თბილისის დედაციხე ნარიყალა
თბილისის დედაციხე ნარიყალა
თბილისის სილუეტის მკაფიო ელემენტი - ნარიყალა ანუ თბილისის დედაციხე, დედაქალაქის ისტორიის განუყოფელი ნაწილია.

თავისი აღნაგობითა და მდებარეობით იგი არასდროს რჩება შეუმჩნეველი და მუდმივად იქცევს ყურადღებას. ციხე-კომპლექსის მოხაზულობა თბილისის იერსახის ერთ-ერთი საცნობი და განმასხვავებელი დეტალია, რომელიც გვხვდება ყველა ჩანახატსა თუ მინიატურაში, ძველ ფოტოებსა და ლითოგრაფიებში.

ტო­პო­ნი­მი ნა­რი­ყა­ლა გვი­ან­დე­ლია და უნ­და წარ­მოდ­გე­ბო­დეს "ნა­რინ­ყა­ლის­გან" რაც სპარ­სუ­ლად ში­და­ცი­ხეს, ცი­ტა­დელს ნიშ­ნავს. იგი უკ­ვე IV სა­უ­კუ­ნე­ში გვევ­ლი­ნე­ბა რო­გორც მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ცი­ხე, ქა­ლა­ქის სი­მაგ­რე (ამ დროს მას შუ­რის
ცი­ხეს უწო­დებ­დ­ნენ), მონ­ღო­ლებ­მა მას "ნა­რინ­ქა­ლა" (მცი­რე ცი­ხე­სი­მაგ­რე) შე­არ­ქ­ვეს. სხვა­დას­ხ­ვა დროს იგი მო­იხ­სე­ნი­ე­ბა რო­გორც კა­ლა ანუ თბი­ლი­სის ცი­ხე და დე­და­ცი­ხე, ხო­ლო თა­ვის ფუნ­ქ­ცი­ას XIX სა­უ­კუ­ნის და­საწყი­სამ­დე არ კარ­გავს.
სა­ქარ­თ­ვე­ლოს შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ის­ტო­რი­ის ძნელ­ბე­დო­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, დე­და­ცი­ხე, რო­გორც დე­და­ქა­ლა­ქის უპირ­ვე­ლე­სი, სტრა­ტე­გი­უ­ლი და თავ­დაც­ვი­თი ნა­გე­ბო­ბა, მრა­ვალ­ჯერ და­ინ­გ­რა, ასე­ვე მრა­ვალ­ჯერ
აღად­გი­ნეს თუ გა­და­ა­კე­თეს... ამა­ზე მი­სი დღე­ვან­დე­ლი სა­ხე მეტყ­ვე­ლებს. ყო­ველ­მა ეპო­ქამ და­ამ­ჩ­ნია კვა­ლი ნა­რი­ყა­ლას, რაც დრო­თა გან­მავ­ლო­ბა­ში სულ უფ­რო ნათ­ლად ვლინ­დე­ბა, ზო­გი შემ­თხ­ვე­ვით, ზო­გიც არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი გათხ­რე­ბით.

მტკი­ცე კედ­ლე­ბით ნა­გე­ბი ცი­ხე-კოშ­კე­ბი­თა და ბას­ტი­ო­ნე­ბით არის გა­მაგ­რე­ბუ­ლი. ჩვე­ნამ­დე მოღ­წე­უ­ლი, ხი­ლუ­ლი ნა­წი­ლი XVI-XVII სა­უ­კუ­ნე­ე­ბით თა­რიღ­დე­ბა. სპე­ცი­ა­ლის­ტე­ბი გა­მო­ყო­ფენ ცი­ხის ჩრდი­ლო-აღ­მო­სავ­ლეთ ნა­წილ­ში შე­მორ­ჩე­ნილ კოშ­კე­ბის ნაშ­თებს, რომ­ლე­ბიც თლი­ლი, კვად­რა­ტუ­ლი ქვე­ბით არის ნა­გე­ბი და ვახ­ტანგ გორ­გას­ლის ეპო­ქას შე­იძ­ლე­ბა უკავ­შირ­დე­ბო­დეს. მას შემ­დეგ, რაც სა­ქარ­თ­ვე­ლოს დე­და­ქა­ლა­ქი მცხე­თი­დან თბი­ლის­ში გად­მო­ვი­და, იგი მტრის უმ­თავ­რეს სა­მიზ­ნე ობი­ექ­ტად გა­და­იქ­ცა, ამი­ტომ მას გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლად იცავ­დ­ნენ და ამაგ­რებ­დ­ნენ.

