როგორ ჩამოაგდო ქართველმა პილოტმა ლეგენდარული თურქი მფრინავი - ერთი საჰაერო ბრძოლის ისტორია
02-05-2018
როგორ ჩამოაგდო ქართველმა პილოტმა ლეგენდარული თურქი მფრინავი - ერთი საჰაერო ბრძოლის ისტორია
პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში საბ­რ­ძო­ლო მოქ­მე­დე­ბებს კი­დევ ერ­თი გან­ზო­მი­ლე­ბა - სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლე­ბი და­ე­მა­ტა. თავ­და­პირ­ვე­ლად თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვე­ბი მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გის გან­ლა­გე­ბას, რე­ზერ­ვებს, გზებ­სა და პო­ზი­ცი­ებს ზვე­რავ­დ­ნენ, თუმ­ცა მა­ლე­ვე ახალ­მა საფ­რენ­მა აპა­რა­ტებ­მა გა­მა­ნად­გუ­რებ­ლი­სა და ბომ­ბ­დამ­შე­ნის და­ნიშ­ნუ­ლე­ბაც შე­ი­ძი­ნეს.

სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლე­ბი კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზეც მიმ­დი­ნა­რე­ობ­და, სა­დაც ერ­თ­მა­ნეთს რუ­სუ­ლი და ოს­მა­ლუ­რი ავი­ა­ცია უპი­რის­პირ­დე­ბო­და. თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ე­ბი ძი­რი­თა­დად ერ­თ­მა­ნეთს ზვე­რავ­დ­ნენ და მცი­რე­მას­შ­ტა­ბი­ან და­ბომ­ბ­ვებს აწყობ­დ­ნენ, სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლე­ბი იშ­ვი­ა­თო­ბას წარ­მო­ად­გენ­და და უშე­დე­გოდ სრულ­დე­ბო­და, აეროპ­ლა­ნე­ბი კი ძი­რი­თა­დად გა­უ­მარ­თა­ო­ბის გა­მო ხვდებოდნენ კატასტროფაში.

კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზე
რუ­სულ­მა ავი­ა­ცი­ამ, ომის რამ­დე­ნი­მე წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში, მხო­ლოდ ერ­თი ოს­მა­ლუ­რი თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვის ჩა­მოგ­დე­ბა შეძ­ლო. ისიც, 1917 წლის შე­მოდ­გო­მა­ზე, რო­ცა რუ­სუ­ლი არ­მი­ის ქარ­თ­ველ­მა შტაბ­ს-კა­პი­ტან­მა მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ან­მა თურ­ქი მფრი­ნა­ვი, მო­მა­ვალ­ში თურ­ქუ­ლი ავი­ა­ცი­ის მა­მა და ლე­გენ­და­რუ­ლი მფრი­ნა­ვი - ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­ში ჩა­მო­აგ­დო.

და­სავ­ლე­ლი ავ­ტო­რი აუგუსტ გ. ბლუ­მი მა­ჭა­ვა­რი­ანს მე­ო­რე ოს­მა­ლუ­რი აეროპ­ლა­ნის
ჩა­მოგ­დე­ბას მი­ა­წერს, რო­მელ­საც მარ­თავ­დ­ნენ მფრი­ნა­ვი ვე­დი­ჰი ფე­გა­მი და მფრი­ნავ-დამ­კ­ვირ­ვე­ბე­ლი ვე­ჩი­ჰი ვახ­ნე­სი. თუმ­ცა მა­ჭა­ვა­რი­ან­მა რომ მხო­ლოდ ერ­თი აეროპ­ლა­ნი ჩა­მო­აგ­დო, მი­სი­ვე მე­მუ­ა­რე­ბი­დან არის ცნო­ბი­ლი. ქარ­თ­ვე­ლი მფრი­ნა­ვი აღ­წერს სამ სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლას, რო­მელ­თა­გა­ნაც ორ­ში მე­ტო­ქე გა­ექ­ცა, ხო­ლო მე­სა­მე­ში მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გის ჩა­მოგ­დე­ბა შეძ­ლო. იგი იქ­ვე გან­მარ­ტავს, რომ ეს იყო კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზე ჩა­მოგ­დე­ბუ­ლი ერ­თა­დერ­თი თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვი. მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი წერს, რომ დატყ­ვე­ვე­ბუ­ლი მფრი­ნა­ვე­ბი იყ­ვ­ნენ ვე­დი­ჰი ფე­გა­მი და ალ­ბა­ნუ­რი წარ­მო­შო­ბის ვე­ჩი­ჰი ვახ­ნე­სი.

