პოტალა - "ადგილი, რომელიც სამოთხეს აფრქვევს"
პოტალა  - "ადგილი, რომელიც სამოთხეს აფრქვევს"
1994 წელს იუნესკოს მიერ მსოფლიოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლად აღიარებული ციხე-დარბაზი პოტალა ტიბეტელი ხალხის სიამაყეა.

ტიბეტის დედაქალაქ ლჰასაში წითელ ბორცვზე აგებული, თეთრად და წითლად შეღებილი ტრაპეციის ფორმის ციხე-დარბაზი უნიკალურია მდებარეობითა და გრანდიოზულობით. მისი გამოსახულება კი ტიბეტისა და ლჰასას ემბლემაა. აღსანიშნავია, რომ კომუნისტურ ჩინეთში პოტალა, ტიბეტის სხვა რელიგიური ძეგლებისგან განსხვავებით, 1960-1970-იან წლებში გადაურჩა ე.წ. ხუნვეიბინების ("წითელი მცველების") მიერ დანგრევას და ნაგებობაცა და ექსპონატებიც კარგად არის შემონახული.

ტი­ბე­ტუ­რად პო­ტა­ლა არის "ად­გი­ლი, სა­დაც ბი­ნად­რობს
ჩენ­რე­ზი", იგი­ვე ავა­ლო­კი­ტეშ­ვა­რა (სან­ს­კ­რიტ. - მე­უ­ფე), რო­მე­ლიც ყვე­ლას მოწყა­ლე­ბით უმ­ზერს. ბუ­დიზ­მის ეს იდე­ა­ლუ­რი არ­სე­ბა, სრულ­ყო­ფის მიღ­წე­ვის შემ­დეგ უარს ამ­ბობს ნირ­ვა­ნა­ში წას­ვ­ლა­სა და ბუ­დად გახ­დო­მა­ზე და მოკ­ვ­დავ­თა შო­რის რჩე­ბა, რა­თა მათ ტან­ჯ­ვა შე­უმ­სუ­ბუ­ქოს. ავა­ლო­კი­ტეშ­ვა­რა იყო ბუ­და შა­კი­ა­მუ­ნის (სიდ­ჰარ­ტ­ჰა გა­უ­ტა­მას) ერთ-ერ­თი მო­წა­ფე, ვი­საც თვით ბუ­დამ უწი­ნას­წარ­მეტყ­ვე­ლა დი­დი
რო­ლი ტი­ბე­ტის ის­ტო­რი­ა­ში.

ბორცვს, რომ­ლის კალ­თა­ზე­ცაა აგე­ბუ­ლი ცი­ხე-დარ­ბა­ზი, ბუ­დის­ტურ რე­ლი­გი­ურ ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში პუ­ტო ეწო­დე­ბა და წმინ­დად ით­ვ­ლე­ბა, რად­გან ლე­გენ­დის თა­ნახ­მად, სწო­რედ ამ მთა­ზე გა­მოჩ­ნ­და ბოდ­ჰი­სატ­ვა ავა­ლო­კი­ტეშ­ვა­რა. ბოდ­ჰი­სატ­ვა - ბუ­დის­ტუ­რი რე­ლი­გი­ის ტერ­მი­ნია. სიტყ­ვა­სიტყ­ვით ნიშ­ნავს - "ის, ვი­სი არ­სე­ბაც არის სრულ­ყო­ფი­ლი ცოდ­ნა", ანუ ის, ვინც ბუ­დად უნ­და იქ­ცეს ამ ცხოვ­რე­ბა­ში ან რო­მე­ლი­მე მო­მა­ვალ გან­ს­ხე­უ­ლე­ბა­ში. სხვა­თა შო­რის, ჩი­ნე­თის პრო­ვინ­ცია ჩენ­ძი­ან­შიც არის ასე­ვე მთა პუ­ტო - პუ­ტო­შა­ნი, რო­მე­ლიც ზუს­ტად იმა­ვე მი­ზე­ზი­თაა წმინ­და.

