პირველ მსოფლიო ომში 25 ქართველი გენერალი იბრძოდა
პირველ მსოფლიო ომში 25 ქართველი გენერალი იბრძოდა
პირველი მსოფლიო ომის დაწყებიდან 100 წლისთავს საქართველოს მუსიკის, კინოს, თეატრისა და ქორეოგრაფიის სახელმწიფო მუზეუმში გამოფენა მიეძღვნა, სახელწოდებით "ქართველები პირველ მსოფლიო ომში".

აქ წარმოდგენილი იყო უნიკალური ფოტომასალა, წერილები, პროპაგანდისტული პლაკატები, ხმლები და სხვა ნივთები, რომლებიც ომში მონაწილე ქართველებს უკავშირდება. მათ შორის იყო გენერლების გიორგი კვინიტაძისა და გიორგი მაზნიაშვილის, ქაქუცა ჩოლოყაშვილისა და კონსტანტინე გელოვანის ფოტოები. გამოფენაზე წარმოდგენილ გზამკვლევში ასზე მეტი სხვადასხვა საინტერესო ისტორია და ფოტო შევიდა.

პირ­ვე­ლი მსოფ­ლიო ომი უდი­დე­სი ის­ტო­რი­უ­ლი მოვ­ლე­ნა
იყო, რო­მელ­მაც ასე­თი­ვე უდი­დე­სი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნა სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ბედ-იღ­ბალ­ზე. დაშ­ლი­ლი მო­ნარ­ქი­ე­ბი­სა და იმ­პე­რი­ა­თა ნან­გ­რე­ვებ­ზე ახა­ლი სა­ხელ­მ­წი­ფო­ე­ბი შე­იქ­მ­ნა, მათ შო­რის სა­ქარ­თ­ვე­ლოს პირ­ვე­ლი დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი რეს­პუბ­ლი­კაც იყო. თუმ­ცა ჩვენ­მა ქვე­ყა­ნამ ამ ომ­ში დი­დი მსხვერ­პ­ლი გა­ი­ღო. სარ­წ­მუ­ნო წყა­რო­ე­ბი­დან ირ­კ­ვე­ვა, რომ პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში იმ­დ­რო­ინ­დე­ლი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მო­სახ­ლე­ო­ბის 13%-მა, ანუ და­ახ­ლო­ე­ბით 300
ათას­მა კაც­მა მი­ი­ღო მო­ნა­წი­ლე­ო­ბა. დაჭ­რილ­თა და და­ღუ­პულ­თა შე­სა­ხებ ზუს­ტი მო­ნა­ცე­მე­ბი დღემ­დე არ არ­სე­ბობს, მაგ­რამ ამ ომ­მა უამ­რა­ვი ქარ­თუ­ლი ოჯა­ხი გა­ა­ნად­გუ­რა. ამას ცხად­ყოფს 1917 წელს ჟურ­ნალ "თე­ატ­რ­სა და ცხოვ­რე­ბა­ში" გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი ერ­თი ცნო­ბაც: "თა­ნა­მედ­რო­ვე ომ­მა ჩვე­ნი ქვეყ­ნის ბევ­რი შვი­ლი შე­ი­წი­რა, ხში­რია ოჯა­ხი, სა­მი-ოთხი ძმა და მა­მა-შვილ­ნი და­ღუ­პუ­ლან ბრძო­ლის ველ­ზე, ერ­თი ასე­თი ოჯა­ხია ჩვე­ნი ცნო­ბი­ლი გი­ორ­გი ყაზ­ბე­გი­სა, რომ­ლის სა­მი შვი­ლი ახ­ლან­დელ ომ­ში და­ი­ღუ­პა".