ერ­თი­ან გა­ლა­ვან­ში მოქ­ცე­ულ ქა­ლაქს რამ­დე­ნი­მე შე­სას­ვ­ლე­ლი ჰქონ­და, რომ­ლე­ბიც სა­ჭი­რო­ე­ბის დროს იღე­ბო­და და იკე­ტე­ბო­და. იგი აგ­რეთ­ვე გა­მაგ­რე­ბუ­ლი იყო რამ­დე­ნი­მე ცი­ხით, რომ­ლე­ბიც ის­ტო­რი­ულ წყა­რო­ებ­ში სა­ხელ­დე­ბა: და­რი­ჯე­ლი, თა­ბო­რი, მე­ტე­ხი და კა­ლა ანუ იგი­ვე დე­და­ცი­ხე, რო­მე­ლიც ჩა­მოთ­ვ­ლილ­თა­გან უმ­თავ­რე­სი იყო და სხვა­დას­ხ­ვა დროს სა­მე­ფო რე­ზი­დენ­ცი­ის ფუნ­ქ­ცი­ა­საც ითავ­სებ­და. იგი სტრა­ტე­გი­უ­ლად ყო­ველ­მ­ხ­რივ ხელ­საყ­რელ ად­გილ­ზეა აგე­ბუ­ლი, ფლობს გა­რე­მო­ზე ვი­ზუ­ა­ლურ უპი­რა­ტე­სო­ბას და გა­მო­ირ­ჩე­ვა მი­უდ­გო­მე­ლი გეგ­მა­რე­ბით.


ნა­რი­ყა­ლის ცი­ხე სხვა­დას­ხ­ვა ეპო­ქა­ში სხვა­დას­ხ­ვა დამ­პყ­რობ­ლის სა­მიზ­ნე იყო. წყა­რო­ე­ბის მი­ხედ­ვით, V სა­უ­კუ­ნე­ში, თბი­ლის­ში შე­მოჭ­რილ სპარ­სე­ლებს დე­და­ცი­ხეც და­უნ­გ­რე­ვი­ათ, მი­სი აღე­ბა VII სა­უ­კუ­ნის პირ­ველ ნა­ხე­ვარ­ში ბი­ზან­ტი­ის კე­ი­სარ­მა ჰე­რაკ­ლე­მაც სცა­და და მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ ამას თა­ვი­სი ლაშ­ქ­რის დი­დი ნა­წი­ლი შეს­წი­რა, ძა­ლით ვე­რა­ფე­რი და­აკ­ლო. დე­და­ცი­ხის ის­ტო­რი­ა­ში ერთ-ერ­თი სა­ინ­ტე­რე­სო პე­რი­ო­დია სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში არაბ­თა ბა­ტო­ნო­ბის პე­რი­ო­დი, რო­დე­საც იგი მთლი­ა­ნად მათ მფლო­ბე­ლო­ბა­ში გა­და­ვი­და და მხო­ლოდ მა­შინ და­უბ­რუნ­და კა­ნო­ნი­ერ მფლო­ბელს, რო­ცა 1122 წელს და­ვით აღ­მა­შე­ნე­ბელ­მა აიღო თბი­ლი­სი და არაბ­თა ამი­რა გან­დევ­ნა.