3 700 მეტ­რის სი­მაღ­ლე­ზე, ლჰა­სას ტა­ფობ­ში მდე­ბა­რე წი­თელ ბორ­ც­ვ­ზე (მარ­პო რი) აგე­ბუ­ლი ცი­ხე-დარ­ბა­ზის სი­მაღ­ლე სა­ძირ­კ­ვ­ლი­დან 119 მეტ­რია. სიგ­რ­ძე შე­ად­გენს 350, ხო­ლო სი­გა­ნე 270 მეტრს, ნა­გე­ბო­ბის ფარ­თო­ბი 130 ათა­სი კვმ-ია, ხო­ლო წი­ნა ეზო­სა და ნა­გე­ბო­ბის უკან გან­ლა­გე­ბულ ტბორ­თან ერ­თად, სა­ერ­თო ფარ­თო­ბი 360 ათას კვმ-ს აღ­წევს. ცი­ხე-დარ­ბა­ზის მშე­ნებ­ლო­ბა VII სა­უ­კუ­ნის 30-იან წლებ­ში და­იწყო, რო­ცა იმ­დ­რო­ინ­დელ ტი­ბე­ტელ­თა მძვინ­ვა­რე იმ­პე­რი­ის - ტუ­ფა­ნის მე­ფემ სრონ­ც­ზან­გამ­პომ (ი­გი­ვე სონ­გ­ცენ­გამ­პო) გა­დაწყ­ვი­ტა, ლჰა­სა დე­და­ქა­ლა­ქად ექ­ცია.

პირ­ველ რიგ­ში, მე­ფემ ბრძა­ნა, ლჰა­სა­ში წი­თელ ბორ­ც­ვ­ზე, სა­დაც მი­სი სა­მე­დი­ტა­ციო გა­მოქ­ვა­ბუ­ლი იყო, სა­მე­ფო სა­სახ­ლე აეგოთ. შემ­დეგ სრონ­ც­ზან­გამ­პო ტა­ნას პრინ­ცე­სა ვენ­ჩენ­ზე და­ი­ნიშ­ნა. რო­ცა პირ­ნ­ცე­სა ტი­ბეტ­ში ჩაბ­რ­ძან­და, მე­ფემ წი­თელ ბორ­ც­ვ­ზე 999 ოთა­ხის აგე­ბა ბრძა­ნა და ად­რე აგე­ბულ სა­სახ­ლეს­თან ერ­თად მთე­ლი კომ­პ­ლექ­სი შე­იქ­მ­ნა, რო­მელ­საც ოთხი­ვე მხრი­დან 500-500 მეტ­რი სიგ­რ­ძის კედ­ლე­ბი შე­მო­ავ­ლეს. გა­ლა­ვანს ჰქონ­და დამ­ცა­ვი თხრი­ლი, სა­გუ­შა­გო კოშ­კე­ბი და ოთხი კა­რიბ­ჭე. VIII სა­უ­კუ­ნე­ში ცი­ხე-დარ­ბა­ზის ხის ნა­გე­ბო­ბა მე­ხით გა­ჩე­ნილ ხან­ძარ­ში და­ინ­თ­ქა. ამას­თან, ტუ­ფა­ნის სა­მე­ფოს არ­სე­ბო­ბის ბო­ლო წლებ­ში ად­გი­ლობ­რივ ტომ­თა შო­რის ომე­ბი გა­ჩაღ­და. პო­ტა­ლას­გან მხო­ლოდ ფა-ვა­ნას მღვი­მე და პა­ბა­ლა­კა­ნის დარ­ბა­ზი გა­დარ­ჩა...

