წმინდა გიორგის ნაკვალევზე
30-06-2018
წმინდა გიორგის ნაკვალევზე
ერთი თვე მარმარილოს ზღვის სანაპიროს თურქეთელ ქართველებთან

ბურ­სა - თურ­ქე­თის დეტ­რო­ი­ტი
კვლავ ბურ­სას ილ­ში ვართ. ბურ­სა შე­იძ­ლე­ბა ით­ქ­ვას, ქარ­თ­ველ მუ­ჰა­ჯირ­თა მერ­კე­ზია, ანუ თა­ვი­ქა­ლა­ქი. ხუმ­რო­ბა საქ­მე ხომ არ არის, ბურ­სა­ში დღეს ორი მი­ლი­ო­ნი კა­ცი ცხოვ­რებს. იგი ნა­ყო­ფი­ე­რი ვე­ლე­ბი­სა და თოვ­ლი­ა­ნი მთე­ბის შე­სა­ყარ­ზე მდე­ბა­რე­ობს. ამ მთა­თა მწვერ­ვალს (რომ­ლის სი­მაღ­ლე ზღვის დო­ნი­დან 2543 მეტ­რი­ა) ად­რე აქ არ­სე­ბულ ბერ­თა სა­ვა­ნე­ე­ბის გა­მო თურ­ქე­ბი კე­შიშ­დაღს, ანუ ბე­რე­ბის მთას უწო­დებ­დ­ნენ. ამ­ჟა­მად მას უბ­რა­ლოდ ულუ­და­ღი - დი­დი მთა
ჰქვია. ზღვის, ვა­კე­ე­ბი­სა და მთა­თა მო­ნაც­ვ­ლე­ო­ბას ეს არე­მა­რე სა­უ­კე­თე­სო საცხოვ­რი­სად უქ­ცე­ვია. ამ მთებ­სა და მთაგ­რე­ხი­ლებ­ზე დღეს მსოფ­ლი­ო­ში ერთ-ერ­თი სა­უ­კე­თე­სო სამ­თო-სათხი­ლა­მუ­რო კუ­რორ­ტია.

ბურ­სა ბით­ვი­ნი­ის მე­ფეს, პრუ­სი­უს II-ს და­უ­არ­სე­ბია ძვ.წ. II სა­უ­კუ­ნე­ში. სა­ხე­ლიც მე­ფის­ვე რქმე­ვია - პრუ­სა. პრუ­სი­უს­თან უც­დია თა­ვის შე­ფა­რე­ბა რო­მა­ელ­თა­გან დევ­ნილ დიდ კარ­თა­გე­ნელს, ჰა­ნი­ბალს, მაგ­რამ
ვერ მო­უს­წ­რია და თა­ვი გა­ნუგ­მი­რავს - და­მარ­ცხე­ბუ­ლის სა­ხე­ლით რომ­ში ტრი­უმ­ფა­ლუ­რი თა­ღის ქვეშ გავ­ლას სიკ­ვ­დი­ლი უმ­ჯო­ბი­ნე­ბია.

მას აქეთ ბურ­სას გა­მო­უვ­ლია რო­მა­ე­ლე­ბის, ბი­ზან­ტი­ე­ლე­ბის (ა­თას­წ­ლო­ვა­ნი) ეპო­ქა, ბო­ლოს კი ძლე­ვა­მო­სილ ოს­მალ­თა იმ­პე­რი­ის პირ­ვე­ლი დე­და­ქა­ლა­ქიც კი ყო­ფი­ლა კონ­ს­ტან­ტი­ნო­პო­ლის და­არ­სე­ბამ­დე.

მა­რად­მ­წ­ვა­ნეე სუბ­ტ­რო­პი­კულ მცე­ნა­რე­თა სიმ­რავ­ლის გა­მო ქა­ლაქს იეშ­ლი ბურ­სა­საც, ანუ მწვა­ნე ბურ­სას ეძა­ხი­ან. მსხვი­ლი სა­ავ­ტო­მო­ბი­ლო კონ­ცერ­ნე­ბით მდი­დარ ბურ­სას თურ­ქე­თის დეტ­რო­იტ­საც უწო­დე­ბენ. აქა­უ­რი "რე­ნო­ე­ბი" ხომ ბევ­რით არ ჩა­მორ­ჩე­ბი­ან მათ ფრან­გულ ორი­გი­ნა­ლებს.
ბურ­სა­ში შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბი­დან ბო­ლო დრომ­დე მე­აბ­რე­შუ­მე­ო­ბის კე­რაც ყო­ფი­ლა.

