"ცუდად ჩაცმული და ნახევრად მშიერი"
30-06-2018
"ცუდად ჩაცმული და ნახევრად მშიერი"
1921 წლის ომის წინ ქართულ და რუსულ არმიებს ერთმანეთზე მეტად უჭირდათ

რუსეთ-საქართველოს 1921 წლის ომი, საქართველოს დაპყრობა და გასაბჭოება ჩვენი უახლესი ისტორიის უმნიშვნელოვანესი და ტრაგიკული ფურცელია. ომების მოგება-წაგებას საფუძველი მშვიდობიანობისას წარმართული სამზადისით ეყრება. საინტერესოა გავეცნოთ, როგორი იყო მატერიალური პირობები დაპირისპირებულ მხარეთა არმიებში.

ქარ­თუ­ლი არ­მია, მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი თვალ­საზ­რი­სით, უმ­ძი­მეს მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში იყო. ფი­ნან­სუ­რი კრი­ზი­სის გა­მო 1919 წელს სა­ორ­გა­ნი­ზა­ციო-საშ­ტა­ტო სტრუქ­ტუ­რა, მომ­დევ­ნო წელს კი რე­გუ­ლა­რუ­ლი არ­მია შემ­ცირ­და. არ­მი­ი­სა და გვარ­დი­ის ფი­ნან­სებს გან­კარ­გავ­და სამ­ხედ­რო საბ­ჭოს დაქ­ვემ­დე­ბა­რე­ბუ­ლი
სამ­ნეო გან­ყო­ფი­ლე­ბა, რო­მელ­საც ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლობ­და სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტი კა­ლის­ტ­რა­ტე გო­გუა. გან­ყო­ფი­ლე­ბა­ში შე­დი­ო­და სექ­ტო­რე­ბი: სა­ბი­უ­ჯე­ტო, სა­სურ­სა­თო, სა­ბარ­გო-სა­ნივ­თო, სა­ტექ­ნი­კო, სა­არ­ტი­ლე­რიო, სა­ნი­ტა­რი­უ­ლი და სა­ბე­ით­ლო, აგ­რეთ­ვე კან­ცე­ლა­რია. სექ­ტო­რებს ევა­ლე­ბო­და ჯა­რის­თ­ვის სურ­სათ-სა­ნო­ვა­გის მი­წო­დე­ბა, და­ბი­ნა­ვე­ბა, ყა­ზარ­მე­ბის შე­კე­თე­ბა, სამ­ხედ­რო აღ­კაზ­მუ­ლო­ბის, სა­არ­ტი­ლე­რიო მა­სა­ლე­ბის მი­წო­დე­ბა, სამ­ხედ­რო ქარ­ხ­ნე­ბი­სა და საწყო­ბე­ბის გა­მარ­თ­ვა. მაგ­რამ ომის წინ ქარ­თულ არ­მი­ას აკ­ლ­და ყვე­ლა­ფე­რი,
რი­თაც იგი სამ­ნეო გან­ყო­ფი­ლე­ბას უნ­და მო­ე­მა­რა­გე­ბი­ნა.

ტან­საც­მ­ლი­სა და ფეხ­საც­მ­ლის ნაკ­ლე­ბო­ბა იყო 1920 წლის ნო­ემ­ბერ­ში სა­თა­და­რი­გო და წვე­ვამ­დე­ლი ჯა­რის­კა­ცე­ბის ერ­თ­დ­რო­უ­ლად გა­უწ­ვევ­ლო­ბის ერთ-ერ­თი მი­ზე­ზი. სამ­ხედ­რო კო­მი­სი­ა­ში, ნო­ემ­ბერ­ში და­გეგ­მი­ლი მო­ბი­ლი­ზა­ცი­ის წინ, სა­ხალ­ხო გვარ­დი­ის მე­თა­უ­რი ვა­ლი­კო ჯუ­ღე­ლი სვამ­და კითხ­ვას: "მა­შინ, რო­დე­საც ჩვენ ორი ბა­ტა­ლი­ო­ნის­თ­ვის ტა­ნი­სა­მო­სი არა გვაქვს, რო­გორ გინ­დათ მო­ბი­ლი­ზა­ცია თუ მოხ­და შე­მო­სოთ ხუთ­მე­ტი-ოცი ათა­სი ჯა­რის­კა­ცი?)". კა­ლის­ტ­რა­ტე გო­გუ­ას გან­მარ­ტე­ბით, საწყო­ბებ­ში პუ­რი არ ჰქონ­დათ, ფეხ­საც­მე­ლიც არ იყო საკ­მა­რი­სი.