სი­ნამ­დ­ვი­ლე­ში რას­თან გვაქვს საქ­მე? რე­ა­ლუ­რად ვინ ჩა­მო­აგ­დო მა­ჭა­ვა­რი­ან­მა, ჰურ­კუ­ში თუ ფე­გა­მი? საქ­მე ის არის, რომ ერ­თა­დერთ თურ­ქულ თვით­მ­ფ­რი­ნავს, რო­მე­ლიც კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზე რუ­სებ­მა ჩა­მო­აგ­დეს 1917 წლის 25 სექ­ტემ­ბერს (ა­ხა­ლი სტი­ლით 7 ოქ­ტომ­ბერს) სწო­რედ ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­ში მარ­თავ­და და მფრი­ნავ-დამ­კ­ვირ­ვებ­ლად ლე­ი­ტე­ნან­ტი ბა­ხა­ტი­ნი ჰყავ­და. რო­გორც ჩანს, ტყვედ ჩა­ვარ­დ­ნი­სას ისი­ნი გან­გებ სხვა სა­ხე­ლით გა­ეც­ნენ მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გეს. რა გვაძ­ლევს ამის თქმის სა­შუ­ა­ლე­ბას? პირ­ველ რიგ­ში, დატყ­ვე­ვე­ბულ­თა შე­მორ­ჩე­ნი­ლი ფო­ტო­ე­ბი, რო­მელ­ზეც ნამ­დ­ვი­ლად ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­შია ასა­ხუ­ლი.

ასე­ვე ის ფაქ­ტი, რომ იმ დრო­ის­თ­ვის კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტის თურ­ქულ სა­ა­ვი­ა­ციო შე­ნა­ერ­თებ­ში არც ერ­თი მფრი­ნა­ვი არ იყო ვე­დი­ჰი ფე­გა­მი, ხო­ლო ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­ში კი მე­ო­რე სა­ა­ვი­ა­ციო ასე­ულ­ში ირიცხე­ბო­და. ამ ასე­ულ­მა კი სწო­რედ 25 სექ­ტემ­ბ­რის სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლი­სას და­კარ­გა ერ­თი აეროპ­ლა­ნი. ამას­ვე ადას­ტუ­რებს ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­შის მი­ერ ტყვე­ო­ბი­დან გაქ­ცე­ვის შემ­დეგ სტამ­ბოლ­ში გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი სტა­ტია, სა­დაც მფრი­ნა­ვი თა­ვი­სი ჩა­მოგ­დე­ბის დე­ტა­ლებს აღ­
წერს.