აქე­დან ნედ­ლე­ულს XIX სა­უ­კუ­ნე­ში თვით მსოფ­ლი­ო­ში ცნო­ბილ მე­აბ­რე­შუ­მე­ო­ბის ცენ­ტ­რ­ში, ლი­ონ­შიც აგ­ზავ­ნიდ­ნენ. ქარ­თ­ველ მუ­ჰა­ჯირ­თათ­ვის აბ­რე­შუ­მის მოვ­ლა უცხო არ ყო­ფი­ლა და აქაც ად­ვი­ლად აუღეს ალ­ღო. თავ­და­პირ­ვე­ლად შე­მო­სა­ვა­ლიც კარ­გი ჰქო­ნი­ათ. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით კი, რო­გორც ჩანს, აბ­რე­შუმ­მა ფა­სი და­კარ­გა და მთელ­მა რე­გი­ონ­მა ზე­თის­ხი­ლის მოყ­ვა­ნას მი­ყო ხე­ლი. - ად­რე თუ­თე­ბი იყო. იბ­რე­შუმს ვირ­ჯე­ბო­დით. მე­რე უქუ­მეთ­მა (მთავ­რო­ბამ) და­ა­ი­ა­ფა და ეს საქ­მე და­ვაგ­დეთ. ახ­ლა კი გვეხ­ვე­წე­ბი­ან, მა­რა ზე­ი­თუნს ვარ­ჩევ­თო, - გვითხ­რა სო­ფელ ჰა­მი­დი­ე­ში ჰიქ­მეთ შიმ­შეკ­მა.

ძველი ჯამე ელმელში

მაჰ­მა­დი­ა­ნი მეს­ხე­ბი ბურ­სა­ში
ძნე­ლად წარ­მო­ვიდ­გენ­დით, თუ მაჰ­მა­დი­ან მეს­ხებს ბურ­სას ილ­შიც შევ­ხ­ვ­დე­ბო­დით, მაგ­რამ ალ­ბათ გახ­სოვთ წი­ნა რე­პორ­ტა­ჟი­დან, რომ ქა­ლაქ გემ­ლი­კის მე­რი რე­ფიქ ილ­მა­ზი წარ­მო­მავ­ლო­ბით მაჰ­მა­დი­ა­ნი მეს­ხია.
მარ­მა­რი­ლოს ზღვის­პი­რე­ლი ქარ­თ­ვე­ლე­ბი თა­ვი­ანთ სოფ­ლებ­ში სხვა გვარ­ტო­მი­სას არა­ვის უშ­ვებ­დ­ნენ, არა­ვის აძ­ლევ­დ­ნენ და­სახ­ლე­ბის უფ­ლე­ბას. ცდი­ლობ­დ­ნენ, ერ­თი კუთხი­დან ან სოფ­ლი­დან წა­მო­სუ­ლე­ბი ერ­თად და­ფუძ­ნე­ბუ­ლიყ­ვ­ნენ. თუ ეს წე­სი ზოგ­ჯერ მა­ინც ირ­ღ­ვე­ო­და, ირ­ღ­ვე­ო­და ლა­ზე­ბი­სა და მაჰ­მა­დი­ა­ნი მეს­ხე­ბის სა­სარ­გებ­ლოდ.

მაჰ­მა­დი­ან მეს­ხ­თა თე­მა კი­დევ ერ­თი მტკივ­ნე­უ­ლი თე­მაა სა­ქარ­თ­ვე­ლოს­თ­ვის. ძა­ლი­ან ძნე­ლია უცხო­ეთ­ში ხვდე­ბო­დე ადა­მი­ანს, წარ­მო­მავ­ლო­ბით ქარ­თ­ველს, მესხს, რო­მელ­საც და­უ­კარ­გავს ეროვ­ნუ­ლი თვით­მ­ყო­ფა­დო­ბა და თა­ვის თავს აღიქ­ვამს მეს­ხად, ახალ­ცი­ხე­ლად, ანუ ახის­კე­ლად - ქარ­თ­ვე­ლო­ბის­გან, სა­ქარ­თ­ვე­ლოს­გან და­მო­უ­კი­დებ­ლად.

რო­გორც სო­ფელ ღა­ზელ­ში გვითხ­რეს, აქ ჩა­მო­სახ­ლე­ბუ­ლი მეს­ხე­ბი თა­ვი­დან­ვე თა­ვი­ანთ თავს ქარ­თ­ვე­ლე­ბად არ აღი­ა­რებ­დ­ნენ. არც ენა იცოდ­ნენ, ჩვენ­თან ის­წავ­ლეს ქარ­თუ­ლიო. ასე­ვეა სხვა სოფ­ლებ­ში. ამ ბო­ლო პე­რი­ოდ­ში მათ შო­რის გა­მოჩ­დ­ნენ ე.წ. ემის­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც მათ არ­წ­მუ­ნე­ბენ, ჩვენ მეს­ხე­ბი ვართ და ქარ­თ­ვე­ლებ­თან არა­ფე­რი გვა­კავ­ში­რებ­სო და თა­ვი­ანთ ფეს­ვებს თურ­ქულ-მუს­ლი­მურ ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ჯგუფს მი­ა­კუთ­ვ­ნე­ბენ.

ჩვენ­მა ერთ-ერ­თ­მა ქარ­თუ­ლი წარ­მო­მავ­ლო­ბის მას­პინ­ძელ­მა ამ პრო­ცეს­ზე გულ­დაწყ­ვე­ტით გვითხ­რა, - სამ­წუ­ხა­როდ, ეს იმას ჰგავს, აქ­ლე­მე­ბის ქა­რა­ვა­ნი სა­ხედ­რე­ბის ჯოგ­მა რომ გა­ი­ყო­ლო­სო...