ამჟამინდელი სა­ხით ცი­ხე-დარ­ბა­ზი XVII სა­უ­კუ­ნი­დან, რამ­დე­ნი­მე ას­წ­ლე­უ­ლის გან­მავ­ლო­ბა­ში შენ­დე­ბო­და. V და­ლაი-ლა­მამ, ნგა­ი­ანგ ლობ­სან ჯი­ა­ცომ 1645 წელს პო­ტა­ლას დან­გ­რე­უ­ლი სა­სახ­ლის აღ­დ­გე­ნა ბრძა­ნა. უკ­ვე 1652 წელს, პე­კინ­ში ჩი­ნე­თის იმ­პე­რა­ტორ­თან ვი­ზი­ტის შემ­დეგ, რე­ზი­დენ­ცია მო­ნას­ტერ დრე­პუნ­გი­დან პო­ტა­ლას თეთრ სა­სახ­ლე­ში ("პოტ­რანგ კარ­პო") გა­და­ი­ნაც­ვ­ლა. ნგა­ი­ანგ ლობ­სან ჯი­ა­ცომ სა­კუ­თა­რი თა­ვი დე­და­მი­წა­ზე ბოდ­ჰი­სატ­ვა ავა­ლო­კი­ტეშ­ვა­რას გან­სა­ხი­ე­რე­ბად გა­მო­აცხა­და. და­ლაი-ლა­მას ძა­ლა­უფ­ლე­ბა იმ­დე­ნად დი­დი იყო, ხალხს მი­სი რე­ინ­კარ­ნა­ცი­ის (ა­ნუ გარ­დაც­ვა­ლე­ბის) ამ­ბავს ტი­ბე­ტის მმარ­თ­ვე­ლე­ბი მრა­ვა­ლი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში უმა­ლავ­დ­ნენ. ნგა­ი­ანგ ლობ­სან ჯი­ა­ცოს სიკ­ვ­დი­ლი­დან მერ­ვე წელს (1690) პო­ტა­ლას წი­თე­ლი სა­სახ­ლის ("პოტ­რანგ მარ­პო") მშე­ნებ­ლო­ბა ცან­გი­ანგ ჯა­ი­ცომ ბრძა­ნა. მან­ვე ააგე­ბი­ნა მე­მო­რი­ა­ლუ­რი სტუ­პე­ბი პო­ტა­ლას კომ­პ­ლექ­ს­ში.
მსოფლიოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლად აღიარებული ციხე-დარბაზი პოტალა ტიბეტელთა სიამაყეა
სტუ­პა სან­ს­კ­რი­ტუ­ლად ქვის ან მი­წის გრო­ვას, ბორცვს ნი­შ­ნავს. ეს ნა­ხევ­რად სფე­რუ­ლი მოყ­ვა­ნი­ლო­ბის სვე­ტი­სებ­რი ნა­გე­ბო­ბა, სა­დაც თავ­და­პირ­ვე­ლად მხო­ლოდ რე­ლიკ­ვი­ებს ინა­ხავ­დ­ნენ. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით ის ძეგ­ლი გახ­და, რო­მელ­საც ბუ­დიზ­მ­ში რა­მე მოვ­ლე­ნის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად აგებ­დ­ნენ. სტუ­პე­ბო უკავ­შირ­დე­ბა მე­ფე­თა და ბე­ლად­თა საფ­ლა­ვე­ბის ყორ­ღა­ნებს - ინ­დო­ეთ­ში პირ­ვე­ლი სტუ­პე­ბი ბუ­დამ­დე გაჩ­ნ­და, სა­დაც ნეშ­ტის კრე­მა­ცი­ის შემ­დეგ დარ­ჩე­ნილ ნა­წი­ლებს ინა­ხავ­დ­ნენ...

სა­მუ­შა­ო­ებ­ში 7 ათა­სი ხე­ლო­სა­ნი და მუ­შა იყო ჩარ­თუ­ლი, და­ი­ხარ­ჯა 2134 ლი­ა­ნი (ა­ნუ 150 გ) ვერ­ცხ­ლი. ჩი­ნუ­რი ცი­ნე­ბის დი­ნას­ტი­ის იმ­პე­რა­ტორ­მა კან­სიმ მშე­ნებ­ლო­ბა­ზე გაგ­ზავ­ნა 114 ოს­ტა­ტი ხა­ნი­დან, მან­ჯუ­რი­ი­დან და ნე­პა­ლი­დან. სა­მუ­შა­ო­ე­ბი 1693 წელს დას­რულ­და. წი­თე­ლი სა­სახ­ლე აკურ­თხეს, ხო­ლო პო­ტა­ლას წინ მშე­ნებ­ლო­ბის დას­რუ­ლე­ბის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად სა­მახ­სოვ­რო სვე­ტი დად­გეს. მას შემ­დეგ პო­ტა­ლა დი­დად აღარ შეც­ვ­ლი­ლა...