1917 წლის­თ­ვის, რო­დე­საც მა­ჭა­ვა­რი­ან-ჰურ­კუ­შის სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლა გა­ი­მარ­თა, კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზე რუ­სუ­ლი ავი­ა­ცია ოთხი რაზ­მის­გან შედ­გე­ბო­და. ოთხი­ვე რაზ­მ­ში ირიცხე­ბო­და "ნი­უ­პორის", "ფარ­მა­ნის", "კოდ­რო­ნის", "ვუ­ა­ზე­ნის", "მო­რა­ნი­სა" და სხვა ფირ­მე­ბის სხვა­დას­ხ­ვა მო­დი­ფი­კა­ცი­ის 104 თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვი, თუმ­ცა მათ­გან მხო­ლოდ ათი­ო­დე თუ იყო გა­მარ­თულ მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში. ხო­ლო ოს­მა­ლებს კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზე სა­მი სა­ა­ვი­ა­ციო ასე­უ­ლი ჰყავ­დათ, მა­თი სა­ა­ვი­ა­ციო პარ­კი კი 8-9 გერ­მა­ნუ­ლი "ალ­ბატრ­ო­სის­გან" შედ­გე­ბო­და.
თურქული არმიის გერმანული "ალბატროს C III"
სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლის წინ
მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი და­ი­ბა­და 1888 წლის 20 მარტს ქუ­თა­ის­ში, ოფიც­რის ოჯახ­ში. და­ამ­თავ­რა სუ­ვო­რო­ვის კა­დეტ­თა კორ­პუ­სი და სა­არ­ტი­ლე­რიო სას­წავ­ლე­ბე­ლი, მსა­ხუ­რობ­და 39-ე სა­არ­ტი­ლე­რიო ბრი­გა­და­ში, მოგ­ვი­ა­ნე­ბით და­ას­რუ­ლა სე­ვას­ტო­პო­ლის სამ­ხედ­რო-სა­ა­ვი­ა­ციო სკო­ლა და სამ­ხედ­რო მფრი­ნა­ვი გახ­და. მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გის თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვის ჩა­მოგ­დე­ბის გარ­და, მის ან­გა­რიშ­ზე პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში მრა­ვა­ლი წარ­მა­ტე­ბით შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი საბ­რ­ძო­ლო და­ვა­ლე­ბაა. მათ შო­რის იყო რო­გორც მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გის პო­ზი­ცი­ე­ბის დაზ­ვერ­ვა, ისე და­ბომ­ბ­ვაც. სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლა­ში მო­პო­ვე­ბულ გა­მარ­ჯ­ვე­ბამ­დე სი­მა­მა­ცი­სათ­ვის და სა­ო­მარ ვი­თა­რე­ბა­ში გა­მორ­ჩე­უ­ლი მოქ­მე­დე­ბე­ბის­თ­ვის მან მი­ი­ღო რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის მრა­ვა­ლი ორ­დე­ნი: წმინ­და სტა­ნის­ლა­ვის მე­სა­მე და მე­ო­რე ხა­რის­ხის ორ­დე­ნე­ბი, წმინ­და ანას მე­ოთხე და მე­სა­მე ხა­რის­ხის ორ­დე­ნე­ბი, წმინ­და ვლა­დი­მი­რის მე­ოთხე ხა­რის­ხის ორ­დე­ნი. 1917 წლის­თ­ვის მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი მე­თა­უ­რობ­და კავ­კა­სი­ის მე­ო­რე სა­ა­ვი­ა­ციო რაზმს შტაბ­ს-კა­პიტ­ნის წო­დე­ბით.

ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­ში და­ი­ბა­და 1896 წლის 9 იან­ვარს, სტამ­ბო­ლე­ლი მე­ბა­ჟის ოჯახ­ში. 1912 წელს დაწყე­ბულ ბალ­კა­ნე­თის ომ­ში იგი მო­ხა­ლი­სედ იბ­რ­ძო­და. ომის დას­რუ­ლე­ბის შემ­დეგ მფრი­ნა­ვო­ბა­ზე ოც­ნე­ბობ­და. და­ას­რუ­ლა მე­ქა­ნი­კო­სის კურ­სე­ბი და პირ­ვე­ლი მსოფ­ლიო ომის დაწყე­ბის შემ­დეგ გა­იგ­ზავ­ნა ავი­ა­მე­ქა­ნი­კო­სად ბაღ­და­დის ფრონ­ტ­ზე. სა­ა­ვი­ა­ციო კა­ტას­ტ­რო­ფი­სას მი­ღე­ბუ­ლი ჭრი­ლო­ბის გა­მო სამ­კურ­ნა­ლოდ სტამ­ბოლ­ში დაბ­რუნ­და. გა­მო­ჯან­მ­რ­თე­ლე­ბის შემ­დეგ და­ამ­თავ­რა სა­ა­ვი­ა­ციო სკო­ლა და უმ­ც­რო­სი ლე­ი­ტე­ნან­ტის წო­დე­ბით 1917 წელს ჩა­ი­რიცხა კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტ­ზე მოქ­მედ ოს­მა­ლურ მეშ­ვი­დე ავი­ა­რაზ­მ­ში.