თვა­ლის ერ­თი გა­დავ­ლე­ბით გა­ვიხ­სე­ნოთ მაჰ­მა­დი­ან მეს­ხ­თა ტრა­გი­კუ­ლი ის­ტო­რია. ჯერ იყო და ორი სა­უ­კუ­ნე ოს­მალ­თა უღელ­ქ­ვეშ ცხოვ­რობ­დ­ნენ სამ­ცხე­ში, ჯა­ვა­ხეთ­ში, კო­ლა­სა და არ­ტა­ან­ში. მე­რე რუ­სეთ-თურ­ქე­თის 1828-1929 წლე­ბის ომის შემ­დ­გომ და­დე­ბუ­ლი ად­რი­ა­ნო­პო­ლის ზა­ვით სამ­ცხე და ჯა­ვა­ხე­თი რუ­სეთს მი­ე­კუთ­ვ­ნა (და შე­სა­ბა­მი­სად, სა­ქარ­თ­ვე­ლოს და­უბ­რუნ­და), ხო­ლო კო­ლა და არ­ტა­ა­ნი ოტო­მან­თა იმ­პე­რი­ა­ში დარ­ჩა.

რუ­სეთს ტე­რი­ტო­რია და მი­წა-წყა­ლი სჭირ­დე­ბო­და და არა ქარ­თ­ვე­ლი მეს­ხე­ბი. ბევრ მათ­განს და­ა­ტო­ვე­ბი­ნეს თა­ვი­სი სამ­კ­ვიდ­რო და ოს­მა­ლეთ­ში უკ­რეს თა­ვი. მათ ნაც­ვ­ლად კი სამ­ცხე-ჯა­ვა­ხეთ­სა და წალ­კა­ში არ­ზ­რუ­მე­ლი სომ­ხე­ბი და გი­უ­მიშ­ხა­ნე­ლი ბერ­ძ­ნე­ბი ჩა­მო­ა­სახ­ლეს, რო­მელ­ნიც რუ­სეთს თა­ვის ერ­თ­გულ ქვე­შევ­რ­დო­მე­ბად მი­აჩ­ნ­და ქარ­თ­ველ­თა­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით. გა­და­სახ­ლე­ბას გა­დარ­ჩე­ნილ მეს­ხებ­ში კი ყო­ველ­ნა­ი­რად ცდი­ლობ­დ­ნენ არა­ქარ­თუ­ლი ცნო­ბი­ე­რე­ბის და­ნერ­გ­ვას. რუ­სე­თის ცა­რიზ­მის ეს პო­ლი­ტი­კა "წარ­მა­ტე­ბით" გა­ნაგ­რ­ძეს ბოლ­შე­ვი­კებ­მა XX სა­უ­კუ­ნის 20-30-იან წლებ­ში.

სოფელ ელმელში

მარ­თა­ლია, იყო მცდე­ლო­ბა და სურ­ვი­ლი ქარ­თუ­ლი სკო­ლე­ბის გახ­ს­ნი­სა, მაგ­რამ ოფი­ცი­ა­ლურ­მა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ მეს­ხე­ბი აზერ­ბა­ი­ჯა­ნე­ლე­ბად გა­მო­აცხა­და და აზერ­ბა­ი­ჯა­ნუ­ლი სკო­ლე­ბიც გა­უხ­ს­ნა. ამას კი მოჰ­ყ­ვა "ცნო­ბი­ლი" 1944 წე­ლი, რო­დე­საც ერთ ღა­მე­ში და­აც­ლე­ვი­ნეს მათ მშობ­ლი­უ­რი სოფ­ლე­ბი ში­ნა­გან საქ­მე­თა კო­მი­სა­რი­ა­ტის ჯა­ლა­თებ­მა და სა­ბარ­გო ვა­გო­ნე­ბით გა­უ­ყე­ნეს შუა აზი­ის ტრა­მა­ლე­ბის გზას.

ბოლ­შე­ვი­კებს არც თურ­ქე­თის ოფი­ცი­ო­ზი ჩა­მორ­ჩა. კო­ლა-არ­ტა­ა­ნის ნა­ყო­ფი­ე­რი მი­წე­ბი­დან (რო­მე­ლიც ერთ დროს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ბე­ღელ­საც კი წარ­მო­ად­გენ­და) მეს­ხე­ბი უმ­ცი­რეს ჯგუ­ფე­ბად ქვეყ­ნის ში­და ოლ­ქებ­ში "გა­და­ა­ნა­წი­ლეს", ხო­ლო მა­თი სამ­კ­ვიდ­რო ქურ­თულ­მა მო­სახ­ლე­ო­ბამ და­ი­კა­ვა. რო­გორც ჩანს, თურ­ქეთს ამით შორს გა­მიზ­ნუ­ლი გეგ­მა ამოძ­რა­ვებ­და. ქვე­ყა­ნა­ში მი­მო­ფან­ტუ­ლი მეს­ხე­ბი ნაკ­ლე­ბად იბ­რ­ძო­ლებ­დ­ნენ თა­ვი­ან­თი ტე­რი­ტო­რი­ის და­საბ­რუ­ნებ­ლად.