წითელი არმიის ჯარისკაცები თბილისში

თა­ვის მხრივ, მო­მა­რა­გე­ბის სა­მი­ნის­ტ­როს წარ­მო­მად­გე­ნე­ლი ამა­ტებ­და, რომ არც მათ საწყო­ბებ­ში ჰქონ­დათ პუ­რი და არც სა­მო­მავ­ლო პერ­ს­პექ­ტი­ვა იყო სა­ნუ­გე­შო. სურ­სათ-სა­ნო­ვა­გი­სა და ტან­საც­მ­ლის ნაკ­ლე­ბო­ბა­ზე სწერ­და მე­სა­მე ბრი­გა­დის სარ­და­ლი ვარ­დენ წუ­ლუ­კი­ძე გენ­შ­ტა­ბის უფ­როს ალექსანდრე ზა­ქა­რი­ა­ძეს 1921 წლის იან­ვარ­ში, რომ ყო­ველ­დღი­უ­რად უხ­დე­ბო­დათ ხორ­ცი­სა და პუ­რის ძებ­ნა ჯა­რის ნა­წი­ლე­ბის­თ­ვის. მა­გა­ლი­თად, მე-12 ათა­სე­ულს სა­მი დღის გან­მავ­ლო­ბა­ში არ მი­ე­ღო პუ­რი.

ნა­წი­ლებს თა­ვის დრო­ზე არ აწ­ვ­დიდ­ნენ შე­შას, სურ­სათ­სა და ტა­ნი­სა­მოსს, ამის შე­დე­გად კი ჯა­რის­კა­ცე­ბი ნა­წი­ლე­ბი­დან გარ­ბოდ­ნენ. ქარ­თუ­ლი არ­მი­ის ყო­ველ­დღი­ურ ღა­რი­ბულ მენიუს თა­ვის მო­გო­ნე­ბებ­ში იხ­სე­ნებ­და ქარ­თ­ვე­ლი მსა­ხი­ო­ბი აკა­კი ვა­სა­ძეც, რო­მე­ლიც იმ დრო­ი­სათ­ვის სამ­ხედ­რო-სა­ვალ­დე­ბუ­ლო სამ­სა­ხურს გა­დი­ო­და მე­სა­მე ბრი­გა­დის მეცხ­რე ბა­ტა­ლი­ონ­ში: "დი­ლის ექ­ვ­ს­ზე - ვარ­ჯი­ში, ჩაი სა­ხა­რი­ნი­თა და გა­ფიცხე­ბუ­ლი მჭა­დით, რო­მელ­საც გა­უც­რე­ლი ფქვი­ლის­გან ფურ­ნე­ში აცხო­ბენ. შემ­დეგ მე­ცა­დი­ნე­ო­ბა იარაღ­ზე, მწყობ­რი. პირ­ველ სა­ათ­ზე - სა­დი­ლი: ლო­ბიო და გა­უც­რე­ლი ფქვი­ლის­გან გა­მომ­ცხ­ვა­რი მჭა­დი, სა­ღა­მოს - ისევ ჩაი სა­ხა­რი­ნით".

