თბილისის დედაციხე ნარიყალა
თბილისის დედაციხე ნარიყალა
თბილისის სილუეტის მკაფიო ელემენტი - ნარიყალა ანუ თბილისის დედაციხე, დედაქალაქის ისტორიის განუყოფელი ნაწილია.

თავისი აღნაგობითა და მდებარეობით იგი არასდროს რჩება შეუმჩნეველი და მუდმივად იქცევს ყურადღებას. ციხე-კომპლექსის მოხაზულობა თბილისის იერსახის ერთ-ერთი საცნობი და განმასხვავებელი დეტალია, რომელიც გვხვდება ყველა ჩანახატსა თუ მინიატურაში, ძველ ფოტოებსა და ლითოგრაფიებში.

ტო­პო­ნი­მი ნა­რი­ყა­ლა გვი­ან­დე­ლია და უნ­და წარ­მოდ­გე­ბო­დეს "ნა­რინ­ყა­ლის­გან" რაც სპარ­სუ­ლად ში­და­ცი­ხეს, ცი­ტა­დელს ნიშ­ნავს. იგი უკ­ვე IV სა­უ­კუ­ნე­ში გვევ­ლი­ნე­ბა რო­გორც მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ცი­ხე, ქა­ლა­ქის სი­მაგ­რე (ამ დროს მას შუ­რის
ცი­ხეს უწო­დებ­დ­ნენ), მონ­ღო­ლებ­მა მას "ნა­რინ­ქა­ლა" (მცი­რე ცი­ხე­სი­მაგ­რე) შე­არ­ქ­ვეს. სხვა­დას­ხ­ვა დროს იგი მო­იხ­სე­ნი­ე­ბა რო­გორც კა­ლა ანუ თბი­ლი­სის ცი­ხე და დე­და­ცი­ხე, ხო­ლო თა­ვის ფუნ­ქ­ცი­ას XIX სა­უ­კუ­ნის და­საწყი­სამ­დე არ კარ­გავს.
სა­ქარ­თ­ვე­ლოს შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ის­ტო­რი­ის ძნელ­ბე­დო­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, დე­და­ცი­ხე, რო­გორც დე­და­ქა­ლა­ქის უპირ­ვე­ლე­სი, სტრა­ტე­გი­უ­ლი და თავ­დაც­ვი­თი ნა­გე­ბო­ბა, მრა­ვალ­ჯერ და­ინ­გ­რა, ასე­ვე მრა­ვალ­ჯერ
აღად­გი­ნეს თუ გა­და­ა­კე­თეს... ამა­ზე მი­სი დღე­ვან­დე­ლი სა­ხე მეტყ­ვე­ლებს. ყო­ველ­მა ეპო­ქამ და­ამ­ჩ­ნია კვა­ლი ნა­რი­ყა­ლას, რაც დრო­თა გან­მავ­ლო­ბა­ში სულ უფ­რო ნათ­ლად ვლინ­დე­ბა, ზო­გი შემ­თხ­ვე­ვით, ზო­გიც არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი გათხ­რე­ბით.

მტკი­ცე კედ­ლე­ბით ნა­გე­ბი ცი­ხე-კოშ­კე­ბი­თა და ბას­ტი­ო­ნე­ბით არის გა­მაგ­რე­ბუ­ლი. ჩვე­ნამ­დე მოღ­წე­უ­ლი, ხი­ლუ­ლი ნა­წი­ლი XVI-XVII სა­უ­კუ­ნე­ე­ბით თა­რიღ­დე­ბა. სპე­ცი­ა­ლის­ტე­ბი გა­მო­ყო­ფენ ცი­ხის ჩრდი­ლო-აღ­მო­სავ­ლეთ ნა­წილ­ში შე­მორ­ჩე­ნილ კოშ­კე­ბის ნაშ­თებს, რომ­ლე­ბიც თლი­ლი, კვად­რა­ტუ­ლი ქვე­ბით არის ნა­გე­ბი და ვახ­ტანგ გორ­გას­ლის ეპო­ქას შე­იძ­ლე­ბა უკავ­შირ­დე­ბო­დეს. მას შემ­დეგ, რაც სა­ქარ­თ­ვე­ლოს დე­და­ქა­ლა­ქი მცხე­თი­დან თბი­ლის­ში გად­მო­ვი­და, იგი მტრის უმ­თავ­რეს სა­მიზ­ნე ობი­ექ­ტად გა­და­იქ­ცა, ამი­ტომ მას გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლად იცავ­დ­ნენ და ამაგ­რებ­დ­ნენ.