ელ­მე­ლი - ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი
"სა­მოთხე"

ვტო­ვებთ ბურ­სას ილს და ქო­ჯა­ე­ლის ვი­ლა­ი­ე­თის­კენ მი­ვე­მარ­თე­ბით. გზად ელ­მელ­ში ვჩერ­დე­ბით - ჩვე­ნე­ბუ­რად ვაშ­ლო­ვან­ში. ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი თვალ­საზ­რი­სით, ძა­ლი­ან დატ­ვირ­თუ­ლი სო­ფე­ლი აღ­მოჩ­ნ­და. ჩვენ თვალ­წინ გა­და­ი­შა­ლა ზე­მო აჭა­რის­თ­ვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი ტრა­დი­ცი­უ­ლი ხის სახ­ლე­ბი, ნა­ლი­ე­ბი, ბეღ­ლე­ბი, თი­ვის ზვი­ნე­ბი. გამ­რ­ჯე კა­ცის ხე­ლი ეტყო­ბო­და ვაშ­ლის ბა­ღებ­სა თუ სი­მინდ-ლო­ბი­ოს ყა­ნებს.

ამ დღეს მთე­ლი სო­ფე­ლი ჯა­მეს­თან შეკ­რე­ბი­ლი­ყო ერთ-ერ­თი რე­ლი­გი­უ­რი რი­ტუ­ა­ლის აღ­სას­რუ­ლებ­ლად. მას­პინ­ძ­ლე­ბის­თ­ვის ხე­ლი რომ არ შეგ­ვე­შა­ლა, მახ­ლობ­ლად სა­ჩა­ი­ე­ში დავ­ს­ხე­დით და აქა­ურ ჩა­ი­საც გა­ვუ­სინ­ჯეთ გე­მო. ამა­სო­ბა­ში რი­ტუ­ა­ლიც დას­რულ­და და გურ­ჯის­ტა­ნი­დან ჩა­სულ სტუმ­რებს სოფ­ლის თავ­კა­ცე­ბიც შე­მოგ­ვი­ერ­თ­დ­ნენ. ერთ-ერ­თი მათ­გა­ნი აღ­მოჩ­ნ­და მუ­სა აიდი­ნი. თა­ვის დრო­ზე ცნო­ბი­ლი მო­ჭი­და­ვე ყო­ფი­ლა, არა­ერ­თხელ შეხ­ვედ­რია ქარ­თ­ველ ფა­ლავ­ნებ­საც და ეს შეხ­ვედ­რე­ბი შემ­დეგ მე­გობ­რო­ბა­ში გა­დაზ­რ­დი­ლა. - ქარ­თ­ვე­ლებს კაი ფა­ლავ­ნე­ბი გყავთ, მაგ­რამ ჩვენც ვი­ცით სარ­მის გა­მოკ­ვ­რაო... თუმ­ცა მო­გე­ბა-წა­გე­ბის "სტა­ტის­ტი­კას" თა­ვი აარი­და.

ახ­ლა მუ­სა აიდი­ნი ბურ­სა­ში ცნო­ბი­ლი მწვრთნე­ლია, ქარ­თულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბა­საც (დერ­ნეგ­საც) ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლობს და ხში­რად ჩა­მოჰ­ყავს თა­ვი­სი აღ­საზ­რ­დე­ლე­ბი თბი­ლი­სის ფა­ლა­ვან­თა კლუბ­ში. ქარ­თ­ვე­ლი მო­ჭი­და­ვე­ე­ბიც მი­ემ­გ­ზავ­რე­ბი­ან მე­გობ­რულ თუ სა­ერ­თა­შო­რი­სო ტურ­ნი­რებ­ზე მათ­თან. ელ­მე­ლელ მო­ჭი­და­ვე­ებს არა მხო­ლოდ ბურ­სა­ში, მთელ თურ­ქეთ­შიც კარ­გად იც­ნო­ბენ. 8 წე­ლი­წა­დი თურ­ქე­თის ბაშ­ფე­ლე­ვა­ნი ანუ მთა­ვა­რი ფა­ლა­ვა­ნი ყო­ფი­ლა აქ აღ­ზ­რ­დი­ლი ლა­ზი აჰ­მედ თაშ­ჩი. ახ­ლა არ იკითხავთ ჭი­და­ო­ბის რო­მელ სა­ხე­ო­ბა­ში? თურ­ქუ­ლად იაღი გი­უ­რე­ში ჰქვია, ტრა­დი­ცი­უ­ლი სა­ხე­ო­ბაა და არც მე­ტი, არც ნაკ­ლე­ბი, "გა­ქო­ნილ ჭი­და­ო­ბას" ნიშ­ნავს. რო­ცა ეს გვითხ­რეს, რა­ტომ­ღაც ყვე­ლამ აბ­დუ­შა­ჰი­ლი­სა და ბა­ში­ა­ჩუ­კის ცნო­ბი­ლი ორ­თაბ­რ­ძო­ლა გა­ვიხ­სე­ნეთ აკა­კი წე­რეთ­ლის მოთხ­რო­ბის მი­ხედ­ვით გა­და­ღე­ბუ­ლი ფილ­მი­დან. გახ­სოვთ ალ­ბათ, წელ­ზე­მოთ შიშ­ვე­ლი, ქო­ნით აპ­რი­ა­ლე­ბუ­ლი აბ­დუ­შა­ჰი­ლი (ქარ­თ­ვე­ლი ყი­ზილ­ბა­ში!) რო­გორ გა­აკ­რა მი­წას იმე­რელ­მა ფა­ლა­ვან­მა.