ქარ­თ­ვე­ლე­ბი სხვა­თა ომებ­ში
რუ­სე­თი, ინ­გ­ლი­სი, თურ­ქე­თი, გერ­მა­ნია - ამ ძლე­ვა­მო­სი­ლი ქვეყ­ნე­ბის არ­მი­ებ­ში ასო­ბით და ათა­სო­ბით ქარ­თ­ვე­ლი მსა­ხუ­რობ­და. ისი­ნი იბ­რ­ძოდ­ნენ სხვა­დას­ხ­ვა დი­დი სა­ხელ­მ­წი­ფოს მუნ­დი­რე­ბი­სა და დრო­შე­ბის ქვეშ, მაგ­რამ სისხლს ღვრიდ­ნენ და თავს სწი­რავ­დ­ნენ, პირ­ველ ყოვ­ლი­სა, სა­კუ­თა­რი ქვეყ­ნის და­სა­ცა­ვად. ვა­ჟა-ფშა­ვე­ლამ 1915 წელს გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ ლექ­ს­ში "ფშა­ვე­ლი ჯა­რის­კა­ცის წე­რი­ლი" სა­უ­კე­თე­სოდ გად­მოს­ცა ქარ­თ­ველ­თა სა­ო­მა­რი შე­მარ­თე­ბაც და იმ შე­მარ­თე­ბის მი­ზე­ზიც, რო­მელ­საც ქარ­თ­ვე­ლე­ბი დიდ იმ­პე­რი­ა­თა ომებ­ში მიჰ­ყავ­და:
ვინც და­ვიჭ­რე­ნით, გა­მოვ­რ­ჩით,
კი­დევ ცოცხ­ლე­ბი დავ­რ­ჩი­თა.
ხვალ ისევ ომ­ში გვიწ­ვე­ვენ,
გაკ­ვირ­ვე­ბულ­ნი გარ­ჯი­თა,
თა­მარ დე­დოფ­ლის ბარ­ტყე­ბის
გუ­ლო­ვა­ნო­ბით, მა­ჯი­თა.
ვცდი­ლობთ, რომ სა­ქარ­თ­ვე­ლო­სა
ვუშ­ვე­ლოთ ჩვე­ნის ხარ­ჯი­თა.
სამ­შობ­ლოს ბედ­ნი­ე­რე­ბა
არ გვსურს ვი­ყი­დოთ ვა­ლი­თა,
ნაღდს ვაძ­ლევთ ჯანს და სი­ცოცხ­ლეს,
ნა­მუ­სი და­ვი­ცა­ვი­თა.
რუ­სეთ­ში მყო­ფი ვნატ­რუ­ლობ,
სამ­შობ­ლო ვნა­ხო თვა­ლი­თა.