სა­სახ­ლის წი­ნა მო­ედ­ნი­დან კა­რი ში­და ეზო­ში გა­დის, რო­მე­ლიც სა­მი მხრი­დან მა­ღა­ლი კედ­ლი­თაა შე­მორ­ტყ­მუ­ლი, და­სავ­ლე­თ და აღ­მო­სავ­ლეთ მხარეებიდან ცი­ხე-დარ­ბაზ­ში შე­სას­ვ­ლე­ლე­ბია. აღ­მო­სავ­ლე­თის, ანუ მთა­ვა­რი შე­სას­ვ­ლე­ლი­დან სა­ფე­ხუ­რე­ბი­ა­ნი ბნე­ლი ტა­ლა­ნი 1600 კვმ ფარ­თის სწორ მო­ე­დან­ზე - უშუ­ა­ლოდ თეთ­რი სა­სახ­ლის კარ­თან გა­დის. აქ და­ლაი-ლა­მას­თ­ვის, სა­სუ­ლი­ე­რო პი­რე­ბი­სა და მო­ხე­ლე­ე­ბის­თ­ვის თე­ატ­რა­ლუ­რი წარ­მოდ­გე­ნე­ბი ეწყო­ბო­და. მო­ედ­ნის სამ­ხ­რე­თი­თა და ჩრდი­ლო­ე­თით გა­ლე­რე­ე­ბია, ხო­ლო აღ­მო­სავ­ლე­თი­თა და და­სავ­ლე­თით სა­თავ­სე­ბი წარ­ჩი­ნე­ბუ­ლი ბე­რე­ბის­თ­ვის სას­წავ­ლო კლა­სე­ბად გა­მო­ი­ყე­ნე­ბო­და.

თეთრი სა­სახ­ლე აერ­თი­ა­ნებს აღ­მო­სავ­ლე­თის დიდ პა­ვი­ლი­ონს (ტი­ბე­ტუ­რად - ცო­ცინ­სი­ა), მზის პა­ვი­ლი­ონს, რე­გენ­ტი­სა და და­ლაი-ლა­მას მას­წავ­ლებ­ლე­ბის საცხოვ­რე­ბელ პა­ლა­ტებს, ასე­ვე სამ­თავ­რო­ბო ოთა­ხებს.
"ცო­ცინ­სი­ა" თეთ­რი სა­სახ­ლის ყვე­ლა­ზე დი­დი პა­ვი­ლი­ო­ნია, აქ ეწყო­ბო­და პო­ლი­ტი­კუ­რი და სა­კულ­ტო ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბი, მათ შო­რის, და­ლაი-ლა­მას ინ­ტ­რო­ნი­ზა­ცია. პა­ვი­ლი­ო­ნის ცენ­ტ­რ­ში და­ლაი-ლა­მას ტახ­ტი დგას, კედ­ლებ­ზე მრა­ვა­ლი ფრეს­კაა. მათ შო­რის ორი ჯგუ­ფი გან­სა­კუთ­რე­ბულ ინ­ტე­რესს იწ­ვევს: "პრინ­ცე­სა ძინ­ჩე­ნის ის­ტო­რი­ი­სა" და "მა­ი­მუ­ნის ადა­მი­ა­ნად ქცე­ვის" შე­სა­ხებ.

მზის პა­ვი­ლი­ო­ნი აღ­მო­სავ­ლე­თის დი­დი პა­ვი­ლი­ო­ნის თავ­ზეა გან­ლა­გე­ბუ­ლი. მზის პა­ვი­ლი­ო­ნი ორია - აღ­მო­სავ­ლე­თი­სა და და­სავ­ლე­თის. ამ პა­ვი­ლი­ო­ნებ­ში და­ლაი-ლა­მე­ბის საცხოვ­რებ­ლე­ბია. და­სავ­ლე­თის მზის პა­ვი­ლი­ო­ნი XIII და­ლაი-ლა­მას მმარ­თ­ვე­ლო­ბის ბო­ლო წლებ­ში ააგეს. და­ლაი-ლა­მა სწო­რედ ამ პა­ვი­ლი­ო­ნი­დან გა­ნა­გებ­და და წმინ­და ტექ­ს­ტებ­საც აქ კითხუ­ლობ­და. და­სავ­ლე­თის მზის პა­ვი­ლი­ონ­ში ინა­ხე­ბა ბუ­დას ოქ­როს ქან­და­კე­ბა, იას­პის­გან დამ­ზა­დე­ბუ­ლი ავა­ლო­კი­ტეშ­ვა­რას ქან­და­კე­ბა, წმინ­და ტექ­ს­ტე­ბის გრაგ­ნი­ლე­ბი, ფა­ი­ფუ­რი, ოქ­რო­სა და იას­პის­გან დამ­ზა­დე­ბუ­ლი ჩა­ის სერ­ვი­ზი, ძვირ­ფა­სი ფარ­ჩე­უ­ლი და სხვ. აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ პო­ტა­ლა და­ლაი-ლა­მას ზამ­თ­რის რე­ზი­დენ­ცი­ას წარ­მო­ად­გენ­და, ხო­ლო ზაფხულ­სა და შე­მოდ­გო­მას სა­ზაფხუ­ლო რე­ზი­დენ­ცია "ნორ­ბუ­ლინ­კა­ში" ატა­რებ­და.

