"ოქროს საწმისის ნადავლით აღჭურვილი ახალი არგონავტი"
"ოქროს საწმისის ნადავლით აღჭურვილი ახალი არგონავტი"

გინახავთ? იცით, ვინ არის ეს სათნო სახის ახალგაზრდა უცხოელი? თითქოს ვაფასებთ ამაგს, თითქოს ჩვენში დიდია მადლიერების გრძნობა, თუმცა ზოგჯერ სახეზეც კი არ ვიცნობთ ადამიანებს, რომელთაც დიდი ღვაწლი დასდეს ჩვენს ქვეყანას. სამწუხაროდ, ამ ილუსტრაციაზე გამოსახული პირის შესახებ, ალბათ, ცოტამ თუ იცის დღეს.


იტა­ლი­ე­ლი ფრან­ცის­კო-მა­რია მა­ჯო (1612-1686) გახ­ლავთ ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კის პირ­ვე­ლი ავ­ტო­რი და გა­მომ­ცე­მე­ლი. ქარ­თუ­ლი ენის მეც­ნი­ე­რულ შეს­წავ­ლას იტა­ლი­ელ­მა მი­სი­ო­ნერ­მა ერთ-ერ­თ­მა პირ­ველ­მა ჩა­უ­ყა­რა სა­ფუძ­ვე­ლი. ჯერ კი­დევ სრუ­ლი­ად ახალ­გაზ­რ­და პა­ლერ­მო­ელ­მა ახალ­გაზ­რ­და ღვთის­მ­სა­ხურ­მა
რო­მის პა­პის­გან სა­გან­გე­ბო და­ვა­ლე­ბა მი­ი­ღო - სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში მი­სი­ო­ნე­რუ­ლი მოღ­ვა­წე­ო­ბი­სას სა­ფუძ­ვ­ლი­ა­ნად შე­ეს­წავ­ლა ქარ­თუ­ლი ენა.

რო­გორც ცნო­ბი­ლია, ევ­რო­პელ­თა მი­ერ ქარ­თუ­ლი სამ­ყა­როს ხე­ლახ­ლა აღ­მო­ჩე­ნა XVI სა­უ­კუ­ნეს უკავ­შირ­დე­ბა. ბი­ზან­ტი­ის დან­გ­რე­ვის შემ­დეგ სა­ქარ­თ­ვე­ლომ და­იწყო ქრის­ტი­ა­ნი პარ­ტ­ნი­ო­რის ძი­ე­ბა და­სავ­ლეთ­სა და აღ­მო­სავ­ლეთ­ში. რო­მის პა­პე­ბის ინი­ცი­ა­ტი­ვი­თაც სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში და­იწყო იტა­ლი­ელ მი­სი­ო­ნერ­თა მოღ­ვა­წე­ო­ბა, რაც კა­თო­ლი­კო­ბის
პრო­პა­გან­დას ისა­ხავ­და მიზ­ნად. ამან აღ­ძ­რა იტა­ლი­ელ­თა ინ­ტე­რე­სი სა­ქარ­თ­ვე­ლო­სა და მი­სი კულ­ტუ­რი­სად­მი, რაც XVI სა­უ­კუ­ნის­თ­ვის აშ­კა­რა შე­იქ­ნა. სწო­რედ ერთ-ერ­თი მი­სი­ო­ნე­რი იყო ფრან­ცის­კო-მა­რია მა­ჯო, რო­მე­ლიც 1637 წლი­დან სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში თით­ქ­მის რვა წე­ლი­წადს ცხოვ­რობ­და.