სა­ხე­ლო­ვან­მა მო­აზ­როვ­ნემ მი­ხა­კო წე­რე­თელ­მა ასე და­ა­ხა­სი­ა­თა პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში ქარ­თ­ველ­თა მო­ნა­წი­ლე­ო­ბის მო­ტი­ვი: "პრო­ლე­ტა­რიც კი გმი­რუ­ლად იბ­რ­ძო­და სამ­შობ­ლო­სათ­ვის, თა­ვი­სი ერი­სათ­ვის, თა­ვად­თან, აზ­ნა­ურ­თან, ბურ­ჟუ­ას­თან, გლეხ­თან ერ­თად... ყო­ვე­ლი ერი, სა­ხელ­მ­წი­ფოს არამ­ქო­ნე და უცხო­სა­გან და­მო­ნე­ბუ­ლი, ჩა­ე­ბა ომ­ში ამა თუ იმ სა­ხით და მო­ითხოვ­და მი­სი პო­ლი­ტი­კუ­რი თვით­მ­ყო­ფა­დო­ბის აღ­დ­გე­ნას და სა­ერ­თა­შო­რი­სო ცნო­ბას, რო­დე­საც ზა­ვის შე­საკ­რა­ვა­და და ქვე­ყა­ნა­ზედ კვლავ წე­სი­ე­რე­ბის აღ­სად­გე­ნად დას­ხ­დე­ბოდ­ნენ გამ­გე­ნი ამა ქვეყ­ნი­სა­ნი".
ომი ბევ­რის­თ­ვის იყო იმ­პე­რი­ა­თა შე­ტა­კე­ბა, ჩვენ­თ­ვის კი იგი ომ­ზე მე­ტი გა­მოდ­გა. პა­ტა­რა სა­ქარ­თ­ვე­ლოს შვი­ლე­ბი ამ ომის­გან ბევრს მო­ე­ლოდ­ნენ. ფიქ­რობ­დ­ნენ, რომ მხო­ლოდ ომის სა­შუ­ა­ლე­ბით გახ­დე­ბო­და შე­საძ­ლე­ბე­ლი ქვე­ყა­ნა­ში თა­ვი­სუფ­ლე­ბის დამ­კ­ვიდ­რე­ბა, ის­ტო­რი­უ­ლი ტე­რი­ტო­რი­ე­ბის შე­მო­ერ­თე­ბა, ევ­რო­პას­თან და­კავ­ში­რე­ბა და ეკო­ნო­მი­კის და­წი­ნა­უ­რე­ბა. ქარ­თ­ვე­ლო­ბა სა­ომ­რად იყო და­მუხ­ტულ-და­ჭი­მუ­ლი... 1914 წლის 27 ოქ­ტომ­ბერს გა­ზეთ "თემ­ში" აკა­კი წე­რე­თე­ლი წერ­და: "ო­რა­სი ათა­სი მე­ო­მა­რი გა­მო­იყ­ვა­ნა ჯერ-ჯე­რო­ბით ამ პა­ტა­რა სა­ქარ­თ­ვე­ლომ და იძუ­ლე­ბი­თი არა ყო­ფი­ლა რა! ყვე­ლა თა­ვის სურ­ვილ-ნე­ბით და სი­ხა­რუ­ლით მი­ის­წ­რა­ფო­და... დი­დი ხნის გუ­ლის ნა­დებ­მა გრძნო­ბამ სიმ­ღე­რათ ამო­ი­ხეთ­ქა და ტკბი­ლი გუ­გუ­ნი გა­და­ე­ცა სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მთა­სა და ბარს. ერ­თი სა­უ­კუ­ნეა, რაც ამის­თა­ნას არა მოს­წ­რე­ბია-რა სა­ქარ­თ­ვე­ლო. დღე­ვან­დელ ქარ­თ­ველ­ში გა­მო­იღ­ვი­ძა წი­ნა­პარ­მა! გმი­რუ­ლი სიკ­ვ­დი­ლი აღა­რაფ­რად მი­აჩ­ნ­და და თა­ვის გან­წირ­ვით უნ­და, რომ სხვე­ბის სიკ­ვ­დი­ლი დას­თ­რ­გუ­ნოს და მო­მა­ვალ მოდ­გ­მას ცხოვ­რე­ბა მი­ა­ნი­ჭოს!.."

"ქარ­თ­ვე­ლე­ბი ლო­მე­ბი­ვით
იბ­რ­ძოდ­ნენ"

პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში ქარ­თ­ვე­ლო­ბამ მსოფ­ლი­ოს მა­მა­ცო­ბის მა­გა­ლი­თე­ბი და­ა­ნახ­ვა. გე­ნე­რალ გი­ორ­გი კვი­ნი­ტა­ძის ცნო­ბით, ომ­ში მებ­რ­ძო­ლი 25 ქარ­თ­ვე­ლი გე­ნერ­ლი­დან 23 და­ა­ჯილ­დო­ეს წმინ­და გი­ორ­გის ჯვრით. თა­ვა­დი ა. სუმ­ბა­თო­ვი აღ­ნიშ­ნავ­და, რომ ის ქარ­თ­ვე­ლი ჯა­რის­კა­ცი, რო­მელ­საც მხო­ლოდ ერ­თი წმინ­და გი­ორ­გის ჯვა­რი ჰქონ­და მი­ღე­ბუ­ლი, დი­დად პა­ტივ­სა­ცე­მი არ იყო, რად­გა­ნაც იმ დროს მრავ­ლად იყ­ვ­ნენ რამ­დე­ნი­მე ასე­თი ჯვრის მქო­ნე ქარ­თ­ვე­ლე­ბი. გა­ზე­თი "სა­ქარ­თ­ვე­ლო" თავ­მო­წო­ნე­ბით წერ­და: "სამ­ხედ­რო ჯილ­დო­ებს არა­ვი­სი მხარ­ბე­ჭი ისე არ და­უმ­ძი­მე­ბია, რო­გორც ქარ­თ­ვე­ლე­ბი­სა".

სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მხედ­რო­ბის თავ­და­დე­ბით მო­ი­ხიბ­ლა უმაღ­ლე­სი მთა­ვარ­სარ­და­ლი, დი­დი მთა­ვა­რი ნი­კო­ლოზ ნი­კო­ლო­ზის ძე რო­მა­ნო­ვი, მი­სი ცნო­ბი­ლი სიტყ­ვე­ბია: "თი­თო­ე­ულ ჩემს ბრძო­ლა­ში ხუ­თი ქარ­თ­ვე­ლიც რომ ერი­ოს, ვი­ცი, რო­გორ იომებ­და ჩე­მი არ­მიაო". გე­ნე­რალ-ადი­უ­ტან­ტი მი­შენ­კო კი წერ­და, რომ "მის დაქ­ვემ­დე­ბა­რე­ბა­ში მყო­ფი ქარ­თ­ვე­ლე­ბი, ახ­სოვ­დათ რა წი­ნა­პარ­თა ტრა­დი­ცი­უ­ლი დი­დე­ბა, ლო­მე­ბი­ვით იბ­რ­ძოდ­ნენ".
ა. სუმ­ბა­თო­ვი სი­ა­მა­ყით აღ­ნიშ­ნავ­და, რომ სა­დაც უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო ქარ­თ­ვე­ლი, წი­ნა­პარ­თა­გან ნა­ან­დერ­ძე­ვი მი­სი მებ­რ­ძო­ლი სუ­ლი ყველ­გან ტო­ვებ­და ნაკ­ვა­ლევს. უმა­მა­ცეს­ნი იყ­ვ­ნენ მა­მაც­თა შო­რის და ეს სი­მა­მა­ცე წარ­მარ­თავ­და მათ საბ­რ­ძო­ლო შე­მარ­თე­ბა­სო.

თავ­და­დე­ბა და... ავან­ტი­უ­რაც
იმ­პე­რი­ის­გან თავ­და­სა­ხს­ნე­ლად, პირ­ველ მსოფ­ლიო ომ­ში ქარ­თ­ვე­ლე­ბი ავან­ტი­უ­რა­საც არ ერი­დე­ბოდ­ნენ. იხ­სე­ნებს მწე­რალ ეკა­ტე­რი­ნე გა­ბაშ­ვი­ლის ვა­ჟი, რე­ვა­ზი: "1915 წლის და­საწყის­ში რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის სამ­ხედ­რო მი­ნის­ტ­რ­მა ვა­სილ დუმ­ბა­ძეს ფუ­ლი და შე­სა­ბა­მი­სი დო­კუ­მენ­ტა­ცია ჩა­ა­ბა­რა და ამე­რი­კის შე­ერ­თე­ბუ­ლი შტა­ტე­ბის­კენ გა­ის­ტუმ­რა, სა­დაც მას ამე­რი­კე­ლი მე­წარ­მე­ე­ბის­თ­ვის 15 მი­ლი­ო­ნი ოქ­როს მა­ნე­თის ღი­რე­ბუ­ლე­ბის ჭურ­ვე­ბი და ტყვია-წა­მა­ლი უნ­და შე­ეკ­ვე­თა. მგზავ­რო­ბის მარ­შ­რუ­ტი სტოკ­ჰოლ­მ­ზე გა­დი­ო­და, სა­დაც რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის ქარ­თ­ველ ჩი­ნოვ­ნიკს გი­ორ­გი მა­ჩა­ბე­ლი ელო­და.