ჩვენ­მა მას­პინ­ძელ­მა მუ­სამ ჭი­და­ო­ბით და­იწყო და სოფ­ლის ის­ტო­რი­ით გა­აგ­რ­ძე­ლა. მოგ­ვიყ­ვა, რო­გორ ჩა­მო­სახ­ლე­ბუ­ლან მა­თი წი­ნაპ­რე­ბი ღორ­ჯო­მი­დან და დი­და­ჭა­რი­დან, რო­გორ შე­ურ­ჩე­ვი­ათ სა­მო­სახ­ლო მდი­ნა­რე ელ­მე­ლი­ღე­ლეს გაღ­მა-გა­მოღ­მა ნა­ყო­ფი­ერ მი­წებ­ზე. ჯა­მე კი მათ დე­დე­ებს (პა­პებს) ერ­თად აუგი­ათ. იმ ძველ მუს­ლი­მურ სამ­ლოც­ვე­ლოს­თან მიგ­ვიყ­ვა­ნა, რომ­ლის მსგავსი სა­ქარ­თ­ვე­ლო­შიც არის შე­მორ­ჩე­ნი­ლი, მა­ჭახ­ლის ხე­ო­ბა­ში. ერ­თი ასე­თი მე­ჩე­თი, თბი­ლის­ში, ღია ცის ქვეშ მუ­ზე­უმ­ში­ცაა. ძვე­ლი მე­ჩე­თი, რო­მე­ლიც ნა­შე­ნე­ბია ძველ­ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი ხითხუ­რო­ო­ბის ტრა­დი­ცი­ე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, ელ­მელ­ში ის­ტო­რი­ულ ძეგ­ლად და­უ­ტო­ვე­ბი­ათ, ხო­ლო გვერ­დით ახა­ლი აუშე­ნე­ბი­ათ.

იზმითი, - ისტორიული ნიკომედია, სადაც წმინდა გიორგის თავი მოჰკვეთეს

გზას იაილე­ბის­კენ ავუ­ყე­ვით. იაილე­ბი იგი­ვე იალა­ღე­ბია, აქა­უ­რი სა­ზაფხუ­ლო სა­ძოვ­რე­ბი. ამ სო­ფელ­ში მი­წათ­მოქ­მე­დე­ბას­თან ერ­თად მე­სა­ქონ­ლე­ო­ბა­საც მის­დევ­დ­ნენ. მუ­ჰა­ჯი­რებს აქაც გად­მო­უ­ტა­ნი­ათ აჭა­რუ­ლი, მთა­ბა­რუ­ლი მე­სა­ქონ­ლე­ო­ბა. ჩვე­უ­ლებ­რივ, ზამ­თარ­ში მსხვილ­ფე­ხა რქო­სა­ნი პი­რუტყ­ვი ბა­გურ კვე­ბა­ზე ჰყავ­დათ, ხო­ლო ზაფხუ­ლო­ბით აჰ­ყავ­დათ სოფ­ლის­თ­ვის სა­ა­მი­სოდ გა­მო­ყო­ფილ მთა­ზე, იაილებ­ში. იაილებ­ში სა­ზაფხუ­ლო საცხოვ­რე­ბელ­საც აგებ­დ­ნენ. ზაფხულს მემ­თევ­რე­ე­ბი (ა­ნუ მთა­ში წა­სუ­ლე­ბი) იაილებ­ში ატა­რებ­დ­ნენ. სა­ზაფხუ­ლო საცხოვ­რებ­ლე­ბი რო­გორც წე­სი, ძე­ლუ­რი, ანუ ჯარ­გ­ვა­ლუ­რი ტი­პი­სა იყო. პირ­ვე­ლი სარ­თუ­ლი ახორს, ანუ ბო­სელს წარ­მო­ად­გენ­და, ხო­ლო მე­ო­რე სარ­თულ­ზე ოჯა­ხი სახ­ლობ­და. აქ­ვე ჰქონ­დათ ბოს­ტა­ნი, მცი­რე­ო­დე­ნი ხე­ხი­ლი, თი­ბავ­დ­ნენ ბა­ლახს და ამუ­შა­ვებ­დ­ნენ რძის პრო­დუქ­ტებს.