წი­თე­ლი სა­სახ­ლე იყო ბუ­და­სად­მი ლოც­ვე­ბი­სა და სა­კულ­ტო რი­ტუ­ა­ლე­ბის ად­გი­ლი. აქაც მთა­ვა­რი ად­გი­ლე­ბი პა­ვი­ლი­ო­ნე­ბია, რომ­ლებ­შიც და­ლაი-ლა­მე­ბის მე­მო­რი­ა­ლუ­რი სტუ­პე­ბი და სხვა­დას­ხ­ვა სა­კულ­ტო და­ნიშ­ნუ­ლე­ბის სა­თავ­სე­ბია. სულ სა­სახ­ლე­ში რვა მე­მო­რი­ა­ლუ­რი სტუ­პაა, მათ­გან ყვე­ლა­ზე მდიდ­რუ­ლია V და XIII და­ლაი-ლა­მე­ბი­სა. სტუ­პას ზო­მე­ბი და შემ­კუ­ლო­ბა სიმ­ბო­ლუ­რად ასა­ხავს და­ლაი-ლა­მას ღვაწლს ქვეყ­ნი­სა და სა­ზო­გა­დო­ე­ბის სამ­სა­ხურ­ში.
სასახლის ფანჯრები
სა­სახ­ლე­შია ასე­ვე მრა­ვა­ლი სა­კულ­ტო ძეგ­ლი, ძვირ­ფა­სი ლი­თო­ნე­ბი­სა და პა­ტი­ო­სა­ნი თვლე­ბის­გან მა­ღალ დო­ნე­ზე დამ­ზა­დე­ბუ­ლი ნაკ­ვე­თი თუ მო­ვა­რა­ყე­ბუ­ლი ნივ­თე­ბი, წმინ­და ტექ­ს­ტე­ბის იშ­ვი­ა­თი გა­მო­ცე­მე­ბი, ბუ­დისტ წმინ­დან­თა ქან­და­კე­ბე­ბი, "ტან­კას" ხა­ტე­ბი და სხვ. წი­თე­ლი სა­სახ­ლის მე­ხუ­თე სარ­თუ­ლის გა­ლე­რე­ა­ში ფრეს­კე­ბის მთე­ლი ჯგუ­ფი მშე­ნებ­ლო­ბის ეპი­ზო­დებ­საც ასა­ხავს.

V და­ლაი-ლა­მას სტუ­პას მე­ოთხე სარ­თუ­ლი უჭი­რავს, თუმ­ცა თა­ვად სტუ­პა ხუთ­სარ­თუ­ლი­ა­ნი ნა­გე­ბო­ბის სი­მაღ­ლი­საა - 14,5 მეტ­რი. ბა­ჯაღ­ლო ოქ­როს­გან დამ­ზა­დე­ბუ­ლი ეს სტუ­პა ყვე­ლა­ზე მა­ღა­ლია პო­ტა­ლა­ში. სი­მაღ­ლით მე­ო­რე ად­გილ­ზეა XIII და­ლაი ლა­მას სტუ­პა (14 მეტ­რი), რომ­ლის მშე­ნებ­ლო­ბა სამ წე­ლი­წადს გაგ­რ­ძელ­და (1934-1937). ფრეს­კა პა­ვი­ლი­ო­ნის ში­და კე­დელ­ზე და­ლაი-ლა­მას ცხოვ­რე­ბის აღ­წე­რას ეძღ­ვ­ნე­ბა. მათ შო­რი­საა და­ლაი-ლა­მას პე­კინ­ში სტუმ­რო­ბის ეპი­ზო­დი, სა­დაც ის ცი­ნე­ბის დი­ნას­ტი­ის ბო­ლოს­წი­ნა იმ­პე­რა­ტორ­მა გუ­ან­სი­უმ მი­ი­ღო.