მო­უწყო­ბე­ლი იყო ყა­ზარ­მე­ბი, რაც ჯა­რის­კაც­თა ავად­მ­ყო­ფო­ბის მი­ზე­ზი ხდე­ბო­და. პეტ­რე გე­ლე­იშ­ვი­ლი 1920 წლის 26 ოქ­ტომ­ბერს მთავ­რო­ბის თავ­მ­ჯ­დო­მა­რეს მო­ახ­სე­ნებ­და, რომ ბა­თუმ­ში გან­თავ­სე­ბუ­ლი ჯა­რე­ბი დიდ გან­საც­დელ­ში იყო, ჯა­რის­კა­ცე­ბი ცხოვ­რობ­დ­ნენ ყა­ზარ­მებ­ში, რო­მელ­თაც არც კა­რე­ბი ჰქონ­დათ და არც ფან­ჯ­რე­ბი, არ ჰქონ­დათ საკ­მა­რი­სი სა­წო­ლე­ბი და ნა­რე­ბი, ჯა­რის­კა­ცე­ბი პირ­და­პირ იატაკ­ზე დაყ­რილ თი­ვა­ზე იწ­ვ­ნენ. ასეთ პი­რო­ბებს სა­ში­ნე­ლი ცი­ებ-ცხე­ლე­ბაც ერ­თ­ვო­და. იშ­ვი­ა­თად თუ შეხ­ვ­დე­ბო­დით ჯა­რის­კაცს, რო­მელ­საც ადა­მი­ა­ნის ფე­რი ედო. კი­დევ უფ­რო ცუდ დღე­ში იყ­ვ­ნენ ოლ­ქის ტე­რი­ტო­რი­ის სა­საზღ­ვ­რო პოს­ტებ­ზე გაბ­ნე­უ­ლი ჯა­რის­კა­ცე­ბი.
ნიკოლოზ ჭუმბურიძე (ფოტო თსუ-ის ქართული ემიგრაციის მუზეუმიდან. გურამ შარაძის კერძო კოლექციიდან)
პოს­ტე­ბის უმე­ტე­სო­ბა­ზე სამ­ხედ­რო­ებს არ ჰქონ­დათ თავ­შე­სა­ფა­რი და ღია ცის ქვეშ ათევ­დ­ნენ ღა­მეს, სი­ცი­ვის გა­მო კი ხში­რად ად­გი­ლობ­რივ­თა ღო­ბე­ებს ამ­ტ­ვ­რევ­დ­ნენ და ცეცხლს ან­თებ­დ­ნენ. ამ მიზ­ნით, მი­ტო­ვე­ბუ­ლი სახ­ლე­ბის დაწ­ვის შემ­თხ­ვე­ვე­ბიც კი ყო­ფი­ლა. არა მხო­ლოდ სა­საზღ­ვ­რო პოს­ტებ­ზე, არა­მედ დე­და­ქა­ლაქ­შიც კი ძნე­ლი იყო ყა­ზარ­მე­ბის გათ­ბო­ბა. მა­გა­ლი­თად, არ­სე­ნა­ლის სა­გუ­შა­გოს ყა­ზარ­მა­ში ერ­თი რკი­ნის ღუ­მე­ლი იდ­გა, რაც შე­ნო­ბას ვერ ათ­ბობ­და, ამას­თა­ნა­ვე, დღე­ში მხო­ლოდ სამ ნა­ჭერ შე­შას აძ­ლევ­დ­ნენ ჯა­რის­კა­ცებს.

დიდ პრობ­ლე­მას ქმნი­და ტრან­ს­პორ­ტის უქონ­ლო­ბა და გზე­ბის ცუ­დი მდგო­მა­რე­ო­ბა, რაც აგ­ვი­ა­ნებ­და ნა­წი­ლე­ბი­სად­მი გაგ­ზავ­ნი­ლი პრო­დუქ­ტე­ბი­სა და სხვა სა­ჭი­რო მა­სა­ლე­ბის დრო­ულ მი­ტა­ნას. ეს კი ჯარ­ში არ­სე­ბუ­ლი დე­ზერ­ტი­რო­ბის ერთ-ერ­თი გა­მომ­წ­ვე­ვი მი­ზე­ზი იყო. სა­ერ­თოდ, დე­ზერ­ტი­რო­ბა ფარ­თოდ იყო გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი არ­მი­ა­ში. 1920 წლის ნო­ემ­ბ­რი­დან 1921 წლის იან­ვ­რამ­დე ჯა­რი­დან 2707 ჯა­რის­კა­ცი გა­იქ­ცა.