სა­ა­ვი­ა­ციო ბრძო­ლა
სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლა გა­ი­მარ­თა ერ­ზინ­ჯან­თან 1917 წლის 25 სექ­ტემ­ბერს. თურ­ქი მფრი­ნა­ვი ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­ში და მფრი­ნავ-დამ­კ­ვირ­ვე­ბე­ლი ლე­ი­ტე­ნან­ტი ბა­ხა­ტი­ნი ახორ­ცი­ე­ლებ­დ­ნენ ერ­ზი­ჯა­ნის მი­და­მო­ე­ბის დაზ­ვერ­ვას გერ­მა­ნუ­ლი წარ­მო­ე­ბის "ალ­ბატ­როს C III"-ით (თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვის ტექ­ნი­კუ­რი პა­რა­მეტ­რე­ბი და საბ­რ­ძო­ლო შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი: ეკი­პა­ჟი - 2 კა­ცი, მა­სა - 851 კგ, მაქ­სი­მა­ლუ­რი ასაფ­რე­ნი მა­სა - 1353 კგ, მაქ­სი­მა­ლუ­რი სიჩ­ქა­რე - 140 კმ/სთ, მაქ­სი­მა­ლუ­რი ფრე­ნის სი­მაღ­ლე - 3400 მ, ძრა­ვა - 160 ცხ.ძ., შე­ი­ა­რა­ღე­ბა - 1-2 ტყვი­ამ­ფ­რ­ქ­ვე­ვი და 100 კგ ბომ­ბი). მათ ასე­ვე ევა­ლე­ბო­დათ ერ­ზინ­ჯან­ში რუ­სუ­ლი აეროდ­რო­მის და­ბომ­ბ­ვა.
ვეჩიჰი ჰურკუში მის მიერ შექმნილ Vecihi K-XIV-თან
ერ­ზინ­ჯან­თან მი­ახ­ლო­ე­ბი­სას რუ­სუ­ლი აეროდ­რო­მი­დან მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გეს­თან შე­სახ­ვედ­რად აფ­რინ­და მე­ო­რე სა­ა­ვი­ა­ციო რაზ­მის შტაბ­ს-კა­პი­ტა­ნი მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი ფრან­გუ­ლი წარ­მო­ე­ბის "ნი­უ­პორ XXI"-ით (თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვის ტექ­ნი­კუ­რი პა­რა­მეტ­რე­ბი და საბ­რ­ძო­ლო შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი: ეკი­პა­ჟი - 1 კა­ცი, მა­სა - 320 კგ, მაქ­სი­მა­ლუ­რი ასაფ­რე­ნი მა­სა - 495 კგ, მაქ­სი­მა­ლუ­რი სიჩ­ქა­რე - 140 კმ/სთ, მაქ­სი­მა­ლუ­რი ფრე­ნის სი­მაღ­ლე - 4500 მ, ძრა­ვა - 80 ცხ.ძ., შე­ი­ა­რა­ღე­ბა - 1 ტყვი­ამ­ფ­რ­ქ­ვე­ვი). მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნის თვით­მ­ფ­რი­ნა­ვის აფ­რე­ნი­სას ვე­ჩი­ჰი მომ­გე­ბი­ან პო­ზი­ცი­ა­ში იყო მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ზე შე­სა­ტე­ვად. ის მა­ჭა­ვა­რი­ან­ზე მაღ­ლა, 1600 მეტ­რ­ზე იმ­ყო­ფე­ბო­და, მაგ­რამ შე­ტე­ვის ნაც­ვ­ლად, პირ­ველ რიგ­ში, მან აეროდ­რო­მის და­ბომ­ბ­ვა გა­ნიზ­რა­ხა. ამა­სო­ბა­ში უკ­ვე მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნის თვით­მ­ფ­რი­ნავ­მა აიღო სი­მაღ­ლე და თურქს მაღ­ლა მო­ექ­ცა. სა­ჰა­ე­რო ბრძო­ლა გა­ხურ­და, ორი­ვე აეროპ­ლა­ნის მფრი­ნა­ვი ცდი­ლობ­და უკე­თე­სი პო­ზი­ცი­ის და­კა­ვე­ბას. და­იწყო სა­ჰა­ე­რო კა­რუ­სე­ლი, სა­ბო­ლო­ოდ, უკე­თე­სი სა­მა­ნევ­რო შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი­სა და მფრი­ნა­ვის ოს­ტა­ტო­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, რუ­სუ­ლი "ნი­უ­პორი" ხელ­საყ­რელ პო­ზი­ცი­ა­ზე გა­ვი­და, ტყვი­ამ­ფ­რ­ქ­ვე­ვის მა­სი­რე­ბუ­ლი ცეცხ­ლი გახ­ს­ნა და ოს­მა­ლუ­რი "ალ­ბატ­რო­სი" ჩა­მო­აგ­დო.
ჩამოგდებულ თურქებთან (პირველ რიგში ცენტრში მარჯვნივ ჰურკუში, მარცხნივ ბახატინი), რუსი ოფიცრები სიამოვნებით პოზირებდნენ
მფრი­ნავი ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუ­ში და მფრი­ნავ-დამ­კ­ვირ­ვე­ბე­ლი ბა­ხა­ტი­ნი გა­დარ­ჩ­ნენ, თუმ­ცა და­იჭ­რ­ნენ და ტყვედ ჩა­ვარ­დ­ნენ. გა­მარ­ჯ­ვე­ბით გა­ხა­რე­ბუ­ლი მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი და მი­სი რაზ­მის სხვა მფრი­ნა­ვე­ბი, მომ­დევ­ნო დღე­ებ­ში ფო­ტო­კა­მე­რის წინ პო­ზი­რებ­დ­ნენ რო­გორც დაჭ­რილ თურქ მფრი­ნა­ვებ­თან, ასე­ვე ჩა­მო­ვარ­დ­ნი­ლი "ალ­ბატ­რო­სის" ნარ­ჩე­ნებ­თან. ამ წარ­მა­ტე­ბის­თ­ვის მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი 1918 წლის 27 მარტს და­ჯილ­დოვ­და წმინ­და გი­ორ­გის მე­ოთხე ხა­რის­ხის ორ­დე­ნით. თურ­ქი მფრი­ნა­ვე­ბი კი კას­პი­ის ზღვა­ში მდე­ბა­რე კუნ­ძულ ნარ­გი­ნის სამ­ხედ­რო ტყვე­თა ბა­ნაკ­ში გა­და­იყ­ვა­ნეს.