ქვე­ყა­ნა­ში ყოფ­ნის ამ არ­ც­თუ ხან­გ­რ­ძ­ლი­ვი დრო­ის გან­მავ­ლო­ბა­ში მა­ჯომ არა მარ­ტო შე­ის­წავ­ლა ქარ­თუ­ლი ენა, არა­მედ შექ­მ­ნა იმ დრო­ის­თ­ვის საკ­მა­ოდ სო­ლი­დუ­რი გა­მოკ­ვ­ლე­ვა ჩვე­ნი ენის გრა­მა­ტი­კის შე­სა­ხებ. მა­ჯოს წიგ­ნ­მა მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი რო­ლი შე­ას­რუ­ლა ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კუ­ლი წყო­ბის სა­ფუძ­ვ­ლე­ბის ევ­რო­პელ მკითხ­ველ­თათ­ვის გა­საც­ნო­ბად.

ჰო­და, ამ კა­ცის პორ­ტ­რე­ტი სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში გა­ნათ­ლე­ბის კე­რე­ბის მთა­ვარ დარ­ბა­ზებ­ში უნ­და ეკი­დოს, მის პორ­ტ­რეტს ბავ­შ­ვე­ბი სა­ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო­ებ­შიც უნ­და ხე­დავ­დ­ნენ, რა­თა იცოდ­ნენ, რომ ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კის შეს­წავ­ლა­სა და მას­ზე ლა­თი­ნუ­რად წიგ­ნის და­წე­რას ევ­რო­პელ­მა თა­ვი­სი ცხოვ­რე­ბის სა­უ­კე­თე­სო წლე­ბი და­უთ­მო.

გვინ­და ჟურ­ნალ "ის­ტო­რი­ა­ნის" მკითხ­ველს სა­სი­ა­მოვ­ნო სი­ახ­ლე ვა­უწყოთ. ხე­ლოვ­ნე­ბის სა­სახ­ლის სა­მე­ურ­ვეო საბ­ჭოს თავ­მ­ჯ­დო­მა­რე არ­ჩილ გე­ლო­ვან­მა ერთ-ერთ უცხო­ურ აუქ­ცი­ონ­ზე შე­ის­ყი­და და სა­სახ­ლის­თ­ვის ჩა­მო­ი­ტა­ნა ფრან­ცის­კო-მა­რია მა­ჯოს გრა­ვი­უ­რის პორ­ტ­რე­ტის ორი­გი­ნა­ლი წიგ­ნი­დან "ნე­ა­პო­ლის სა­მე­ფოს გა­მორ­ჩე­ულ ადა­მი­ან­თა ბი­ოგ­რა­ფი­ე­ბი" (ნე­ა­პო­ლი. 1826 წე­ლი).
ფრანცისკო-მარია მაჯო, "ქართული ენის გრამატიკა", 1670 წ. (დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში)
ფრან­ცის­კო-მა­რია მა­ჯოს წიგ­ნი "ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კა"­გა­მო­ი­ცა რომ­ში, 1670 წელს, სარ­წ­მუ­ნო­ე­ბის გა­მავ­რ­ცე­ლე­ბე­ლი სა­სუ­ლი­ე­რო სა­ზო­გა­დო­ე­ბის, ე.წ. პრო­პა­გან­და ფი­დეს სტამ­ბა­ში. ვა­ტი­კან­თან არ­სე­ბუ­ლი ეს და­წე­სე­ბუ­ლე­ბა ამ­ჟა­მად "ხალ­ხ­თა ევან­გე­ლი­ზა­ცი­ის კონ­გ­რე­გა­ცი­ად" იწო­დე­ბა და უმაღ­ლე­სი რან­გის კა­თო­ლი­კურ სა­სუ­ლი­ე­რო და­წე­სე­ბუ­ლე­ბა­თა შო­რის სა­მი­სი­ო­ნე­რო საქ­მე­თა სა­მი­ნის­ტ­როდ არის მიჩ­ნე­უ­ლი.