ვა­სილ დუმ­ბა­ძეს მა­ჩა­ბე­ლი, სტოკ­ჰოლ­მის ერთ-ერთ ფე­შე­ნე­ბე­ლურ სას­ტუმ­რო­ში 1915 წლის და­საწყის­ში შეხ­ვ­და... ერ­თი თვის შემ­დეგ ვა­სილ დუმ­ბა­ძე რუ­სეთ­ში დაბ­რუნ­და და სამ­ხედ­რო მი­ნის­ტ­რ­სა და შე­სა­ბა­მის სამ­სა­ხუ­რებს 15 მი­ლი­ო­ნის ქვით­რე­ბი და დო­კუ­მენ­ტა­ცია ჩა­ა­ბა­რა. დო­კუ­მენ­ტე­ბის თა­ნახ­მად, ამე­რი­კელ მე­წარ­მე­ებს რუ­სე­თის სამ­ხედ­რო სა­მი­ნის­ტ­როს­თ­ვის შე­სა­ბა­მი­სი კა­ლიბ­რის ჭურ­ვე­ბი და ტყვია-წა­მა­ლი, სრუ­ლად, შეკ­ვე­თის მი­ღე­ბი­დან სა­მი თვის თავ­ზე უნ­და ჩა­ე­ბა­რე­ბი­ნათ.

თუშები რუსეთ-თურქეთის ომის ფრონტზე

სა­მი თვის თავ­ზე დამ­ზა­დე­ბუ­ლი პრო­დუქ­ცია რუ­სულ მხა­რეს მარ­თ­ლაც ჩა­ბარ­და. სა­მი­ნის­ტ­რომ მი­ღე­ბუ­ლი პრო­დუქ­ცია სხვა­დას­ხ­ვა ფრონტს უმოკ­ლეს ხან­ში და­უგ­ზავ­ნა, რად­გან რუ­სი არ­ტი­ლე­რის­ტე­ბი ჭურ­ვე­ბის ძლი­ერ ნაკ­ლე­ბო­ბას გა­ნიც­დი­დნენ.
ჭურ­ვე­ბი ყუმ­ბა­რებ­ზე დამ­შე­ულ მო­წი­ნა­ვე ჯა­რებს და­ეგ­ზავ­ნა საჩ­ქა­როდ, რომ წი­ნან­დე­ლი ნაკ­ლი, - ერთ ზარ­ბა­ზან­ზე ერ­თი ყუმ­ბა­რა, ერთ სა­ათ­ში (და­ახ­ლო­ე­ბით), - გა­ე­ათ - და ოც­კე­ცე­ბი­ნათ. მაგ­რამ პეტ­როგ­რად­ში სეტყ­ვა­სა­ვით წა­მო­ვი­და ყო­ვე­ლი მხრი­დან დე­პე­შე­ბი, შიკ­რი­კე­ბი, წე­რი­ლე­ბი (დო­ნე­სე­ნი­ე): - არც ერ­თი ყუმ­ბა­რა არც ერთ ზარ­ბა­ზანს არ ად­გე­ბა... ყვე­ლა ერ­თი მი­ლი­მეტ­რით უფ­რო მსხვი­ლია ლუ­ლებ­ზე­დაო.
პეტ­როგ­რად­ში ალი­ა­ქო­თი ატყ­და. იყო შეხ­ლა-შე­მოხ­ლა, გა­მო­ძი­ე­ბა, კო­მი­სი­ე­ბი, კონ­ტ­რო­ლი, მი­წერ-მო­წე­რა ამე­რი­კის მთავ­რო­ბა­სა და "ფირ­მებ­თან" და სხვა, სა­ნამ გა­მო­არ­კ­ვევ­დ­ნენ, რომ "ა­მე­რი­კელ ფირ­მებს" არც კი გა­უ­გი­ათ, სიზ­მარ­ში­აც არ უნა­ხავთ არც ფუ­ლი და არც შეკ­ვე­თა, არც დუმ­ბა­ძე, არც სხვა ვინ­მე "რწმუ­ნე­ბუ­ლი"...