ერ­თი­ან გა­ლა­ვან­ში მოქ­ცე­ულ ქა­ლაქს რამ­დე­ნი­მე შე­სას­ვ­ლე­ლი ჰქონ­და, რომ­ლე­ბიც სა­ჭი­რო­ე­ბის დროს იღე­ბო­და და იკე­ტე­ბო­და. იგი აგ­რეთ­ვე გა­მაგ­რე­ბუ­ლი იყო რამ­დე­ნი­მე ცი­ხით, რომ­ლე­ბიც ის­ტო­რი­ულ წყა­რო­ებ­ში სა­ხელ­დე­ბა: და­რი­ჯე­ლი, თა­ბო­რი, მე­ტე­ხი და კა­ლა ანუ იგი­ვე დე­და­ცი­ხე, რო­მე­ლიც ჩა­მოთ­ვ­ლილ­თა­გან უმ­თავ­რე­სი იყო და სხვა­დას­ხ­ვა დროს სა­მე­ფო რე­ზი­დენ­ცი­ის ფუნ­ქ­ცი­ა­საც ითავ­სებ­და. იგი სტრა­ტე­გი­უ­ლად ყო­ველ­მ­ხ­რივ ხელ­საყ­რელ ად­გილ­ზეა აგე­ბუ­ლი, ფლობს გა­რე­მო­ზე ვი­ზუ­ა­ლურ უპი­რა­ტე­სო­ბას და გა­მო­ირ­ჩე­ვა მი­უდ­გო­მე­ლი გეგ­მა­რე­ბით.


ნა­რი­ყა­ლის ცი­ხე სხვა­დას­ხ­ვა ეპო­ქა­ში სხვა­დას­ხ­ვა დამ­პყ­რობ­ლის სა­მიზ­ნე იყო. წყა­რო­ე­ბის მი­ხედ­ვით, V სა­უ­კუ­ნე­ში, თბი­ლის­ში შე­მოჭ­რილ სპარ­სე­ლებს დე­და­ცი­ხეც და­უნ­გ­რე­ვი­ათ, მი­სი აღე­ბა VII სა­უ­კუ­ნის პირ­ველ ნა­ხე­ვარ­ში ბი­ზან­ტი­ის კე­ი­სარ­მა ჰე­რაკ­ლე­მაც სცა­და და მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ ამას თა­ვი­სი ლაშ­ქ­რის დი­დი ნა­წი­ლი შეს­წი­რა, ძა­ლით ვე­რა­ფე­რი და­აკ­ლო. დე­და­ცი­ხის ის­ტო­რი­ა­ში ერთ-ერ­თი სა­ინ­ტე­რე­სო პე­რი­ო­დია სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში არაბ­თა ბა­ტო­ნო­ბის პე­რი­ო­დი, რო­დე­საც იგი მთლი­ა­ნად მათ მფლო­ბე­ლო­ბა­ში გა­და­ვი­და და მხო­ლოდ მა­შინ და­უბ­რუნ­და კა­ნო­ნი­ერ მფლო­ბელს, რო­ცა 1122 წელს და­ვით აღ­მა­შე­ნე­ბელ­მა აიღო თბი­ლი­სი და არაბ­თა ამი­რა გან­დევ­ნა.