ლინ­გ­ვის­ტუ­რი თვალ­საზ­რი­სით, გა­მო­ცე­მის მეც­ნი­ე­რუ­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა შე­ის­წავ­ლა ცნო­ბილ­მა ქარ­თ­ველ­მა ენათ­მეც­ნი­ერ­მა, აკა­დე­მი­კოს­მა არ­ნოლდ ჩი­ქო­ბა­ვამ. მკვლე­ვა­რი აღ­ნიშ­ნავ­და, რომ გრა­მა­ტი­კის ეს სა­ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო დაზღ­ვე­უ­ლი არ არის შეც­დო­მე­ბის­გან, მაგ­რამ მი­სი გა­მო­ცე­მა თუნ­დაც იმით არის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი, რომ ეს იყო ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კის შექ­მ­ნის პირ­ვე­ლი ცდა უცხო ენა­ზე. ამან, ცხა­დია, დი­დი ღვაწ­ლი დას­დო ევ­რო­პის ქვეყ­ნებ­ში ქარ­თუ­ლი ენის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცი­ას. მი­სი­ვე მო­საზ­რე­ბით, ფრან­ცის­კო მა­რია მა­ჯოს შრო­მა პირ­ვე­ლი დღემ­დე ცნო­ბი­ლი გრა­მა­ტი­კაა ქარ­თუ­ლი ენი­სა.

ამა­ვე დროს, იგი წარ­მო­ად­გენს პირ­ველ გრა­მა­ტი­კას სა­ერ­თოდ იბე­რი­ულ-კავ­კა­სი­ურ ენობ­რივ სამ­ყა­რო­ში.
არ­ნოლდ ჩი­ქო­ბა­ვა­სა და ჯუ­ან­შერ ვა­თე­იშ­ვი­ლის წიგ­ნ­ში "პირ­ვე­ლი ქარ­თუ­ლი ნა­ბეჭ­დი გა­მო­ცე­მე­ბი" (თბი­ლი­სი, 1983) ვკითხუ­ლობთ: "მა­ჯოს სის­ტე­მა­ტურ­მა დაკ­ვირ­ვე­ბამ ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კუ­ლი წყო­ბის სპე­ცი­ფი­კა­ზე და კვლე­ვის მის მი­ერ გა­მო­ყე­ნე­ბულ­მა მე­თოდ­მა, რო­მე­ლიც ლინ­გ­ვის­ტუ­რი მეც­ნი­ე­რე­ბის მა­შინ­დელ დო­ნეს შე­ე­სა­ბა­მე­ბო­და, სრუ­ლი­ად გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა მი­ა­ნი­ჭა სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში მოღ­ვა­წე იტა­ლი­ე­ლი მი­სი­ო­ნე­რის ნაშ­რომს იმას­თან შე­და­რე­ბით, რაც მას სა­სუ­ლი­ე­რო უწყე­ბის შეზღუ­დუ­ლი მი­ზან­ს­წ­რაფ­ვით ევა­ლე­ბო­და. ამას­თა­ნა­ვე, ენათ­მეც­ნი­ე­რე­ბის ის­ტო­რი­ა­ში მა­ჯოს ნაშ­რო­მი არის ქარ­თუ­ლი ენის თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბა­თა შეს­წავ­ლის პირ­ვე­ლი ცდა. ქარ­თუ­ლი ენი­სა, რო­მელ­საც ასე ნაკ­ლე­ბად იც­ნობ­დ­ნენ XVII სა­უ­კუ­ნის პირ­ვე­ლი ნა­ხევ­რის და­სავ­ლეთ ევ­რო­პა­ში".