მძი­მე იყო ოფი­ცერ­თა მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი მდგო­მა­რე­ო­ბა. ამის ტი­პუ­რი მა­გა­ლი­თია კა­პი­ტან ძი­მის­ტა­რაშ­ვი­ლის წე­რი­ლი სამ­ხედ­რო სა­მი­ნის­ტ­რო­სად­მი. ოფი­ცე­რი წერ­და, რომ ერ­თი წე­ლია, არ­მი­ა­ში მსა­ხუ­რობს. არ აქვს მუდ­მი­ვი საცხოვ­რე­ბე­ლი, ნა­თე­სა­ვის და­ტო­ვე­ბულ ბი­ნას შე­ე­ფა­რა რამ­დე­ნი­მე თვე: "დღეს კი ჩა­მო­ვი­და სოფ­ლი­დან და თან ჩა­მო­იყ­ვა­ნა მი­სი 12 წლის ვა­ჟი და მე სრუ­ლი­ად უთავ­შე­საფ­როდ დარ­ჩე­ნი­ლი ვარ". ამას­თან, ოფი­ცერს სარ­ჩე­ნი ჰყავ­და მო­ხუ­ცე­ბუ­ლი დე­და და ავად­მ­ყო­ფი და, რო­მე­ლიც სამ­კურ­ნა­ლოდ თბი­ლის­ში უნ­და ჩა­მო­ეყ­ვა­ნა, საცხოვ­რე­ბე­ლი ბი­ნის შოვ­ნას 100.000 მა­ნე­თი სჭირ­დე­ბო­და, კა­პიტ­ნის ხელ­ფა­სი კი მხო­ლოდ 6.000 მა­ნეთს შე­ად­გენ­და.

მე-11 წითელი არმია აზერბაიჯანში

რჩე­ბა შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბა, თით­ქოს ქვეყ­ნის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბა არ­მი­ი­სათ­ვის არა­ფერს აკე­თებ­და, ამის და­სად­გე­ნად სა­ჭი­როა, გა­ვი­გოთ თუ რო­გორ ფი­ნან­ს­დე­ბო­და შე­ი­ა­რა­ღე­ბუ­ლი ძა­ლე­ბი ბი­უ­ჯე­ტი­დან: 1919-20 წლის სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­ხელ­მ­წი­ფო ბი­უ­ჯე­ტის გა­სა­ვა­ლი შე­ად­გენ­და 1.960.490.798 ბონს, ამ თან­ხი­დან სამ­ხედ­რო უწყე­ბას ეკუთ­ვ­ნო­და 538.791.632 ბო­ნი. აქე­დან რე­გუ­ლა­რულ არ­მი­ას - 379.176.786 და გვარ­დი­ას - 159.614.846 ბო­ნი.

1920 წლის მე­ო­რე ნა­ხევ­რი­დან, სა­ხელ­მ­წი­ფო ყო­ველ­თ­ვი­უ­რად ურიცხავ­და ფულს სა­ხელ­მ­წი­ფო და­წე­სე­ბუ­ლე­ბებს, ამ წლის ნო­ემ­ბერ-დე­კემ­ბერ­ში სა­ხელ­მ­წი­ფო და­წე­სე­ბუ­ლე­ბებს გა­და­ე­ცათ 1.029.389.804 ბო­ნი, ამ თან­ხი­დან სამ­ხედ­რო უწყე­ბას გა­და­ე­ცა 305.937.602. აქე­დან 239.073.066 ბო­ნი - რე­გუ­ლა­რულ არ­მი­ას, ხო­ლო 69.864.536 ბო­ნი - გვარ­დი­ას. რო­გორც ვხე­დავთ, სამ­ხედ­რო უწყე­ბას 1919-20 წლის ბი­უ­ჯე­ტი­დან გა­და­ე­ცა 538.791.632 ბო­ნი, რაც შე­ად­გენ­და მთლი­ა­ნი ბი­უ­ჯე­ტის 27,5%-ს, ამა­ვე უწყე­ბას ნო­ემ­ბერ-დე­კემ­ბერ­ში გა­და­ე­ცა გა­ცე­მუ­ლი კრე­დი­ტე­ბის სა­ერ­თო მო­ცუ­ლო­ბის 29,7%.

ამ მო­ნა­ცე­მე­ბის მი­ხედ­ვით, სამ­ხედ­რო უწყე­ბას მთლი­ა­ნი ბი­უ­ჯე­ტის თით­ქ­მის მე­სა­მე­დი ხმარ­დე­ბო­და, რაც ძა­ლი­ან მა­ღა­ლი მაჩ­ვე­ნე­ბე­ლია. იმავ­დ­რო­უ­ლად, ნათ­ლად ასა­ხავს მთლი­ა­ნად ქვეყ­ნის მძი­მე მა­ტე­რი­ა­ლურ მდგო­მა­რე­ო­ბას, რად­გა­ნაც ქვე­ყა­ნა თა­ვი­სი ბი­უ­ჯე­ტის თით­ქ­მის მე­სა­მე­დი­თაც კი შე­ი­ა­რა­ღე­ბულ ძა­ლებს ნორ­მა­ლუ­რად ვერ უზ­რუნ­ველ­ყოფ­და.