და­სავ­ლე­თის დი­დი დარ­ბა­ზი (ტი­ბე­ტუ­რად - სი­სი­პინ­ცო) სტუ­პე­ბი­ა­ნი პა­ვი­ლი­ო­ნე­ბის აღ­მო­სავ­ლე­თი­თაა და მი­სი ფარ­თო­ბი 680 კვმ-ია. ის წი­თე­ლი სა­სახ­ლი­სა და მთე­ლი პო­ტა­ლას ყვე­ლა­ზე ვრცე­ლი დარ­ბა­ზია. ამ დარ­ბაზ­ში აწყობ­და V და­ლაი-ლა­მა მი­ღე­ბებს, მსხვერ­პ­ლ­შე­წირ­ვებ­სა და სხვა რი­ტუ­ა­ლებს.

დალაი-ლამას ცარიელი სამოსი სიმბოლურად მის არყოფნას აღნიშნავს პოტალაში

და­სავ­ლე­თის დარ­ბაზ­ში ინა­ხე­ბა ოქ­როს ძა­ფე­ბის­გან მოქ­სო­ვი­ლი მოზ­რ­დი­ლი წყვი­ლი ფარ­ჩა - ეს ძა­ფე­ბი 1696 წელს ჩი­ნე­თის იმ­პე­რა­ტორ­მა პო­ტა­ლას წი­თე­ლი სა­სახ­ლის მშე­ნებ­ლო­ბის დას­რუ­ლე­ბის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად აჩუ­ქა და­ლაი-ლა­მას. და­ლაი-ლა­მას ტახ­ტის ზე­მოთ კი გაკ­რუ­ლია იმ­პე­რა­ტორ ცი­ან­ლუ­ნის მი­ერ მოძღ­ვ­ნი­ლი ტრან­ს­პა­რან­ტი იმ­პე­რა­ტო­რის­ვე ხელ­რ­თ­ვით "ად­გი­ლი, რო­მე­ლიც სა­მოთხეს აფ­რ­ქ­ვევს".
წი­თე­ლი სა­სახ­ლის ყვე­ლა­ზე მა­ღა­ლი პა­ვი­ლი­ო­ნის და­სავ­ლეთ კე­დელ­თან დად­გ­მუ­ლია თერ­თ­მეტ­სა­ხი­ა­ნი და ათას­ხე­ლი­ა­ნი ბოდ­ჰი­სატ­ვა ავა­ლო­კი­ტეშ­ვა­რას ქან­და­კე­ბა, რო­მე­ლიც XIII და­ლაი-ლა­მას ბრძა­ნე­ბით მთლი­ა­ნად ბა­ჯაღ­ლო ოქ­რო­სა და ვერ­ცხ­ლის­გა­ნაა ჩა­მოს­ხ­მუ­ლი...

პო­ტა­ლას ყვე­ლა­ზე ად­რე­უ­ლი ნა­გე­ბო­ბე­ბი­დან შე­მორ­ჩე­ნი­ლია მხო­ლოდ მღვი­მე ფა-ვა­ნა და პა­ვი­ლი­ო­ნი პა­ბა­ლა­კა­ნი. მღვი­მე, რომ­ლის ფარ­თო­ბი სულ 27 კვმ-ია, მოწყო­ბი­ლია სა­დად. ით­ვ­ლე­ბა, რომ აქ სწვდე­ბო­და წმინ­და ტექ­ს­ტე­ბის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბას ტუ­ფა­ნის მე­ფე სრონ­ც­ზან­გამ­პო. მღვი­მე­ში დად­გ­მუ­ლია მი­სი და პრინ­ცე­სე­ბის - ვენ­ჩე­ნის, ჩი­ძუ­ლის, ლუ­დუნ­ძა­ნას - ტუ­ფა­ნის სა­მე­ფოს რჩე­ულ პირ­თა ქან­და­კე­ბე­ბი. აქ­ვე შე­მო­ნა­ხუ­ლია ნივ­თე­ბი (კე­რია, ქვის ქვა­ბი, სტუ­პა), რო­მელ­თაც სრონ­ც­ზან­გამ­პო იყე­ნებ­და. პა­ვი­ლი­ო­ნი პა­ბა­ლა­კა­ნი, რო­მელ­საც ასე­ვე ავა­ლო­კი­ტეშ­ვა­რას პა­ვი­ლი­ონს უწო­დე­ბენ, პირ­და­პირ ფა-ვა­ნის მღვი­მის თავ­ზეა გან­ლა­გე­ბუ­ლი.