სას­ტი­კად და­არ­ბი­ეს დე­და­ცი­ხე მონ­ღო­ლებ­მაც. სწო­რედ ამ პე­რი­ოდს უკავ­შირ­დე­ბა და­სა­ხე­ლე­ბა­ში ახა­ლი და დღემ­დე ცოცხა­ლი ტო­პო­ნი­მის შე­მოს­ვ­ლა - "ნა­რინ" მონ­ღო­ლუ­რად "მცი­რეს" აღ­ნიშ­ნავს. და­ნარ­ჩე­ნი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მსგავ­სად, ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე მძი­მე და­ზი­ა­ნე­ბა ცი­ხეს სას­ტიკ­მა დამ­პყ­რო­ბელ­მა თე­მურ ლენ­გ­მა მი­ა­ყე­ნა, ფაქ­ტობ­რი­ვად, იგი მი­წას­თან გა­ას­წო­რა. დამ­პყ­რო­ბელ­თა ხელ­ში ნა­რი­ყა­ლა კი­დევ ერ­თხელ მოხ­ვ­და XVII სა­უ­კუ­ნე­ში, რო­ცა სპარ­სე­ლე­ბი გახ­დ­ნენ ქვეყ­ნის ფაქ­ტობ­რი­ვი მმარ­თ­ვე­ლე­ბი, სა­ნამ 1747 წელს იგი მე­ფე ერეკ­ლე II-მ არ გა­ა­თა­ვი­სუფ­ლა. დე­და­ცი­ხის სამ­ხედ­რო ის­ტო­რი­ას სა­ბო­ლოო წერ­ტი­ლი 1795 წელს და­ეს­ვა, რო­ცა თბი­ლის­ში შე­მოჭ­რილ­მა აღა-მაჰ­მად ხან­მა ქა­ლა­ქი ააოხ­რა. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, 1801 წლის შემ­დეგ, რო­ცა ქართლ-კა­ხე­თის სა­მე­ფო რუ­სეთ­მა მი­ი­ერ­თა, ქა­ლაქს ახალ რე­ა­ლო­ბას­თან მო­უ­წია შე­გუ­ე­ბამ, ყო­ველ­გ­ვა­რმა გა­ლა­ვან­მა და ცი­ხე­სი­მაგ­რემ, მათ შო­რის ნა­რი­ყა­ლა­მაც, ფუნ­ქ­ცია და­კარ­გა და მხო­ლოდ ის­ტო­რი­ულ ღირ­ს­შე­სა­ნიშ­ნა­ო­ბად დარ­ჩა.

ცი­ხე-კომ­პ­ლექ­სის პირ­ვე­ლი სა­ფუძ­ვ­ლი­ა­ნი გათხ­რე­ბი 1966 წელს და­იწყო და მა­შინ­ვე გა­მოვ­ლინ­და სა­ყუ­რადღე­ბო დე­ტა­ლე­ბი, რომ­ლებ­მაც კი­დევ უფ­რო გა­ზარ­დეს ძეგ­ლი­სად­მი ინ­ტე­რე­სი. მათ შო­რის ყვე­ლა­ზე სა­ინ­ტე­რე­სო და მას­შ­ტა­ბუ­რია მოზ­რ­დი­ლი ტაძ­რის ნაშ­თე­ბი, რომ­ლის სხვა­დას­ხ­ვა დე­ტალ­ზე შე­მორ­ჩე­ნილ­მა ჩუ­ქურ­თ­მის ფრაგ­მენ­ტებ­მა ტაძ­რის თა­რი­ღი მა­შინ­ვე საც­ნო­ბი გა­ხა­და და იგი XIII სა­უ­კუ­ნის მე­ო­რე ნა­ხე­ვარს გა­ნე­კუთ­ვ­ნა.

ფრაგ­მენ­ტე­ბის სტი­ლის­ტი­კუ­რი ანა­ლი­ზით, სხვა და­თა­რი­ღე­ბულ ძეგ­ლებ­თან შე­და­რე­ბის სა­ფუძ­ველ­ზე, ცხა­დი გახ­და მსგავ­სე­ბა მე­ტე­ხის ტაძ­რის ჩუ­ქურ­თ­მებ­თან და გაჩ­ნ­და ვა­რა­უ­დიც, რომ ეს ორი ტა­ძა­რი შე­საძ­ლე­ბე­ლია თა­ნად­რო­უ­ლად აეგოთ დე­მეტ­რე თავ­და­დე­ბუ­ლის მე­ფო­ბის ხა­ნა­ში. მშე­ნებ­ლო­ბის ტექ­ნი­კამ და გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი მა­სა­ლის და­მუ­შა­ვე­ბის სტილ­მა სწო­რედ ამ პე­რი­ოდ­ზე მი­უ­თი­თა. გა­მოვ­ლინ­და იატა­კი და აგუ­რის სვე­ტე­ბი, აგ­რეთ­ვე ჩა­მო­ნა­ყა­რი მა­სა­ლა, რო­მე­ლიც საც­ნა­ურს ხდის ზო­გი­ერთ დე­ტალს გუმ­ბა­თის გა­და­ხურ­ვის შე­სა­ხებ. და ყვე­ლა­ზე მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი: ერთ-ერთ სვეტ­ზე შე­მორ­ჩე­ნი­ლი მცი­რე ნაშ­თის მი­ხედ­ვით დად­გინ­და, რომ ტა­ძა­რი მო­ხა­ტუ­ლიც ყო­ფი­ლა.