მო­ახ­ლო­ე­ბულ ომს ქარ­თუ­ლი არ­მია, შე­იძ­ლე­ბა ით­ქ­ვას, ცუ­დად ჩაც­მუ­ლი და ნა­ხევ­რად მში­ე­რი ხვდე­ბო­და. სამ­ნეო გან­ყო­ფი­ლე­ბის უფ­რო­სი კა­ლის­ტ­რა­ტე გო­გუა ომამ­დე თვე-ნა­ხევ­რით ად­რე მე­გო­ბარს წერ­და: "თუ რა გა­ჭირ­ვე­ბას გა­ნიც­დის ჩვე­ნი ჯა­რი ქე ვი­ცი, ჩე­მო გრი­შა, მა­რა რა ვქნა... რო ვერ მო­ვა­ხერ­ხეთ უკე­თე­სად საქ­მის მოწყო­ბა... ვმუ­შა­ობთ აუარე­ბელს, მა­რა რო­გორც ხე­დავ ბევ­რი არა­ფე­რი გა­მო­დის... ერთს ვიტყ­ვი - არ­სე­ბულ სა­ერ­თო პი­რო­ბებ­ში ყოვ­ლად შე­უძ­ლე­ბე­ლია საქ­მის უკე­თე­სად მოწყო­ბა - რომ ამა­ში არ ვი­ყო დარ­წ­მუ­ნე­ბუ­ლი - ან და რო ვინ­მე გა­მოჩ­ნ­დე­ბო­დეს, რო­მე­ლიც საქ­მეს უკე­თე­სად გა­უძღ­ვე­ბა, ძმო­ბას გე­ფი­ცე­ბი ერთ წუთს არ გავ­ჩერ­დე­ბი. დი­დი უსი­ა­მოვ­ნე­ბა ყო­ველ მხრივ, თან სუ­ლი­ე­რი ტან­ჯ­ვა - რო ჯა­რი ისე ვე­რაა მოწყო­ბილ-მოვ­ლი­ლი, რო­გორც წე­სი და რი­გია - ეს სა­ში­ნე­ლი მდგო­მა­რე­ო­ბაა ჩე­მო გრი­შა".

ქართველი ოფიცრების მდგომარეობა სახარბიელო არ იყო, თუმცა ამას ვერ იტყოდით ფოტოატელიეში გადაღებული სურათებით (სიმონ ხუხუნაშვილი - სომხეთ-საქართველოს ომის გმირი)

ამ ყვე­ლაფ­რის სა­წი­ნა­აღ­მ­დე­გოდ, ქარ­თულ მე­მუ­ა­რულ ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლია მო­საზ­რე­ბა, რომ სა­ხელ­მ­წი­ფო საწყო­ბებ­ში საკ­მაო რა­ო­დე­ნო­ბის ტან­საც­მე­ლი იყო შე­ნა­ხუ­ლი. გე­ნე­რა­ლი მაზ­ნი­აშ­ვი­ლი: "უკ­ვე 1921 წლის მა­ის­ში, ჩვენს საწყო­ბებ­ში დარ­ჩე­ნილ ტან­საც­მე­ლით მე შევ­ძე­ლი შე­მოს­ვა თა­ვი­დან ფე­ხე­ბამ­დე 17 000 კა­ცი­სა­გან შემ­დ­გა­რი ქარ­თუ­ლი წი­თე­ლი არ­მი­ი­სა", იქ­ვე - "კა­ლის­ტ­რა­ტე გო­გუა გუ­ლუბ­რ­ყ­ვი­ლოდ ამ­ბობ­და, რომ ცდი­ლობ­და შე­ე­ნა­ხა ეს ქო­ნე­ბა, რა­თა დიდ­ხანს ჰყოფ­ნო­და იგი".