ამ­ჟა­მად მე­ურ­ნე­ო­ბის სტრუქ­ტუ­რა აქ მნიშ­ვ­ნე­ლოვ­ნად შე­იც­ვა­ლა. მო­სახ­ლე­ო­ბის დი­დი ნა­წი­ლი ბურ­სა­სა და სხვა ქა­ლა­ქებ­ში გა­და­სახ­ლ­და. სოფ­ლებ­ში ძი­რი­თა­დად ზაფხუ­ლო­ბით ჩა­მო­დი­ან და იაილებ­საც ხშირ შემ­თხ­ვე­ვა­ში სა­ა­გა­რა­კოდ იყე­ნე­ბენ. სა­ა­გა­რა­კოდ კი მარ­თ­ლაც შე­სა­ნიშ­ნა­ვია სო­ჭი­სა და ნაძ­ვის ტყე­ებ­ში ჩაფ­ლუ­ლი ეს ლა­მა­ზი მდე­ლო-ზეგ­ნე­ბი. ამ ადგილს კუ­ნე­ლა­ურს ეძა­ხი­ან კუ­ნე­ლის ბუჩ­ქე­ბის სიმ­რავ­ლის გა­მო.
ჩვენ­მა მას­პინ­ძელ­მა თა­ვის იმერ­ხე­უ­ლი ტი­პის სა­ზაფხუ­ლო სახ­ლ­ში მიგ­ვიწ­ვია. უფ­რო სწო­რად, ეზო­ში გა­მარ­თულ ღია კე­რა­ზე. თა­ვად­ვე შეგ­ვიწ­ვა მწვა­დი, ტრა­დი­ცი­უ­ლი გუფ­თე (და­ბეგ­ვი­ლი და სუ­ნე­ლე­ბით შე­ზა­ვე­ბუ­ლი ხორ­ცი), ბად­რი­ჯა­ნი... ამას მო­ა­ყო­ლა გა­მაგ­რი­ლე­ბე­ლი სას­მე­ლი აირა­ნი, რო­მე­ლიც ქარ­თ­ლურ დოს წა­ა­გავს და რა­ღა თქმა უნ­და, უგემ­რი­ე­ლე­სი ჩაი წელ­ში გა­მოყ­ვა­ნი­ლი ჭი­ქე­ბით...

და კი­დევ ერ­თიც: ამ­ჟა­მად თურ­ქეთ­ში ად­გი­ლობ­რი­ვი არ­ჩევ­ნე­ბი მიმ­დი­ნა­რე­ობს. ბა­ტო­ნი მუ­სა ახ­პარ­ტი­ამ (ა­ნუ თურ­ქე­თის მმარ­თ­ველ­მა პარ­ტი­ამ) ბურ­სის ილის ქა­ლაქ გურ­სუს მე­რო­ბის კან­დი­და­ტად წა­მო­ა­ყე­ნა. იქა­ურ­თა თქმით, რე­გი­ონ­ში მუ­სა აიდინს დიდ პა­ტივს სცე­მენ და არც მის გა­მარ­ჯ­ვე­ბა­ში ეპა­რე­ბათ ეჭ­ვი.

"ამ მი­წა­ზე თქვე­ნი წმინ­და
გი­ორ­გი უწა­მე­ბი­ათ"

...გვითხ­რა ერთ-ერ­თ­მა ქარ­თ­ველ­მა მუ­ჰა­ჯირ­მა ქა­ლაქ იზ­მით­ში ჩა­სულთ. მწა­რე რე­ა­ლო­ბაა, რო­მელ­საც ვერ­სად გა­ვექ­ცე­ვით. ჩვე­ნი თა­ნა­მოძ­მე­ნი სხვა სჯუ­ლი­სა­ნი არი­ან, სხვა ტა­ძარ­ში ლო­ცუ­ლო­ბენ, სხვა წმინ­და­ნე­ბი ჰყავთ... რე­ლი­გი­ის, რწმე­ნის თე­მა ამ მი­წა­ზე თით­ქოს ტა­ბუ­და­დე­ბუ­ლი ხდე­ბა. თუმ­ცა იმ სა­სი­ხა­რუ­ლო "აღ­მო­ჩე­ნას" გვერდს ვერც სტუმ­რე­ბი ავუვ­ლით და ვერც მას­პინ­ძ­ლე­ბი, რომ მათ წი­ნაპ­რებს სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ზე დარ­დი გა­მო­უ­ყო­ლე­ბი­ათ თან და ეს დარ­დი თა­ო­ბი­დან თა­ო­ბას გა­და­ე­ცე­მა. ჩვენ კი, თით­ქოს ახ­ლა გაგ­ვიცხოვ­ლ­და ჩვე­ნი "მოკ­ვე­თი­ლი" თა­ნა­მოძ­მე­ე­ბის სიყ­ვა­რუ­ლი. სიყ­ვა­რუ­ლი, რო­მე­ლიც უამ­რავ ბუ­ნებ­რივ თუ ხე­ლოვ­ნურ ბა­რი­ერს დაგ­ვაძ­ლე­ვი­ნებს და გაღ­მა-გა­მოღ­მა "ნა­პირ­ზე" მცხოვ­რებ გურ­ჯებს ერ­თ­მა­ნე­თის­თ­ვის სულ უფ­რო ახ­ლობ­ლად გვაქ­ცევს.

ის და­სახ­ლე­ბა, სა­დაც დღე­ვან­დე­ლი იზ­მი­თია, ძვ.წ. პირ­ველ ათას­წ­ლე­ულ­ში მცი­რე­ა­ზი­ელ ფრი­გი­ე­ლებს ეკუთ­ვ­ნო­დათ. შემ­დ­გომ ძვე­ლი ბერ­ძ­ნე­ბი აარ­სე­ბენ აქ ქა­ლაქ ას­ტა­კოსს, რო­მე­ლიც მი­წას­თან გა­ას­წო­რა ალექ­სან­დ­რე მა­კე­დო­ნე­ლის სარ­დალ­მა ლი­სი­მა­ქემ. ახ.წ. III სა­უ­კუ­ნი­დან აქ ისევ აღ­მო­ცენ­და ბერ­ძ­ნუ­ლი ქა­ლა­ქი, ამ­ჯე­რად უკ­ვე ნი­კო­მე­დი­ის სა­ხელ­წო­დე­ბით. რო­მის იმ­პე­რა­ტორ დი­ოკ­ლე­ტი­ა­ნეს დროს, 284 წელს ნი­კო­მე­დია იმ­პე­რი­ის ერთ-ერთ უმ­თავ­რეს ქა­ლა­ქად გა­და­იქ­ცა რო­მის, ალექ­სან­დ­რი­ი­სა და ან­ტი­ო­ქი­ის შემ­დეგ.