სას­ტი­კად და­არ­ბი­ეს დე­და­ცი­ხე მონ­ღო­ლებ­მაც. სწო­რედ ამ პე­რი­ოდს უკავ­შირ­დე­ბა და­სა­ხე­ლე­ბა­ში ახა­ლი და დღემ­დე ცოცხა­ლი ტო­პო­ნი­მის შე­მოს­ვ­ლა - "ნა­რინ" მონ­ღო­ლუ­რად "მცი­რეს" აღ­ნიშ­ნავს. და­ნარ­ჩე­ნი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მსგავ­სად, ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე მძი­მე და­ზი­ა­ნე­ბა ცი­ხეს სას­ტიკ­მა დამ­პყ­რო­ბელ­მა თე­მურ ლენ­გ­მა მი­ა­ყე­ნა, ფაქ­ტობ­რი­ვად, იგი მი­წას­თან გა­ას­წო­რა. დამ­პყ­რო­ბელ­თა ხელ­ში ნა­რი­ყა­ლა კი­დევ ერ­თხელ მოხ­ვ­და XVII სა­უ­კუ­ნე­ში, რო­ცა სპარ­სე­ლე­ბი გახ­დ­ნენ ქვეყ­ნის ფაქ­ტობ­რი­ვი მმარ­თ­ვე­ლე­ბი, სა­ნამ 1747 წელს იგი მე­ფე ერეკ­ლე II-მ არ გა­ა­თა­ვი­სუფ­ლა. დე­და­ცი­ხის სამ­ხედ­რო ის­ტო­რი­ას სა­ბო­ლოო წერ­ტი­ლი 1795 წელს და­ეს­ვა, რო­ცა თბი­ლის­ში შე­მოჭ­რილ­მა აღა-მაჰ­მად ხან­მა ქა­ლა­ქი ააოხ­რა. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, 1801 წლის შემ­დეგ, რო­ცა ქართლ-კა­ხე­თის სა­მე­ფო რუ­სეთ­მა მი­ი­ერ­თა, ქა­ლაქს ახალ რე­ა­ლო­ბას­თან მო­უ­წია შე­გუ­ე­ბამ, ყო­ველ­გ­ვა­რმა გა­ლა­ვან­მა და ცი­ხე­სი­მაგ­რემ, მათ შო­რის ნა­რი­ყა­ლა­მაც, ფუნ­ქ­ცია და­კარ­გა და მხო­ლოდ ის­ტო­რი­ულ ღირ­ს­შე­სა­ნიშ­ნა­ო­ბად დარ­ჩა.

ცი­ხე-კომ­პ­ლექ­სის პირ­ვე­ლი სა­ფუძ­ვ­ლი­ა­ნი გათხ­რე­ბი 1966 წელს და­იწყო და მა­შინ­ვე გა­მოვ­ლინ­და სა­ყუ­რადღე­ბო დე­ტა­ლე­ბი, რომ­ლებ­მაც კი­დევ უფ­რო გა­ზარ­დეს ძეგ­ლი­სად­მი ინ­ტე­რე­სი. მათ შო­რის ყვე­ლა­ზე სა­ინ­ტე­რე­სო და მას­შ­ტა­ბუ­რია მოზ­რ­დი­ლი ტაძ­რის ნაშ­თე­ბი, რომ­ლის სხვა­დას­ხ­ვა დე­ტალ­ზე შე­მორ­ჩე­ნილ­მა ჩუ­ქურ­თ­მის ფრაგ­მენ­ტებ­მა ტაძ­რის თა­რი­ღი მა­შინ­ვე საც­ნო­ბი გა­ხა­და და იგი XIII სა­უ­კუ­ნის მე­ო­რე ნა­ხე­ვარს გა­ნე­კუთ­ვ­ნა.

ფრაგ­მენ­ტე­ბის სტი­ლის­ტი­კუ­რი ანა­ლი­ზით, სხვა და­თა­რი­ღე­ბულ ძეგ­ლებ­თან შე­და­რე­ბის სა­ფუძ­ველ­ზე, ცხა­დი გახ­და მსგავ­სე­ბა მე­ტე­ხის ტაძ­რის ჩუ­ქურ­თ­მებ­თან და გაჩ­ნ­და ვა­რა­უ­დიც, რომ ეს ორი ტა­ძა­რი შე­საძ­ლე­ბე­ლია თა­ნად­რო­უ­ლად აეგოთ დე­მეტ­რე თავ­და­დე­ბუ­ლის მე­ფო­ბის ხა­ნა­ში. მშე­ნებ­ლო­ბის ტექ­ნი­კამ და გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი მა­სა­ლის და­მუ­შა­ვე­ბის სტილ­მა სწო­რედ ამ პე­რი­ოდ­ზე მი­უ­თი­თა. გა­მოვ­ლინ­და იატა­კი და აგუ­რის სვე­ტე­ბი, აგ­რეთ­ვე ჩა­მო­ნა­ყა­რი მა­სა­ლა, რო­მე­ლიც საც­ნა­ურს ხდის ზო­გი­ერთ დე­ტალს გუმ­ბა­თის გა­და­ხურ­ვის შე­სა­ხებ. და ყვე­ლა­ზე მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი: ერთ-ერთ სვეტ­ზე შე­მორ­ჩე­ნი­ლი მცი­რე ნაშ­თის მი­ხედ­ვით დად­გინ­და, რომ ტა­ძა­რი მო­ხა­ტუ­ლიც ყო­ფი­ლა.