პა­ვი­ლი­ო­ნებს V, VII, VIII, IX, XIII და­ლაი-ლა­მე­ბის სტუ­პე­ბით, ასე­ვე პა­ბა­ლა­კან­სა და რამ­ლა­კანს ერ­თი­ა­ნად მო­ვა­რა­ყე­ბუ­ლი სა­ხუ­რა­ვე­ბი აქვთ და ყვე­ლა ერ­თად ოქ­როს სა­ხუ­რა­ვე­ბის ან­სამბლს ქმნის. სა­ხუ­რა­ვე­ბის უმე­ტე­სო­ბა ტრა­დი­ცი­უ­ლი ჩი­ნუ­რი ფორ­მი­საა აპ­რე­ხი­ლი კუთხე­ე­ბით, რომ­ლე­ბიც მი­თუ­რი ბუ­დის­ტუ­რი ცხო­ვე­ლე­ბის მომ­ც­რო ფი­გუ­რე­ბი­თაა შემ­კუ­ლი.

ძველი ტიბეტელი ოსტატების ნახელავი

პო­ტა­ლას ცი­ხე-დარ­ბა­ზი ტი­ბე­ტე­ლი ერის სა­გან­ძუ­რია, სა­დაც თავ­მოყ­რი­ლია ფას­და­უ­დე­ბე­ლი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბი და ის­ტო­რი­უ­ლი ძეგ­ლე­ბი. აქ ფრეს­კე­ბის­თ­ვი­საც კი ძვირ­ფა­სი ლი­თო­ნე­ბი­თა და პა­ტი­ო­სა­ნი თვლე­ბით მომ­ზა­დე­ბულ სა­ღე­ბა­ვებს იყე­ნებ­დ­ნენ. შე­დე­გად, ცი­ხე-დარ­ბა­ზის ფრეს­კე­ბი დღე­საც ახა­ლი­ვით გა­მო­ი­ყუ­რე­ბა და მნახ­ვე­ლებს სი­კაშ­კა­შით ატყ­ვე­ვებს. პო­ტა­ლა­ში ინა­ხე­ბა და­ახ­ლო­ე­ბით 10 ათა­სი ხა­ტი "ტან­კა", რო­მელ­თა უმ­რავ­ლე­სი ნა­წი­ლი ძვე­ლი დრო­ის გა­მო­ჩე­ნი­ლი ოს­ტა­ტე­ბის მი­ე­რაა შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი. აქ­ვეა წმინ­და ტექ­ს­ტე­ბის გა­მო­ცე­მა­თა მდიდ­რუ­ლი კო­ლექ­ცია, ბევ­რი მათ­გა­ნი მა­ღალ მხატ­ვ­რულ დო­ნე­ზეა შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი და ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შად მიიჩნევა.