ნი­კო­მე­დია უნი­კა­ლუ­რი იყო იმი­თაც, რომ იგი ას­ზე მე­ტი ქრის­ტი­ა­ნი წმინ­და­ნის ქა­ლა­ქია. და­სას­რულ, სწო­რედ აქ, წარ­მარ­თი დი­ოკ­ლე­ტი­ა­ნეს ბრძა­ნე­ბით 303 წლის 23 აპ­რილს (ა­ხა­ლი სტი­ლით 6 მა­ისს), რვადღი­ა­ნი წა­მე­ბის შემ­დ­გომ, თა­ვი მოჰ­კ­ვე­თეს დიდ­მო­წა­მე წმინ­და გი­ორ­გის. თით­ქოს ღვთის რის­ხ­ვა იყოო და ამის მე­რე გა­უ­თა­ვე­ბელ­მა მი­წის­ძ­ვ­რებ­მა ლა­მის მი­წას­თან გა­ას­წო­რა ქა­ლა­ქი. VI სა­უ­კუ­ნე­ში ბი­ზან­ტი­ის იმ­პე­რა­ტორ­მა იუს­ტი­ნი­ა­ნემ აღად­გი­ნა ნი­კო­მე­დია, ხო­ლო XI სა­უ­კუ­ნე­ში თურქ-სელ­ჩუკ­თა ხელ­ში გა­და­ვი­და. და აქაც მე­ორ­დე­ბა მარ­მა­რი­ლოს ზღვის­პი­რე­თის და­სახ­ლე­ბა­თა ბე­დი. არე­ნა­ზე ჯერ ჯვა­როს­ნე­ბი ჩნდე­ბი­ან, ხო­ლო სა­ბო­ლო­ოდ, 1337 წლი­დან - თურ­ქე­ბი ეუფ­ლე­ბი­ან ქა­ლაქს და იზ­მი­თიც მათ და­არ­ქ­ვეს.

ოს­მან­თა იმ­პე­რი­ა­ში იზ­მი­თი გან­სა­კუთ­რე­ბით და­წი­ნა­ურ­და სულ­თან სუ­ლე­ი­მან I-ის დროს. სწო­რედ იმ სუ­ლე­ი­მან I-ისა, რო­მე­ლიც ბო­ლო დროს ქარ­თ­ველ­თა ერ­თ­მა ნა­წილ­მა (სე­რი­ა­ლე­ბის მოყ­ვა­რულ­მა!) სე­რი­ალ "დი­დე­ბუ­ლი სა­უ­კუ­ნით" გა­იც­ნო. იმ დი­დე­ბულ სა­უ­კუ­ნე­ში იზ­მი­თი ოს­მალ­თა იმ­პე­რი­ის გემ­თ­მ­შე­ნებ­ლო­ბის ცენ­ტ­რად გა­და­იქ­ცა და ამ ტრა­დი­ცი­ას ორა­სი ათა­სი­ა­ნი ქა­ლა­ქი, მო­მიჯ­ნა­ვე გოლ­ჯუკ­თან ერ­თად, დღე­საც ინარ­ჩუ­ნებს.

ერ­თი სამ­წუ­ხა­რო დე­ტა­ლიც: 1999 წელს, 17 აგ­ვის­ტოს თურ­ქეთ­ში მომ­ხ­დარ­მა კა­ტას­ტ­რო­ფულ­მა მი­წის­ძ­ვ­რამ 20 ათა­სამ­დე ადა­მი­ა­ნის სი­ცოცხ­ლე შე­ი­წი­რა. რა თქმა უნ­და, თა­ნა­ვუგ­რ­ძ­ნობ­დით მე­ზო­ბელ რეს­პუბ­ლი­კას, მაგ­რამ ის კი არ ვი­ცო­დით, რომ თურ­მე და­ღუ­პულ­თა უდი­დე­სი ნა­წი­ლი ქარ­თ­ველ მუ­ჰა­ჯირ­თა შთა­მო­მა­ვა­ლი ყო­ფი­ლა. ჩვე­ნი იზ­მით­ში ყოფ­ნი­სას ამ ტრა­გე­დი­ის მო­რი­გი წლის­თა­ვი აღი­ნიშ­ნე­ბო­და...

