­ოდ მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნია. იქ­ნე­ბა ეს ზე­ი­თუ­ნის არაჩ­ვე­უ­ლებ­რი­ვი ზე­თი, ზე­თის­ხი­ლი (შა­ვი თუ მწვა­ნე) დამ­წ­ნი­ლე­ბუ­ლი, კურ­კით, უკურ­კოდ, ბულ­გა­რუ­ლი წი­თე­ლი წი­წა­კის სა­ტე­ნით, სა­ნე­ლებ­ლე­ბით... გემ­ლიკ­ში კი ზე­თის­ხი­ლის პას­ტაც გაგ­ვა­სინ­ჯეს (მარ­თ­ლაც გემ­რი­ე­ლი გა­მოდ­გა აქა­უ­რი დე­ლი­კა­ტე­სი!) და სუ­ვე­ნი­რა­დაც გა­მოგ­ვა­ტა­ნეს.

თურ­ქეთ­ში ზე­თის­ხი­ლის დე­და­ქა­ლა­ქად ბურ­სა ით­ვ­ლე­ბა. ზე­თის­ხი­ლის კულ­ტუ­რა აქ ან­ტი­კუ­რი ხა­ნი­დან მოს­დ­გამთ. პლან­ტა­ცი­ე­ბი გან­ფე­ნი­ლია არა მხო­ლოდ ვა­კე ად­გი­ლებ­ში, არა­მედ ისეთ ფერ­დო­ბებ­ზე და ზოგ­ჯერ მთა­შიც კი, სა­დაც ჩვე­უ­ლებ­რივ ბუ­ნებ­რი­ვი ტყე-ბუჩ­ქ­ნა­რი უნ­და ხა­რობ­დეს. ზე­თის­ხი­ლის ხე სი­ცოცხ­ლი­სუ­ნა­რი­ა­ნო­ბი­თაც ხა­სი­ათ­დე­ბა. მი­სი პლან­ტა­ცი­ე­ბის დათ­ვა­ლი­ე­რე­ბი­სას თვალ­ში სა­ცე­მია ბე­ბე­რი, და­კოჟ­რი­ლი, მსხვი­ლი ხე­ე­ბი, რომ­ლებ­ზე­დაც ახალ­გაზ­რ­და ნა­ზარ­დია წა­მო­ღე­ბუ­ლი.
სოფელ მესრურში ამ პატარებმა გამართული ქართულით გაგვაოცეს და სუვენირებიც "დაიმსახურეს"
ბევ­რი ასე­თი ხე, რო­გორც გვითხ­რეს, 500, 600 და მეტ წე­ლი­წად­საც ით­ვ­ლის. ზე­თის­ხი­ლის სი­ცოცხ­ლის სა­ი­დუმ­ლო ასე აგ­ვიხ­ს­ნეს: ყვე­ლა­ზე ბე­ბერ ხე­საც კი შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბუ­ლი აქვს ქსო­ვი­ლი, სა­ი­და­ნაც ნორ­ჩი ნა­ზარ­დე­ბი ამო­იყ­რე­ბა ხოლ­მე. თვით ტა­ნი დრო­თა გან­მავ­ლო­ბა­ში შიგ­ნი­დან კვდე­ბა, ფუ­ღუ­როვ­დე­ბა, ხო­ლო გა­რე­თა ნა­წი­ლი მუდ­მი­ვად გა­ნახ­ლე­ბის პრო­ცეს­შია...

...გემ­ლიკ­ში ვართ. ჩვე­ნი მას­პინ­ძე­ლი ის­მეთ ათა­ში აქა­ურ ტრა­დი­ცი­ებ­ზე გვი­ამ­ბობს. ჩვენც ვი­წერთ, ვე­კითხე­ბით, მის კითხ­ვებ­საც ვპა­სუ­ხობთ. მა­საც ჩვენ­ზე ნაკ­ლე­ბად რო­დი აინ­ტე­რე­სებს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ამ­ბე­ბი. მე­ზო­ბე­ლი ეხ­მი­ა­ნე­ბა, - ის­მეთ ბეი, რას საქ­მო­ბო.
- გემ­რი­ე­ლი სტუმ­რე­ბი მყავს და ჩვე­ნე­ბუ­რებ­ზე რაცხას ვწიგ­ნავ­თო! - უპა­სუ­ხა და ჩვენს მთხრო­ბე­ლებს კი­დევ ერ­თი გურ­ჯი შე­მო­უ­ერ­თ­და.

ნო­დარ შო­ში­ტაშ­ვი­ლიი ს­ტო­რი­ის დოქ­ტო­რი, პრო­ფე­სო­რი

(გაგ­რ­ძე­ლე­ბა მომ­დევ­ნო ნო­მერ­ში)
ჟურნალი "ისტორიანი",#36

მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!