მო­წი­ნა­აღ­მ­დე­გე­თა ომის­შემ­დ­გო­მი ბე­დი
მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ან­მა, პირ­ვე­ლი მსოფ­ლიო ომის დას­რუ­ლე­ბის შემ­დეგ, და­მო­უ­კი­დე­ბე­ლი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ავი­ა­ცი­ა­ში გა­ნაგ­რ­ძო სამ­სა­ხუ­რი. მას პოლ­კოვ­ნი­კის წო­დე­ბა მი­ე­ნი­ჭა და ქარ­თულ ავი­ა­ცი­ას ჩა­უდ­გა სა­თა­ვე­ში. მი­სი მე­თა­უ­რო­ბით ქარ­თუ­ლი არ­მი­ის საფ­რე­ნი აპა­რა­ტე­ბი დაფ­რი­ნავ­დ­ნენ არა მხო­ლოდ აღ­ლუ­მე­ბი­სას, არა­მედ მო­ნა­წი­ლე­ობ­დ­ნენ სამ­ხედ­რო მოქ­მე­დე­ბებ­ში, მა­გა­ლი­თად, სომ­ხეთ-სა­ქარ­თ­ვე­ლოს 1918 წლი­სა და რუ­სეთ-სა­ქარ­თ­ვე­ლოს 1921 წლის ომებ­ში. მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნის სა­ხელ­თა­ნაა და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი 1920 წელს იტა­ლი­ა­ში, სამ­ხედ­რო კონ­ცერნ "ან­სალ­დოს" ტუ­რი­ნის ქარ­ხა­ნა­ში ათი უახ­ლე­სი SVA-10 ტი­პის აეროპ­ლა­ნის შე­ძე­ნის ის­ტო­რია.

მთავ­რო­ბამ ამ სა­კითხის მო­საგ­ვა­რებ­ლად იგი იტა­ლი­ა­ში გაგ­ზავ­ნა. მარ­თა­ლია, აეროპ­ლა­ნე­ბის შე­ძე­ნა მო­ხერ­ხ­და, მაგ­რამ გარ­თულ­და მა­თი ტრან­ს­პორ­ტი­რე­ბა. იტა­ლი­ი­დან პირ­და­პი­რი გად­მო­ზიდ­ვა გე­მით იტა­ლი­ე­ლი მუ­შე­ბის პრო­ტეს­ტის გა­მო ჩა­ი­შა­ლა, ამი­ტომ ყუ­თებ­ში ჩაწყო­ბი­ლი აეროპ­ლა­ნე­ბი სახ­მე­ლე­თო გზით საფ­რან­გეთ­ში, მარ­სე­ლის პორ­ტ­ში გა­და­ი­ტა­ნეს. გა­დამ­ზიდ­მა კომ­პა­ნია "მან­ჯილ­მა" ტრან­ს­პორ­ტი­რე­ბის დას­რუ­ლე­ბა სა­ზო­გა­დო­ე­ბა "ნა­ტუ­რალს" მი­ან­დო. ეს უკა­ნას­კ­ნე­ლი კი, სა­კუ­თა­რი კო­მერ­ცი­უ­ლი მო­საზ­რე­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, საქ­მეს აჭი­ა­ნუ­რებ­და. ამა­სო­ბა­ში ქარ­თ­ველ­თა აეროპ­ლა­ნე­ბი მარ­სე­ლის პორ­ტ­ში ბარ­ჟებ­ზე იდ­გა, ყუ­თებ­ში ჩაწყო­ბი­ლი, თავ­ზე კი უბ­რა­ლო ქა­ღალ­დი ჰქონ­და გა­დაკ­რუ­ლი, რაც წვი­მის შემ­თხ­ვე­ვა­ში ტექ­ნი­კის და­ზი­ა­ნე­ბის საფ­რ­თხეს ქმნი­და.