არა­ერ­თი გამო­ცე­მა უნი­კა­ლუ­რია. კო­ლექ­ცი­ა­ში ძვე­ლი ინ­დო­ე­თი­დან და სხვა ად­გი­ლე­ბი­დან ჩა­მო­ტა­ნი­ლი კა­ნო­ნე­ბის ასამ­დე გრაგ­ნი­ლია, პალ­მის ფოთ­ლებ­ზეა შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი. ყვე­ლა­ზე ძვე­ლი ტექ­ს­ტე­ბი რამ­დე­ნი­მე ათა­სი წლის წი­ნან­დე­ლია. ხელ­ნა­წე­რე­ბი შეს­რუ­ლე­ბუ­ლია ოქ­რო­სა და ვერ­ცხ­ლის მელ­ნით, ხო­ლო ამო­ბურ­ცუ­ლი შრიფ­ტი მო­ვა­რა­ყე­ბუ­ლია ოქ­რო­თი. მა­გა­ლი­თად, გა­მო­ცე­მა "გან­ჟუ­რი" შეს­რუ­ლე­ბუ­ლია ოქ­როს, მარ­გა­ლი­ტის, ვერ­ცხ­ლის, სხვა­დას­ხ­ვა­ნა­ი­რი მარ­ჯ­ნის, რკი­ნის ფხვნი­ლის, სპი­ლენ­ძის მტვრი­სა და ნი­ჟა­რე­ბის­გან დამ­ზა­დე­ბუ­ლი სა­ღე­ბა­ვე­ბით. ხო­ლო მკვრი­ვი და ელას­ტი­კუ­რი ქა­ღალ­დი მე­დე­გია სი­ნეს­ტის, ლპო­ბი­სა და მწე­რე­ბის­გან და­ზი­ა­ნე­ბის მი­მართ.
დასავლეთის დიდი დარბაზის ფრესკები წითელ სასახლეში
პო­ტა­ლა­ში წარ­მო­ჩე­ნი­ლია ტი­ბე­ტელ­თა მიღ­წე­ვე­ბი არ­ქი­ტექ­ტუ­რა­ში, ქვი­სა და ლი­თო­ნის და­მუ­შა­ვე­ბა­ში, ფერ­წე­რა­ში, ხე­ლოვ­ნე­ბი­სა და მეც­ნი­ე­რე­ბის მრა­ვალ სხვა დარ­გ­ში და ის ძვე­ლი ტი­ბე­ტის მეც­ნი­ე­რე­ბი­სა და კულ­ტუ­რის მუ­ზე­უმს წარ­მო­ად­გენს. ცი­ხე-დარ­ბაზ­მა შე­მო­ი­ნა­ხა სხვა ხალ­ხებ­თან ტი­ბე­ტელ­თა სა­მე­ურ­ნეო და კულ­ტუ­რულ ურ­თი­ერ­თო­ბა­თა ის­ტო­რი­აც - ნე­პა­ლე­ლებ­თან, ჩი­ნე­ლებ­თან, ინ­დო­ე­ლებ­თან.

ამ­ჟა­მად მომ­ლოც­ვე­ლე­ბი პო­ტა­ლა­სა და წი­თე­ლი ბორ­ც­ვის გარ­შე­მო და­დი­ან ანუ ას­რუ­ლე­ბენ "კო­რას" - წმინ­და ად­გი­ლის რი­ტუ­ა­ლურ მი­მოვ­ლას. თუმ­ცა "კო­რას" გას­წ­ვ­რივ, მრა­ვალ­რიცხო­ვა­ნი სა­ლო­ცა­ვი და­ფის გვერ­დით, უამრავი სა­ვაჭ­რო რი­გი­ცაა.

რა­მაზ გურ­გე­ნი­ძე
ჟურნალი "ისტორიანი",#39
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!
გააკეთე კომენტარი

კომენტარი, რომელიც შეიცავს უხამსობას, დისკრედიტაციას, შეურაცხყოფას, ძალადობისკენ მოწოდებას,სიძულვილის ენას, კომერციული ხასიათის რეკლამას, წაიშლება საიტის ადმინისტრაციის მიერ.

რეგისტრაციისა და ავტორიზაციის გავლის შემდეგ აღარ მოგიწევთ დაცვის კოდისა და სხვა ინფორმაციის მითითება!

თქვენი კომენტარები გამოქვეყნდება ყოველდღე 11.00-დან 19.00 საათამდე, გამოგზავნიდან 30 წუთის განმავლობაში.

19.00 საათის შემდეგ მიღებული კომენტარები დაიდება მეორე დღეს.

P.S. ვრცელი კომენტარის გაკეთებისას ეცადეთ, ჩაეტიოთ 4 წუთში, ან დააკოპიროთ სხვა პროგრამაში აკრეფილი ტექსტი.

როგორ აფასებთ საკანონმდებლო ინიციატივას, რომელიც ნებადართულს ხდის საქართველოში მარიხუანას წარმოებას ექსპორტზე გატანის მიზნით (ფარმაცევტული და კოსმეტიკური საშუალებებისათვის)?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
როგორ აფასებთ საკანონმდებლო ინიციატივას, რომელიც ნებადართულს ხდის საქართველოში მარიხუანას წარმოებას ექსპორტზე გატანის მიზნით (ფარმაცევტული და კოსმეტიკური საშუალებებისათვის)?
დღის კითხვადი სტატიები
გაზეთის სტატია. მიიღეთ წვდომა
გაზეთის სტატია. მიიღეთ წვდომა
გაზეთის სტატია. მიიღეთ წვდომა
ბლოგერები
თვის კითხვადი სტატიები