მას­პინ­ძ­ლე­ბი
მოგ­ზა­უ­რო­ბი­სას ყო­ველ­თ­ვის ვგრძნობ­დით მას­პინ­ძელ­თა კე­თილ­გან­წყო­ბა­სა და სიყ­ვა­რულს. სა­ქა­რი­ე­ლი ერეკ­ლე და­ვი­თა­ძე (ერ­დო­ღან შე­ნო­ლი) თით­ქ­მის გვერ­დი­დან არ მოგ­ვ­შო­რე­ბია. იგი თა­ვის რე­გი­ონ­ში გა­რე­მოს დაც­ვის სა­კითხებს გა­ნა­გებს და იმავ­დ­რო­უ­ლად, ქარ­თულ სათ­ვის­ტო­მო­საც უდ­გას სა­თა­ვე­ში. მთე­ლი მი­სი ოჯა­ხი სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ზე შეყ­ვა­რე­ბუ­ლია. მი­სი ორი ვა­ჟი ალი და იასინ რე­ვა­ზიც ქარ­თ­ვე­ლო­ბენ, პერ­ს­პექ­ტი­უ­ლი სპორ­ტ­ს­მე­ნე­ბი არი­ან და ძი­უ­დო­ში არა­ერთ წარ­მა­ტე­ბა­საც მი­აღ­წი­ეს თა­ვი­ანთ ასა­კობ­რივ ჯგუ­ფებ­ში.

ერ­დო­ღან­მა ისიც გაგ­ვან­დო, ვი­ცი, რო­გორ წარ­მა­ტე­ბას აღ­წე­ვენ ქარ­თ­ვე­ლი ძი­უ­დო­ის­ტე­ბი მსოფ­ლი­ო­ში და ძა­ლი­ან მინ­და, ჩემ­მა შვი­ლებ­მაც გა­ი­ა­რონ ქარ­თუ­ლი ძი­უ­დოს სკო­ლაო.
ქარ­თულ ხე­ლოვ­ნე­ბა­სა და მის არა­ერთ წარ­მო­მად­გე­ნელს კარ­გად იც­ნობს სო­ნერ ორა­ლი - იმერ­ხე­ვე­ლი სო­სო ჩი­ვა­ძე, მომ­ღე­რა­ლი და კომ­პო­ზი­ტო­რი, რომ­ლის შე­მოქ­მე­დე­ბა­შიც ქარ­თულ მუ­სი­კა­ლურ ფოლ­კ­ლორს წამ­ყ­ვა­ნი ად­გი­ლი უჭი­რავს. დი­დი გუ­ლი­თა­დო­ბით გვი­მას­პინ­ძ­ლეს ქო­ჯა­ელ­ში, სო­ფელ შევ­ქე­თი­ე­ში ად­ნან ჩავ­დარ­მა და მის­მა მე­უღ­ლე აიშემ...

ქო­ჯა­ე­ლის ილ­ჩე­ში (მთა­ვა­რი ქა­ლა­ქი იზ­მი­თი), რო­გორც აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, ქარ­თ­ველ­თა კარ­გა ხნის მე­გო­ბარ­მა არ­ჩილ ზო­ი­ძემ (აბ­დულ­ლაჰ ზორ­ლუ) და მის­მა ოჯახ­მა გვი­მას­პინ­ძ­ლა. არ­ჩილ­თან ერ­თად ქო­ჯა­ე­ლის სოფ­ლე­ბი მოგ­ვა­ტა­რა სტამ­ბოლ­ში მცხოვ­რებ­მა ჩვენ­მა თა­ნა­მე­მა­მუ­ლემ, ხე­ლო­ვან­მა და რე­ჟი­სორ­მა ვარ­ლამ (ლა­ლი) ნი­კო­ლა­ძემ. დი­ახ, ეს ის ცნო­ბი­ლი ლა­ლი ნი­კო­ლა­ძეა, "ნი­კოლ­შო­უს" ბი­ჭე­ბის მა­მა. ახ­ლა ჩვე­ნი არ­ჩი­ლის იმე­დი მაქვს, იზ­მით­ში ქარ­თუ­ლი თე­ატ­რის გახ­ს­ნას ვა­პი­რებ­თო, გვითხ­რა ქარ­თ­ველ­მა რე­ჟი­სორ­მა.

მუსა აიდინი ღია კერაზე "საქმიანობს"

* * *
ამა­სო­ბა­ში ჩვე­ნი ექ­ს­პე­დი­ცი­აც დას­რულ­და. კი­დევ ერ­თი დღით ვეს­ტუმ­რეთ სტამ­ბოლს... ახ­ლობ­ლე­ბის­თ­ვის სუ­ვე­ნი­რე­ბი და აღ­მო­სავ­ლუ­რი ტკბი­ლე­უ­ლი შე­ვი­ძი­ნეთ და ისევ პირ­ვე­ლი თურ­ქი მფრი­ნა­ვი ქა­ლის, სა­ბირ­ჰან გი­ოგ­ჩე­ლის სა­ხე­ლო­ბის აერო­პორტს ვეწ­ვი­ეთ. ამ­ჯე­რად თბი­ლი­სის­კენ აიღო გე­ზი ჩვენ­მა ფრინ­ვე­ლა­იმ (რო­გორც იქა­უ­რი ქარ­თ­ვე­ლე­ბი ეძა­ხი­ან თვით­მ­ფ­რი­ნავს) "ა­ხალ­და­ნა­თე­სა­ვე­ბულ" თა­ნა­მოძ­მე­ებ­თან მო­მა­ვა­ლი შეხ­ვედ­რის იმე­დით.

ნო­დარ შო­ში­ტაშ­ვი­ლი
ის­ტო­რი­ის დოქ­ტო­რი, პრო­ფე­სო­რი
ავ­ტო­რის ფო­ტო­ე­ბი
ჟურნალი "ისტორიანი",#38
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!