სრუ­ლი­ად სა­პი­რის­პი­რო სუ­რათს ხა­ტავს სა­არ­ქი­ვო დო­კუ­მენ­ტე­ბი. ჩვენ ხელთ გვაქვს "ჩე­კას" ყო­ველ­კ­ვი­რე­უ­ლი სა­ი­დუმ­ლო მოხ­სე­ნე­ბე­ბი და ყო­ველ­თ­ვი­უ­რი სა­ი­დუმ­ლო ბი­უ­ლე­ტე­ნე­ბი 1921 წლის მარ­ტი­დან ამა­ვე წლის აგ­ვის­ტოს ბო­ლომ­დე. სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ჩე­კა ამ დო­კუ­მენ­ტებს სხვა­დას­ხ­ვა სა­ხელ­მ­წი­ფო და სამ­ხედ­რო უწყე­ბას უგ­ზავ­ნი­და. მოხ­სე­ნე­ბებ­ში სხვა ინ­ფორ­მა­ცი­ებ­თან ერ­თად აღ­წე­რი­ლია ქვე­ყა­ნა­ში არ­სე­ბუ­ლი სამ­ხედ­რო მდგო­მა­რე­ო­ბა, ასე­ვე რუ­სე­თი­სა და ახ­ლად შექ­მ­ნილ სა­ქარ­თ­ვე­ლოს წი­თელ არ­მი­ა­ში არ­სე­ბუ­ლი პი­რო­ბე­ბი.

ირ­კ­ვე­ვა, რომ მთე­ლი ამ დრო­ის გან­მავ­ლო­ბა­ში (1921 წლის მარ­ტი­დან - აგ­ვის­ტოს ბო­ლომ­დე) ორი­ვე არ­მია ტან­საც­მ­ლი­სა და სურ­სა­თის დიდ ნაკ­ლე­ბო­ბას გა­ნიც­დი­და. 1921 წლის ივ­ლის­ში მცი­რე­რიცხო­ვა­ნი ქარ­თუ­ლი დი­ვი­ზი­ის რე­ფორ­მი­რე­ბი­სა და პი­რა­დი შე­მად­გენ­ლო­ბის რა­ო­დე­ნო­ბის კი­დევ უფ­რო მე­ტად შემ­ცი­რე­ბის ერთ-ერ­თი მი­ზე­ზი სწო­რედ ტან­საც­მ­ლის ნაკ­ლე­ბო­ბა გახ­და.

არმიის ყოველდღიურ ღარიბულ მენიუს მოგვიანებით მსახიობი აკაკი ვასაძეც იხსენებდა, რომელიც 1921 წელს სამხედრო-სავალდებულო სამსახურს გადიოდა

სა­ქარ­თ­ვე­ლოს საზღ­ვ­რებ­თან გაშ­ლი­ლი რუ­სუ­ლი არ­მი­ის მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი მდგო­მა­რე­ო­ბა კიდევ უფრო მძიმე იყო. რუ­სებს აკ­ლ­დათ ტან­საც­მე­ლი, ფეხ­საც­მე­ლი და საკ­ვე­ბი: "აზერ­ბა­ი­ჯან­ში მყო­ფი ჯა­რი (ი­გუ­ლის­ხ­მე­ბა მე-11 წი­თე­ლი არ­მი­ა) ძა­ლი­ან ცუდ შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბას სტო­ვებს, ჩა­უც­მე­ლია, მო­უვ­ლე­ლი, დამ­შე­უ­ლი..." ამ ჯა­რის­კა­ცებს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­ხით სა­მოთხეს უხა­ტავ­დ­ნენ და მო­უ­წო­დებ­დ­ნენ ბრძო­ლის­კენ, - "ჩვენ ძა­ლით გვაბ­რ­ძო­ლებ­დ­ნენ და მში­ერ-მწყურ­ვალთ იმე­დე­ბით გვკვე­ბავ­დ­ნენ, რომ სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში ვი­პო­ვით სა­მოთხე­სო".