აღ­მო­ჩე­ნი­ლი მა­სა­ლის ის­ტო­რი­ულ სა­ბუ­თებ­თან შე­და­რე­ბით ირ­კ­ვე­ვა, რომ რა­ღაც დრო­ის გან­მავ­ლო­ბა­ში ტა­ძა­რი არ იყო მოქ­მე­დი. ჩანს, სხვა­დას­ხ­ვა დროს ჯერ აბა­ნოდ, ხო­ლო მოგ­ვი­ა­ნე­ბით თო­ფის წამ­ლის საწყო­ბად გა­და­უ­კე­თე­ბი­ათ, რო­მელ­საც 1827 წელს მე­ხი დას­ცე­მია და აფეთ­ქე­ბუ­ლა. ვა­ხუშ­ტი ბა­ტო­ნიშ­ვილ­ზე დაყ­რ­დ­ნო­ბით ირ­კ­ვე­ვა, რომ დე­და­ცი­ხის კა­რის ეკ­ლე­სია წმინ­და ნი­კო­ლო­ზის სა­ხე­ლო­ბის უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო, თუმ­ცა სა­ვა­რა­უ­დოა, რომ ამ ად­გი­ლას ტა­ძა­რი XIII სა­უ­კუ­ნემ­დეც მდგა­რი­ყო, რა­საც ნა­რი­ყა­ლის კომ­პ­ლექ­სის სიძ­ვე­ლე და ზო­გი­ერ­თი ნივ­თი­ე­რი მტკი­ცე­ბუ­ლე­ბაც ადას­ტუ­რებს. 1990-იან წლებ­ში ტა­ძარს სამ­შე­ნებ­ლო ეპო­ქის მხატ­ვ­რუ­ლი სა­ხის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბი­თა და თა­ნა­მედ­რო­ვე სა­რეს­ტავ­რა­ციო კა­ნო­ნე­ბის დაც­ვით, არ­ქი­ტექ­ტორ ტა­რი­ელ კი­პა­რო­ი­ძის ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო­ბით რეს­ტავ­რა­ცია გა­უ­კეთ­და.


დე­და­ცი­ხე­ზე სხვა­დას­ხ­ვა დროს წარ­მარ­თუ­ლი არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი სა­მუ­შა­ო­ე­ბის დროს, აღ­მო­ჩე­ნი­ლია არა­ერ­თი ნივ­თი, რომ­ლე­ბიც გან­ვი­თა­რე­ბის ხა­ზის უწყ­ვე­ტო­ბა­ზე მი­უ­თი­თებს. აგ­რეთ­ვე გა­მოკ­ვეთს მრა­ვალ­მ­ხ­რივ კულ­ტუ­რულ კავ­ში­რებს, გვხვდე­ბა სხვა­დას­ხ­ვა ტი­პი­სა და პე­რი­ო­დის უამ­რა­ვი სა­ყო­ფაცხოვ­რე­ბო ნივ­თის ნაშ­თი.

ელი­სა­ბედ რეხ­ვი­აშ­ვი­ლი
თსუ ხე­ლოვ­ნე­ბათ­მ­ცოდ­ნე­ო­ბის ბა­კა­ლავ­რი
ჟურნალი "ისტორიანი", #54
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რუბრიკის სხვა სიახლეები
თვის კითხვადი სტატიები