აღ­მო­ჩე­ნი­ლი მა­სა­ლის ის­ტო­რი­ულ სა­ბუ­თებ­თან შე­და­რე­ბით ირ­კ­ვე­ვა, რომ რა­ღაც დრო­ის გან­მავ­ლო­ბა­ში ტა­ძა­რი არ იყო მოქ­მე­დი. ჩანს, სხვა­დას­ხ­ვა დროს ჯერ აბა­ნოდ, ხო­ლო მოგ­ვი­ა­ნე­ბით თო­ფის წამ­ლის საწყო­ბად გა­და­უ­კე­თე­ბი­ათ, რო­მელ­საც 1827 წელს მე­ხი დას­ცე­მია და აფეთ­ქე­ბუ­ლა. ვა­ხუშ­ტი ბა­ტო­ნიშ­ვილ­ზე დაყ­რ­დ­ნო­ბით ირ­კ­ვე­ვა, რომ დე­და­ცი­ხის კა­რის ეკ­ლე­სია წმინ­და ნი­კო­ლო­ზის სა­ხე­ლო­ბის უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო, თუმ­ცა სა­ვა­რა­უ­დოა, რომ ამ ად­გი­ლას ტა­ძა­რი XIII სა­უ­კუ­ნემ­დეც მდგა­რი­ყო, რა­საც ნა­რი­ყა­ლის კომ­პ­ლექ­სის სიძ­ვე­ლე და ზო­გი­ერ­თი ნივ­თი­ე­რი მტკი­ცე­ბუ­ლე­ბაც ადას­ტუ­რებს. 1990-იან წლებ­ში ტა­ძარს სამ­შე­ნებ­ლო ეპო­ქის მხატ­ვ­რუ­ლი სა­ხის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბი­თა და თა­ნა­მედ­რო­ვე სა­რეს­ტავ­რა­ციო კა­ნო­ნე­ბის დაც­ვით, არ­ქი­ტექ­ტორ ტა­რი­ელ კი­პა­რო­ი­ძის ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო­ბით რეს­ტავ­რა­ცია გა­უ­კეთ­და.


დე­და­ცი­ხე­ზე სხვა­დას­ხ­ვა დროს წარ­მარ­თუ­ლი არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი სა­მუ­შა­ო­ე­ბის დროს, აღ­მო­ჩე­ნი­ლია არა­ერ­თი ნივ­თი, რომ­ლე­ბიც გან­ვი­თა­რე­ბის ხა­ზის უწყ­ვე­ტო­ბა­ზე მი­უ­თი­თებს. აგ­რეთ­ვე გა­მოკ­ვეთს მრა­ვალ­მ­ხ­რივ კულ­ტუ­რულ კავ­ში­რებს, გვხვდე­ბა სხვა­დას­ხ­ვა ტი­პი­სა და პე­რი­ო­დის უამ­რა­ვი სა­ყო­ფაცხოვ­რე­ბო ნივ­თის ნაშ­თი.

ელი­სა­ბედ რეხ­ვი­აშ­ვი­ლი
თსუ ხე­ლოვ­ნე­ბათ­მ­ცოდ­ნე­ო­ბის ბა­კა­ლავ­რი
ჟურნალი "ისტორიანი", #54
მკითხველის კომენტარი (0)
კომენტარი ჯერ არ გაკეთებულა.
იყავი პირველი!

რუბრიკის სხვა სიახლეები
იცავთ თუ არა ზედმიწევნით სპეციალისტების მიერ კორონავირუსის წინააღმდეგ შემუშავებულ რეკომენდაციებს?
თქვენი აზრი მნიშვნელოვანია!
იცავთ თუ არა ზედმიწევნით სპეციალისტების მიერ კორონავირუსის წინააღმდეგ შემუშავებულ რეკომენდაციებს?
გაზეთის სტატია. მიიღეთ წვდომა