რუ­სუ­ლი ნა­წი­ლე­ბის მძი­მე მა­ტე­რი­ა­ლურ მდგო­მა­რე­ო­ბას ომის მიმ­დი­ნა­რე­ო­ბი­სას კავ­კა­სი­ის ფრონ­ტის სარ­და­ლი გი­ტი­სი შე­ახ­სე­ნებ­და მთა­ვარ­სარ­დალ კა­მე­ნევს: "აუცი­ლე­ბე­ლია მოგ­ვ­ცეთ ყვე­ლა­ფე­რი, რაც შე­საძ­ლე­ბე­ლია, ფორ­მა და ფეხ­საც­მე­ლი. წი­ნა­აღ­მ­დეგ შემ­თხ­ვე­ვა­ში ჯა­რე­ბი მთებ­ში, რო­გორც მე-11 არ­მია, ასე­ვე თერგ-და­ღეს­ტ­ნის ჯგუ­ფი იქ­ნე­ბი­ან ფეხ­შიშ­ვე­ლა". მთა­ვარ­სარ­და­ლი პა­სუ­ხობ­და, ამ ყვე­ლა­ფერს გა­მოვ­გ­ზავ­ნი­თო, მაგ­რამ ფრონტს უნ­და გა­ეთ­ვა­ლის­წი­ნე­ბი­ნა, რომ მა­ტა­რებ­ლის მოძ­რა­ო­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, ტრან­ს­პორ­ტი­რე­ბას ერ­თი თვე დას­ჭირ­დე­ბო­და.

თუმ­ცა რუ­სულ არ­მი­ა­ში იყ­ვ­ნენ კარ­გად ჩაც­მუ­ლი ნა­წი­ლე­ბიც. მა­გა­ლი­თად, აღ­მო­სავ­ლე­თის კურ­სან­ტ­თა ბრი­გა­დი­სა და ბა­ქოს სა­მე­თა­უ­რო სას­წავ­ლებ­ლის კურ­სან­ტე­ბი. თუმ­ცა ეს წი­თელ არ­მი­ა­ში არ­სე­ბულ სა­ერ­თო სუ­რათს ვერ ცვლი­და. ქარ­თ­ვე­ლი სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტი ნი­კო­ლოზ ჭუმ­ბუ­რი­ძე იხ­სე­ნებ­და ქარ­თუ­ლი მო­სახ­ლე­ო­ბის შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბას რუ­სუ­ლი არ­მი­ის შე­სა­ხებ ომის დას­რუ­ლე­ბი­სას: "არ ეც­ვათ კარ­გათ და არც შე­ი­ა­რა­ღე­ბულ­ნი იყ­ვ­ნენ კარ­გათ, უმე­ტე­სო­ბა ახალ­გაზ­რ­დე­ბი­სა­გან შეს­დ­გე­ბო­და, ოფიც­რე­ბიც ახალ­გაზ­რ­დე­ბი იყ­ვ­ნენ. ეს ცუდ შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბას ახ­დენ­და ჩვენ­ზე და ხალ­ხ­ში ხში­რად გა­ი­გო­ნებ­დით შემ­დეგს - ნუ­თუ ამათ დაგ­ვა­მარ­ცხე­სო".

ზე­მოთ­ქ­მუ­ლის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით შეგ­ვიძ­ლია ვთქვათ, რომ 1921 წლის თე­ბერ­ვალ­ში ერ­თ­მა­ნე­თის პი­რის­პირ ორი ცუ­დად ჩაც­მუ­ლი და ნა­ხევ­რად მში­ე­რი არ­მია დად­გა. თუმ­ცა მძი­მე მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი პი­რო­ბე­ბი რუ­სუ­ლი ნა­წი­ლე­ბის­თ­ვის და­მა­ტე­ბით სტი­მულს წარ­მო­ად­გენ­და, რად­გა­ნაც და­საპყ­რობ ად­გილს სა­მოთხედ უხა­ტავ­დ­ნენ, ხო­ლო ქარ­თ­ვე­ლი ჯა­რის­კა­ცე­ბი მათ წი­ნა­შე არ­სე­ბულ რე­ა­ლო­ბას უნ­და შეჰ­გუ­ე­ბოდ­ნენ და რთულ პი­რო­ბებ­ში გა­ე­წი­ათ ყო­ველ­დღი­უ­რი სამ­ხედ­რო სამ­სა­ხუ­რი.

დი­მიტ­რი სი­ლა­ქა­ძე
თსუ ის­ტო­რი­ის დოქ­ტო­რან­ტი
ჟურნალი "ისტორიანი",#38



მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რედაქტორის რჩევით
თქვენი აზრით, რამდენად ხშირად ხდება დღეს  საქართველოში თანამდებობის პირთა მიერ უფლებამოსილების პირადი მიზნებისთვის გამოყენება?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, რამდენად ხშირად ხდება დღეს საქართველოში თანამდებობის პირთა მიერ უფლებამოსილების პირადი მიზნებისთვის გამოყენება?
თვის კითხვადი სტატიები