დუმ­ბა­ძის მი­ერ წარ­მოდ­გე­ნი­ლი დო­კუ­მენ­ტა­ცია და ქვით­რე­ბი ყალ­ბი აღ­მოჩ­ნ­და. 15 მი­ლი­ო­ნი მა­ნე­თი ოქ­რო­თი ჩა­ბარ­და არა ამე­რი­კის შე­ერ­თე­ბულ შტა­ტებს, არა­მედ რუ­სე­თის მტერ გერ­მა­ნი­ას. შეკ­ვე­თი­ლი ჭურ­ვე­ბი გერ­მა­ნი­ამ და­ამ­ზა­და - თუმ­ცა სხვა­დას­ხ­ვა კა­ლიბ­რის ჭურ­ვე­ბი სტან­დარ­ტით გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბულ ზო­მას ერ­თი მი­ლი­მეტ­რით აღე­მა­ტე­ბო­და".

და­იწყო კარ­პა­ტე­ბამ­დე მი­სუ­ლი რუ­სე­თის არ­მი­ის კა­ტას­ტ­რო­ფუ­ლი უკან­და­ხე­ვა. საგ­რ­ძ­ნობ­ლად და­სუს­ტ­და რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ის ფრონ­ტი თურ­ქე­თის წი­ნა­აღ­მ­დეგ. სკან­დალს შე­ე­წი­რა იმ­პე­რი­ის სამ­ხედ­რო მი­ნის­ტ­რის კა­რი­ე­რა, ვა­სო დუმ­ბა­ძეს კი სიკ­ვ­დი­ლი მი­უ­სა­ჯეს, რო­მე­ლიც ნი­კო­ლოზ II-მ კა­ტორ­ღით შე­უც­ვა­ლა. გერ­მა­ნი­ის დაზ­ვერ­ვის სამ­სა­ხუ­რი­სა და სა­ქარ­თ­ვე­ლოს და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის მომ­ხ­რე­თა ერ­თ­მა ოპე­რა­ცი­ამ რუ­სეთ­ში ე.წ. "პო­რა­ჟე­ნუ­ლი" გან­წყო­ბი­ლე­ბის გაძ­ლი­ე­რე­ბა გა­მო­იწ­ვია.

"ცუ­დად ხომ მა­ინც არ ჩა­ივ­ლის"
ქარ­თ­ველ­თა თავ­და­დე­ბას, მათ "გან­წი­რულ სუ­ლის­კ­ვე­თე­ბას" ცუ­დად არ ჩა­უვ­ლია, დი­დი ომის დამ­თავ­რე­ბის­თა­ნა­ვე და­იწყო ახ­ლე­ბუ­რი პო­ლი­ტი­კუ­რი რუ­კის შექ­მ­ნა და ამ რუ­კა­ზე სა­ქარ­თ­ვე­ლოს დე­მოკ­რა­ტი­უ­ლი რეს­პუბ­ლი­კაც გაჩ­ნ­და. მან მხო­ლოდ სამ წე­ლი­წადს იარ­სე­ბა, თუმ­ცა უმ­ძ­ლავ­რე­სი ბიძ­გი მის­ცა ქვეყ­ნის და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის რწმე­ნას, რაც ათ­წ­ლე­უ­ლე­ბის შემ­დეგ, საბ­ჭო­ე­თის დაშ­ლის დრო­საც ნათ­ლად გა­მოჩ­ნ­და.

გი­ორ­გი კა­ლან­დია
თე­ატ­რის, მუ­სი­კის, კი­ნო­სა და ქო­რე­ოგ­რა­ფი­ის სა­ხელ­მ­წი­ფო მუ­ზე­უ­მის დი­რექ­ტო­რი
ჟურნალი "ისტორიანი",#49
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რუბრიკის სხვა სიახლეები
თქვენი აზრით,  მოაგვარებს თუ არა პრობლემას აზარტული თამაშების რეკლამის აკრძალვა?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
თქვენი აზრით, მოაგვარებს თუ არა პრობლემას აზარტული თამაშების რეკლამის აკრძალვა?