მა­ჭა­ვა­რი­ან­მა შექ­მ­ნი­ლი სი­ტუ­ა­ცია იმ­დე­ნად გა­ნი­ცა­და, რომ ნერ­ვი­უ­ლი შე­ტე­ვა და­ე­მარ­თა და მარ­სე­ლის კლი­ნი­კა­ში მოხ­ვ­და, სა­დაც თით­ქ­მის ერ­თი თვის გა­ტა­რე­ბა მო­უხ­და. მი­სი საქ­მე პა­რიზ­ში მყო­ფი ქარ­თუ­ლი დელეგაციის მი­ერ წარ­მოგ­ზავ­ნილ­მა სო­სი­პატ­რე ასა­თი­ან­მა მი­იყ­ვა­ნა ბო­ლომ­დე. გა­მომ­ჯო­ბი­ნე­ბის შემ­დეგ მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი სამ­შობ­ლო­ში დაბ­რუნ­და და გა­ა­კე­თა მოხ­სე­ნე­ბა ევ­რო­პა­ში ავი­ა­ცი­ის გან­ვი­თა­რე­ბა­სა და პერ­ს­პექ­ტი­ვებ­ზე.
მიხეილ მაჭავარიანი (ცენტრში ბერეტით) მის მიერ ჩამოგდებული თურქული აეროპლანის ნარჩენებთან
ფი­ზი­კუ­რად და ფსი­ქი­კუ­რად გა­დაღ­ლილ მფრი­ნავს მცი­რეხ­ნი­ა­ნი შვე­ბუ­ლე­ბა მი­ე­ცა, ხო­ლო 1920 წლის 7 დე­კემ­ბერს ერ­თ­ჯე­რა­დი დახ­მა­რე­ბის სა­ხით 61 144 მა­ნე­თი გა­მო­ე­ყო. სა­ქარ­თ­ვე­ლოს პირ­ვე­ლი რეს­პუბ­ლი­კის და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის და­კარ­გ­ვის შემ­დეგ მი­ხე­ილ მა­ჭა­ვა­რი­ა­ნი ქარ­თუ­ლი წი­თე­ლი არ­მი­ის სა­ა­ვი­ა­ციო დი­ვი­ზი­ონს, საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის შექ­მ­ნის შემ­დეგ კი სხვადასხვა სა­ა­ვი­ა­ციო რაზმს მე­თა­უ­რობ­და. 1929 წელს ავად­მ­ყო­ფო­ბის გა­მო წი­თე­ლი არ­მი­ის თა­და­რიგ­ში გა­ვი­და, თუმ­ცა საყ­ვა­რე­ლი საქ­მის გა­რე­შე მა­ინც ვერ გაძ­ლო და 1960 წლამ­დე სა­მო­ქა­ლა­ქო ავი­ა­ცი­ა­ში მსა­ხუ­რობ­და. ცხოვ­რე­ბის უკა­ნას­კ­ნე­ლი წლე­ბი ქუ­თა­ის­ში გა­ა­ტა­რა. 1969 წელს გა­მო­ი­ცა მი­სი მე­მუ­ა­რე­ბი.

ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუშ­მა ჯერ კი­დევ პირ­ვე­ლი მსოფ­ლიო ომის დას­რუ­ლე­ბამ­დე მო­ა­ხერ­ხა ტყვე­ო­ბი­დან თა­ვის დაღ­წე­ვა. ნარ­გი­ნის კუნ­ძუ­ლი­დან იგი ერ­თ­მა აზერ­ბა­ი­ჯა­ნელ­მა გა­მო­ა­პა­რა და ფე­ხით, მალ­ვა-მალ­ვით მო­უხ­და ერ­ზე­რუ­მამ­დე ჩას­ვ­ლა. რო­ცა სტამ­ბოლ­ში ჩა­აღ­წია, პირ­ვე­ლი მსოფ­ლიო ომი უკ­ვე სრულ­დე­ბო­და და იგი დე­და­ქა­ლა­ქის სა­ჰა­ე­რო თავ­დაც­ვის ასე­ულ­ში ჩა­ი­რიცხა. პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში ოს­მა­ლე­თის და­მარ­ცხე­ბის შემ­დეგ მუს­ტა­ფა ქე­მალ ათა­თურ­ქის თა­ნა­მებ­რ­ძო­ლი გახ­და. გან­სა­კუთ­რე­ბით თა­ვი გა­მო­ი­ჩი­ნა ბერ­ძ­ნე­ბის წი­ნა­აღ­მ­დეგ ომ­ში, მი­ი­ღო უმაღ­ლე­სი ხა­რის­ხის სამ­ხედ­რო ჯილ­დო­ე­ბი. 1923 წელს, თურ­ქე­თის რეს­პუბ­ლი­კის გა­მოცხა­დე­ბის შემ­დეგ იგი ხდე­ბა თურ­ქუ­ლი ეროვ­ნუ­ლი ავი­ა­ცი­ის და­მა­არ­სე­ბე­ლი.

1925 წელს ქმნის პირ­ველ თურ­ქულ თვით­მ­ფ­რი­ნავს, სამ­ხედ­რო აეროპ­ლან VECIHI K VI-ს, რა­საც მოჰ­ყ­ვა სა­მო­ქა­ლა­ქო VECIHI K K-XIV, მო­ნოპ­ლა­ნი VECIHI K XV და VECIHI K K-XVI Nუ­რი Bეი. თა­ვი­სი 52-წლი­ა­ნი კა­რი­ე­რის გან­მავ­ლო­ბა­ში ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუშ­მა 30 ათა­სი სა­ა­თი გა­ა­ტა­რა ჰა­ერ­ში, რაც ერ­თად სამ წე­ლი­წად­ზე მეტს შე­ად­გენს. თურ­ქუ­ლი ავი­ა­ცი­ის ლე­გენ­დამ 1969 წელს და­იწყო მე­მუ­ა­რე­ბის წე­რა, მაგ­რამ ავა­რი­ა­ში მოხ­ვედ­რის შემ­დეგ კო­მა­ში ჩა­ვარ­და და 1969 წლის 16 ივ­ლისს გარ­და­იც­ვა­ლა. ვე­ჩი­ჰი ჰურ­კუშს თურ­ქეთ­ში დღემ­დე დიდ პა­ტივს მი­ა­გე­ბენ, რო­გორც თურ­ქუ­ლი ავი­ა­ცი­ის მა­მა­სა და ლე­გენ­და­რულ მფრი­ნავს. სტამ­ბოლ­ში დგას მი­სი გი­გან­ტუ­რი ძეგ­ლი, ხო­ლო თა­ნა­მედ­რო­ვე თურ­ქუ­ლი ავი­ა­ცი­ის პირ­ველ სამ­ხედ­რო-სას­წავ­ლო თვით­მ­ფ­რი­ნავს, რო­მე­ლიც სულ ახ­ლა­ხან, 2013 წლის 29 აგ­ვის­ტოს აფ­რინ­და, ჰურ­კუ­შის სა­ხე­ლი და­ერ­ქ­ვა.

დი­მიტ­რი სი­ლა­ქა­ძე,
თსუ-ის ის­ტო­რი­ის დოქ­ტო­რან­ტი
ჟურნალი "ისტორიანი",#36

123 321
02 მაისი 2018 16:46
ვერგავიგე ყველა თურქ მფრინავს ვეჩიჰი ქვია?

რედაქტორის რჩევით
თქვენი აზრით, უნდა იყოს თუ არა პრეზიდენტი უშიშროების საბჭოს შემადგენლობაში?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, უნდა იყოს თუ არა პრეზიდენტი უშიშროების საბჭოს შემადგენლობაში?