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ ფრან­ცის­კო-მა­რია მა­ჯოს "ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კის" ეგ­ზემ­პ­ლა­რი ინა­ხე­ბა სა­ქარ­თ­ვე­ლოს პარ­ლა­მენ­ტის ეროვ­ნუ­ლი ბიბ­ლი­ო­თე­კის იშ­ვი­ათ გა­მო­ცე­მა­თა გან­ყო­ფი­ლე­ბა­ში, რომ­ლის მკითხ­ველ­თათ­ვის წარ­სად­გენ ანო­ტა­ცი­ა­ში ვკითხუ­ლობთ:
"ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კის" სა­ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლოს გა­მო­ცე­მით დაგ­ვირ­გ­ვინ­და 1641 წელს კა­თო­ლი­კე მი­სი­ო­ნე­რის ფრან­ცის­კო-მა­რია მა­ჯოს შვიდ­წ­ლი­ა­ნი მოღ­ვა­წე­ო­ბა სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში. ეს გა­მო­ცე­მა იმ­დე­ნად მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი აღ­მოჩ­ნ­და მი­სი­ო­ნერ­თათ­ვის, რომ 1670 წელს მი­სი ფაქ­სი­მი­ლუ­რი გა­მო­ცე­მა გან­ხორ­ცი­ელ­და.
წიგნში გამოყენებულია ქართული დამწერლობის სამივე სახე: მხედრული, ასომთავრული, ნუსხური; ქართული ანბანი რიცხობრივი შესატყვისობით
წიგ­ნ­ში გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლია ქარ­თუ­ლი დამ­წერ­ლო­ბის სა­მი­ვე სა­ხე: მხედ­რუ­ლი, ასომ­თავ­რუ­ლი, ნუს­ხუ­რი; ქარ­თუ­ლი ან­ბა­ნი რიცხობ­რი­ვი შე­სატყ­ვი­სო­ბით; ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვე­ბი და ფრა­ზე­ბი; სომ­ხურ-ქარ­თუ­ლი ან­ბა­ნი, არა­ბულ-ქარ­თუ­ლი ან­ბა­ნი და ქარ­თუ­ლი ენის ეტი­მო­ლო­გია. გა­მო­ცე­მა შე­ი­ცავს აღ­მო­სავ­ლუ­რი ენე­ბის შე­და­რე­ბით გრა­მა­ტი­კას.

"ქარ­თუ­ლი ენის გრა­მა­ტი­კა", "ქარ­თულ-იტა­ლი­უ­რი ლექ­სი­კო­ნის" მსგავ­სად, იყო ის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი გა­მო­ცე­მა, რომ­ლი­თაც XIX სა­უ­კუ­ნემ­დე ინ­ფორ­მა­ცი­ას იღებ­დ­ნენ ევ­რო­პე­ლი ქარ­თ­ვე­ლო­ლო­გე­ბი ქარ­თუ­ლი ენის შე­სა­ხებ".

სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში ყოფ­ნის გან­მავ­ლო­ბა­ში იტა­ლი­ელ­მა მი­სი­ო­ნერ­მა და მეც­ნი­ერ­მა არა მხო­ლოდ შე­ის­წავ­ლა ქარ­თუ­ლი ენა, არა­მედ შექ­მ­ნა იმ დრო­ის­თ­ვის საკ­მა­ოდ სო­ლი­დუ­რი გა­მოკ­ვ­ლე­ვა ამ ენის გრა­მა­ტი­კუ­ლი წყო­ბის შე­სა­ხებ.
თა­ვად ფრან­ცის­კო-მა­რია მა­ჯო სა­ქარ­თ­ვე­ლო­დან იტა­ლი­ა­ში დაბ­რუ­ნე­ბი­სას თა­ვის თავს ადა­რებ­და "ოქ­როს საწ­მი­სის ნა­დავ­ლით აღ­ჭურ­ვილ ახა­ლ არ­გო­ნავტს".

გი­ორ­გი კა­ლან­დია
ხე­ლოვ­ნე­ბის სა­სახ­ლის დი­რექ­ტო­რი
ჟურნალი"ისტორიანი",#90
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

თქვენი აზრით, უნდა ჰყავდეს თუ არა „ქართულ ოცნებას“ პრეზიდენტობის საკუთარი კანდიდატი?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, უნდა ჰყავდეს თუ არა „ქართულ ოცნებას“ პრეზიდენტობის საკუთარი კანდიდატი?